៤. បដិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា

៥. ឯវំ ហារាទយោ សុខគ្គហណត្ថំ គាថាពន្ធវសេន សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសុ ហារេ តាវ បដិនិទ្ទេសវសេន វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កតមោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ទេសនាហារោតិ បុច្ឆិតព្ពធម្មនិទស្សនំ. កិញ្ចាបិ ទេសនាហារោ និទ្ទេសវារេ សរូបតោ ទស្សិតោ, បដិនិទ្ទេសស្ស បន វិសយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថំ ឯកទេសេន បច្ចាមសតិ. អយំ ទេសនាហារោ បុព្ពាបរាបេក្ខោ. តត្ថ បុព្ពាបេក្ខត្តេ ‘‘កតមោ ទេសនាហារោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ សរូបតោ ទស្សិតស្ស និគមនំ ហោតិ. បរាបេក្ខត្តេ បន ‘‘អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតី’’តិ ទេសនាកិរិយាយ កត្តុនិទ្ទេសោ ហោតិ. តេន ទេសនាហារស្ស អន្វត្ថសញ្ញតំ ទស្សេតិ. ទេសយតីតិ សំវណ្ណេតិ, វិត្ថារេតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អនេន ទេសេតព្ពធម្មេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទ’’ន្តិអាទិមាហ, តំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ. តស្មា ឥតោ បរម្បិ អវុត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. ‘‘កត្ថ បន អាគតេ អស្សាទាទិកេ អយំ ហារោ សំវណ្ណេតី’’តិ អនុយោគំ មនសិកត្វា ទេសនាហារេន សំវណ្ណេតព្ពធម្មំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិកំ សព្ពបរិយត្តិធម្មសង្គាហកំ ភគវតោ ឆឆក្កទេសនំ ឯកទេសេន ទស្សេតិ.

តត្ថ ធម្មន្តិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិញេយ្យាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិធម្មេ ទិស្សតិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៩៩; មហាវ. ១៨) សច្ចេ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣, ១៤៥) សមាធិម្ហិ. ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ១.១.៥៧; ១.២.១៤៧-១៤៨) បញ្ញាយំ. ‘‘ជាតិធម្មានំ, ភិក្ខវេ, សត្តាន’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨; ម. និ. ១.១៣១) បកតិយំ. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១០.១០២; ១.១៥.៣៨៥) បុញ្ញេ. ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ២៣៣) អាបត្តិយំ. ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលាធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) ញេយ្យេ. ឥធ បន បរិយត្តិយំ ទដ្ឋព្ពោតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; ធ. ស. អដ្ឋ. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ១; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.១).

វោតិ បន អយំ វោ-សទ្ទោ ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ, បវារេមិ វោ’’តិ (សំ. និ. ១.២១៥) ឯត្ថ ឧបយោគត្ថេ អាគតោ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧៣) ករណត្ថេ. ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ បទបូរណេ. ‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៧២) សម្បទានត្ថេ. ឥធាបិ សម្បទានត្ថេ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគេន ភិក្ខូ, ភិន្នកិលេសតាទិគុណយោគេន វា. អថ វា សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តីតិ ភិក្ខូ. ភិក្ខវេតិ តេសំ អាលបនំ. តេន តេ ធម្មស្សវនេ និយោជេន្តោ អត្តនោ មុខាភិមុខំ ករោតិ. ទេសេស្សាមីតិ កថេស្សាមិ. តេន នាហំ ធម្មិស្សរតាយ តុម្ហេ អញ្ញំ កិញ្ចិ ការេយ្យាមិ, អនាវរណញាណេន សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បច្ចក្ខការិតាយ បន ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ឥទានិ បវត្តិយមានំ ធម្មទេសនំ បដិជានាតិ. អាទិកល្យាណន្តិអាទីសុ អាទិម្ហិ កល្យាណំ អាទិកល្យាណំ, អាទិកល្យាណមេតស្សាតិ វា អាទិកល្យាណំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ សីលេន អាទិកល្យាណំ. សមាធិនា មជ្ឈេកល្យាណំ. បញ្ញាយ បរិយោសានកល្យាណំ. ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ វា អាទិកល្យាណំ. ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណំ. សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណំ. អថ វា ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិនយនេន អាទិកល្យាណំ. វិបញ្ចិតញ្ញុវិនយនេន មជ្ឈេកល្យាណំ នេយ្យបុគ្គលវិនយនេន បរិយោសានកល្យាណំ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ.

អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនាទិឆអត្ថបទសមាយោគតោ វា សាត្ថំ. អក្ខរាទិឆព្យញ្ជនបទសមាយោគតោ សព្យញ្ជនំ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ. ឧបនេតព្ពាភាវតោ ឯកន្តេន បរិបុណ្ណន្តិ កេវលបរិបុណ្ណំ. អបនេតព្ពាភាវតោ បរិសុទ្ធំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា វា បរិបុណ្ណំ. ចតុរោឃនិត្ថរណាយ បវត្តិយា លោកាមិសនិរបេក្ខតាយ ច បរិសុទ្ធំ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ ព្រហ្មូនំ វា សេដ្ឋានំ អរិយានំ ចរិយំ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសយិស្សាមិ បរិទីបយិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ភគវតា ទេសិតោ បកាសិតោ ច សាសនធម្មោ យេសំ អស្សាទាទីនំ ទស្សនវសេន បវត្តោ, តេ អស្សាទាទយោ ទេសនាហារស្ស វិសយភូតា យត្ថ យត្ថ បាឋេ សវិសេសំ វុត្តា, តតោ តតោ និទ្ធារេត្វា ឧទាហរណវសេន ឥធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កាមន្តិ មនាបិយរូបាទិំ តេភូមកធម្មសង្ខាតំ វត្ថុកាមំ. កាមយមានស្សាតិ ឥច្ឆន្តស្ស. តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស កាមយមានស្ស សត្តស្ស តំ កាមសង្ខាតំ វត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, សចេ សោ តំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធាបីតិមនោ ហោតីតិ ឯកំសេន តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន និទ្ទេសេ (មហានិ. ១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អយំ អស្សាទោតិ យាយំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនា ឥច្ឆិតលាភេ បីតិមនតា សោមនស្សំ, អយំ អស្សាទេតព្ពតោ អស្សាទោ.

តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កាមេ ឥច្ឆមានស្ស, កាមេន វា យាយមានស្ស. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ វត្ថុកាមា កេនចិ អន្តរាយេន វិនស្សន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ អថ អយោមយាទិនា សល្លេន វិទ្ធោ វិយ បីឡិយតីតិ អត្ថោ. អយំ អាទីនវោតិ យាយំ កាមានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា កាមយានស្ស សត្តស្ស រុប្បនា ទោមនស្សុប្បត្តិ, អយំ អាទីនវោ.

យោ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ យោ ភិក្ខុ យថាវុត្តេ កាមេ តត្ថ ឆន្ទរាគស្ស វិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆិន្ទនេន វា សព្ពភាគេន វជ្ជេតិ. យថា កិំ? សប្បស្សេវ បទា សិរោតិ, យថា កោចិ បុរិសោ ជីវិតុកាមោ កណ្ហសប្បំ បដិបថេ បស្សិត្វា អត្តនោ បាទេន តស្ស សិរំ បរិវជ្ជេតិ, សោមំ…បេ… សមតិវត្តតីតិ សោ ភិក្ខុ សព្ពំ លោកំ វិសរិត្វា ឋិតត្តា លោកេ វិសត្តិកាសង្ខាតំ ឥមំ តណ្ហំ សតិមា ហុត្វា សមតិក្កមតីតិ. ឥទំ និស្សរណន្តិ យទិទំ វិសត្តិកាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ និព្ពានារម្មណេន អរិយមគ្គេន សមតិវត្តនំ, ឥទំ និស្សរណំ.

ខេត្តន្តិ កេទារាទិខេត្តំ. វត្ថុន្តិ ឃរវត្ថុអាទិវត្ថុំ. ហិរញ្ញំ វាតិ កហាបណសង្ខាតំ សុវណ្ណសង្ខាតញ្ច ហិរញ្ញំ. វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ, សោ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពោ. គវាស្សន្តិ គាវោ ច អស្សេ ចាតិ គវាស្សំ. ទាសបោរិសន្តិ ទាសេ ច បោរិសេ ចាតិ ទាសបោរិសំ. ថិយោតិ ឥត្ថិយោ. ពន្ធូតិ ញាតិពន្ធវោ. បុថូ កាមេតិ អញ្ញេបិ វា មនាបិយរូបាទិកេ ពហូ កាមគុណេ. យោ នរោ អនុគិជ្ឈតីតិ យោ សត្តោ អនុ អនុ អភិកង្ខតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ. អយំ អស្សាទោតិ យទិទំ ខេត្តាទីនំ អនុគិជ្ឈនំ, អយំ អស្សាទេតិ វត្ថុកាមេ ឯតេនាតិ អស្សាទោ.

អពលា នំ ពលីយន្តីតិ ខេត្តាទិភេទេ កាមេ អនុគិជ្ឈន្តំ តំ បុគ្គលំ កុសលេហិ បហាតព្ពត្តា អពលសង្ខាតា កិលេសា ពលីយន្តិ អភិភវន្តិ, សទ្ធាពលាទិវិរហេន វា អពលំ តំ បុគ្គលំ អពលា កិលេសា ពលីយន្តិ, អពលត្តា អភិភវន្តីតិ អត្ថោ. មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយាតិ ឯនំ កាមគិទ្ធំ កាមេ បរិយេសន្តំ រក្ខន្តញ្ច សីហាទយោ ច បាកដបរិស្សយា កាយទុច្ចរិតាទយោ ច អបាកដបរិស្សយា មទ្ទន្តិ. តតោ នំ…បេ… ទកន្តិ តតោ តេហិ បាកដាបាកដបរិស្សយេហិ អភិភូតំ តំ បុគ្គលំ ជាតិអាទិទុក្ខំ សមុទ្ទេ ភិន្ននាវំ ឧទកំ វិយ អន្វេតិ អនុគច្ឆតីតិ អត្ថោ. អយំ អាទីនវោតិ យ្វាយំ តណ្ហាទុច្ចរិតសំកិលេសហេតុកោ ជាតិអាទិទុក្ខានុពន្ធោ, អយំ អាទីនវោ.

តស្មាតិ យស្មា កាមគិទ្ធស្ស វុត្តនយេន ទុក្ខានុពន្ធោ វិជ្ជតិ, តស្មា. ជន្តូតិ សត្តោ. សទា សតោតិ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគេន សតោ ហុត្វា. កាមានិ បរិវជ្ជយេតិ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន ច រូបាទីសុ វត្ថុកាមេសុ សព្ពប្បការំ កិលេសកាមំ អនុប្បាទេន្តោ កាមានិ បរិវជ្ជយេ បជហេយ្យ. តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឯវំ តេ កាមេ បហាយ តប្បហានករអរិយមគ្គេនេវ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរេយ្យ, តរិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. នាវំ សិត្វាវ បារគូតិ យថា បុរិសោ ឧទកគ្គហណេន គរុភារំ នាវំ ឧទកំ ពហិ សិញ្ចិត្វា លហុកាយ នាវាយ អប្បកសិរេនេវ បារគូ ភវេយ្យ, បារំ គច្ឆេយ្យ, ឯវមេវ អត្តភាវនាវំ កិលេសូទកគរុកំ សិញ្ចិត្វា លហុកេន អត្តភាវេន បារគូ ភវេយ្យ, បារំ និព្ពានំ អរហត្តប្បត្តិយា គច្ឆេយ្យ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានេនាតិ អត្ថោ. ឥទំ និស្សរណន្តិ យំ កាមប្បហានមុខេន ចតុរោឃំ តរិត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និព្ពានំ, ឥទំ សព្ពសង្ខតនិស្សរណតោ និស្សរណន្តិ.

ធម្មោតិ ទានាទិបុញ្ញធម្មោ. ហវេតិ និបាតមត្តំ. រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ យោ តំ ធម្មំ អប្បមត្តោ ចរតិ, តំ ធម្មចារិំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភេទេន ទុវិធតោបិ អនត្ថតោ រក្ខតិ បាលេតិ. ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេតិ វស្សកាលេ ទេវេ វស្សន្តេ យថា មហន្តំ ឆត្តំ កុសលេន បុរិសេន ធារិតំ តំ វស្សតេមនតោ រក្ខតិ. តត្ថ យថា តំ ឆត្តំ អប្បមត្តោ ហុត្វា អត្តានំ រក្ខន្តំ ឆាទេន្តញ្ច វស្សាទិតោ រក្ខតិ, ឯវំ ធម្មោបិ អត្តសម្មាបណិធានេន អប្បមត្តោ ហុត្វា ធម្មចរិយាយ អត្តានំ រក្ខន្តំយេវ រក្ខតីតិ អធិប្បាយោ. ឯសា…បេ… ចារីតិ ឯតេន វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥទំ ផលន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកេហិ សម្បរាយិកេហិ ច អនត្ថេហិ យទិទំ ធម្មស្ស រក្ខណំ វុត្តំ រក្ខាវសានស្ស ច អព្ភុទយស្ស និប្ផាទនំ, ឥទំ និស្សរណំ អនាមសិត្វា ទេសនាយ និព្ពត្តេតព្ពតាយ ផលន្តិ.

សព្ពេ ធម្មាតិ សព្ពេ សង្ខតា ធម្មា. អនត្តាតិ នត្ថិ ឯតេសំ អត្តា ការកវេទកសភាវោ, សយំ វា ន អត្តាតិ អនត្តាតិ. ឥតីតិ ឯវំ. យទា បញ្ញាយ បស្សតីតិ យស្មិំ កាលេ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ អនត្តានុបស្សនាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ បស្សតិ. អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេតិ អថ អនត្តានុបស្សនាយ បុព្ពេ ឯវ អនិច្ចតាទុក្ខតានំ សុបរិទិដ្ឋត្តា និព្ពិទានុបស្សនាវសេន វិបស្សនាគោចរភូតេ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ និព្ពេទំ អាបជ្ជតិ. ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយាតិ យា វុត្តលក្ខណា និព្ពិទានុបស្សនា សព្ពកិលេសវិសុជ្ឈនតោ វិសុទ្ធិសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា វា អមតធាតុយា មគ្គោ ឧបាយោ. អយំ ឧបាយោតិ យទិទំ អនត្តានុបស្សនាមុខេន សព្ពស្មិំ វដ្ដស្មិំ និព្ពិន្ទនំ វុត្តំ, តំ វិសុទ្ធិយា អធិគមហេតុភាវតោ ឧបាយោ.

‘‘ចក្ខុមា…បេ… បរិវជ្ជយេ’’តិ ឥមិស្សា គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា ចក្ខុមា បុរិសោ សរីរេ វហន្តេ វិសមានិ ភូមិប្បទេសានិ ចណ្ឌតាយ វា វិសមេ ហត្ថិអាទយោ បរិវជ្ជេតិ, ឯវំ លោកេ សប្បញ្ញោ បុរិសោ សប្បញ្ញតាយ ហិតាហិតំ ជានន្តោ បាបានិ លាមកានិ ទុច្ចរិតានិ បរិវជ្ជេយ្យាតិ. អយំ អាណត្តីតិ យា អយំ ‘‘បាបានិ បរិវជ្ជេតព្ពានី’’តិ ធម្មរាជស្ស ភគវតោ អាណា, អយំ អាណត្តីតិ.

ឯវំ វិសុំ វិសុំ សុត្តេសុ អាគតា ផលូបាយាណត្តិយោ ឧទាហរណភាវេន ទស្សេត្វា ឥទានិ តា ឯកតោ អាគតា ទស្សេតុំ ‘‘សុញ្ញតោ’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជាតិ អាណត្តីតិ ‘‘មោឃរាជ, សព្ពម្បិ សង្ខារលោកំ អវសវត្តិតាសល្លក្ខណវសេន វា តុច្ឆភាវសមនុបស្សនវសេន វា សុញ្ញោតិ បស្សា’’តិ ឥទំ ធម្មរាជស្ស វចនំ វិធានភាវតោ អាណត្តិ. សព្ពទា សតិកិរិយាយ តំសុញ្ញតាទស្សនំ សម្បជ្ជតីតិ ‘‘សទា សតោតិ ឧបាយោ’’តិ វុត្តំ. អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទស្សនំ ឧទ្ធរិត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា. ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ. ឥទំ ផលន្តិ យំ ឯវំ វុត្តេន វិធិនា មច្ចុតរណំ មច្ចុនោ វិសយាតិក្កមនំ តស្ស យំ បុព្ពភាគបដិបទាបដិបជ្ជនំ, ឥទំ ទេសនាយ ផលន្តិ អត្ថោ. យថា បន អស្សាទាទយោ សុត្តេ កត្ថចិ សរូបតោ កត្ថចិ និទ្ធារេតព្ពតាយ កត្ថចិ វិសុំ វិសុំ កត្ថចិ ឯកតោ ទស្សិតា, ន ឯវំ ផលាទយោ. ផលាទយោ បន សព្ពត្ថ សុត្តេ គាថាសុ វា ឯកតោ ទស្សេតព្ពាតិ ឥមស្ស នយស្ស ទស្សនត្ថំ វិសុំ វិសុំ ឧទាហរិត្វាបិ បុន ‘‘សុញ្ញតោ លោក’’ន្តិអាទិនា ឯកតោ ឧទាហរណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦. ឯវំ អស្សាទាទយោ ឧទាហរណវសេន សរូបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ បុគ្គលវិភាគេន ទេសនាវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឧគ្ឃដិតំ ឃដិតមត្តំ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ យស្ស និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា ន កតា, តំ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. ឧទ្ទេសមត្តេន សប្បភេទំ សវិត្ថារមត្ថំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ, ឧគ្ឃដិតំ វា ឧច្ចលិតំ ឧដ្ឋបិតន្តិ អត្ថោ, តំ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. ធម្មោ ហិ ទេសិយមានោ ទេសកតោ ទេសនាភាជនំ សង្កមន្តោ វិយ ហោតិ, តមេស ឧច្ចលិតមេវ ជានាតីតិ អត្ថោ, ចលិតមេវ វា ឧគ្ឃដិតំ. សស្សតាទិអាការស្ស ហិ វេនេយ្យានំ អាសយស្ស ពុទ្ធាវេណិកា ធម្មទេសនា តង្ខណបតិតា ឯវ ចលនាយ ហោតិ, តតោ បរម្បរានុវត្តិយា, តត្ថាយំ ឧគ្ឃដិតេ ចលិតមត្តេយេវ អាសយេ ធម្មំ ជានាតិ អវពុជ្ឈតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, តស្ស ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស និស្សរណំ ទេសយតិ, តត្តកេនេវ តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតំ និទ្ទិដ្ឋំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ, វិបញ្ចិតំ វា មន្ទំ សណិកំ ធម្មំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ, តស្ស វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, នាតិសង្ខេបវិត្ថារាយ ទេសនាយ តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. នេតព្ពោ ធម្មស្ស បដិនិទ្ទិសេន អត្ថំ បាបេតព្ពោតិ នេយ្យោ, មុទិន្ទ្រិយតាយ វា បដិលោមគ្គហណតោ នេតព្ពោ អនុនេតព្ពោតិ នេយ្យោ, តស្ស នេយ្យស្ស អស្សាទំ អាទីនវំ និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, អនវសេសេត្វាវ ទេសនេន តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. តត្ថាយំ បាឡិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ? យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ? យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ នេយ្យោ? យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោមនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ ឯវំ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ’’តិ (បុ. ប. ១៤៨-១៥០).

បទបរមោ បនេត្ថ នេត្តិយំ បដិវេធស្ស អភាជនន្តិ ន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច អស្សាទោ, អាទីនវោ, និស្សរណំ, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច, អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច, អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ចាតិ ឯតេ សត្ត បដ្ឋាននយា.

តេសុ តតិយឆដ្ឋសត្តមា វេនេយ្យត្តយវិនយនេ សមត្ថតាយ គហិតា, ឥតរេ ចត្តារោ ន គហិតា. ន ហិ កេវលេន អស្សាទេន អាទីនវេន តទុភយេន វា កថិតេន វេនេយ្យវិនយនំ សម្ភវតិ, កិលេសានំ បហានាវចនតោ. បញ្ចមោបិ អាទីនវាវចនតោ និស្សរណស្ស អនុបាយោ ឯវ. ន ហិ វិមុត្តិរសា ភគវតោ ទេសនា វិមុត្តិំ តទុបាយញ្ច អនាមសន្តី បវត្តតិ. តស្មា ឯតេ ចត្តារោ នយា អនុទ្ធដា. សចេ បន បទបរមស្ស បុគ្គលស្ស វសេន បវត្តំ សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ តទុភយភាគេ ឋិតំ ទេសនំ សុត្តេកទេសំ គាថំ វា តាទិសំ ឯតេសំ នយានំ ឧទាហរណភាវេន ឧទ្ធរតិ, ឯវំ សតិ សត្តន្នម្បិ នយានំ គហណំ ភវេយ្យ. វេនេយ្យវិនយនំ បន តេសំ សន្តានេ អរិយមគ្គស្ស ឧប្បាទនំ. តំ យថាវុត្តេហិ ឯវ នយេតិ, នាវសេសេហីតិ ឥតរេ ឥធ ន វុត្តា. យស្មា បន បេដកេ (បេដកោ. ២៣) –

‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច?

យានិ ករោតិ បុរិសោ, តានិ អត្តនិ បស្សតិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’’ន្តិ.

តត្ថ យំ កល្យាណការី កល្យាណំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អស្សាទោ. យំ បាបការី បាបំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អាទីនវោ.

អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា. កតមេ អដ្ឋ? លាភោតិអាទិ (អ. និ. ៨.៦). តត្ថ លាភោ យសោ សុខំ បសំសា, អយំ អស្សាទោ. អលាភោ អយសោ ទុក្ខំ និន្ទា, អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញានំ, អធិប្បាយោ ច ឥជ្ឈតិ;

ខិប្បញ្ច បរមំ សន្តិំ, និព្ពានមធិគច្ឆតី’’តិ. (បេដកោ. ២៣);

អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

ទ្វត្តិំសិមានិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា…បេ… វិវដច្ឆទោតិ សព្ពំ លក្ខណសុត្តំ, (ទី. និ. ៣.១៩៩) អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា, ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុខំ លោកេ, ភារនិក្ខេបនំ សុខំ.

‘‘និក្ខិបិត្វា គរុំ ភារំ, អញ្ញំ ភារំ អនាទិយ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. (សំ. និ. ៣.២២);

អយំ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោតិ. (ម. និ. ២.៣០៧; ថេរគា. ៧៨៧-៧៨៨; បេដកោ. ២៣);

អយំ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តស្មា តេបិ នយា ឥធ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា. ផលាទីសុបិ អយំ នយោ លព្ភតិ ឯវ. យស្មា បេដកេ (បេដកោ. ២២) ‘‘តត្ថ កតមំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច? សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ គាថា (សំ. និ. ១.២៣), ឥទំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច.

តត្ថ កតមំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច?

‘‘សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោតិ. (ឧទា. ៤៤);

ឥទំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច.

តត្ថ កតមោ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ច?

‘‘កុម្ភូបមំ កាយមិមំ វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា’’តិ. (ធ. ប. ៤០);

អយំ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ច. ឯវំ ផលាទីនំ ទុកវសេនបិ ឧទាហរណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច យោ និស្សរណទេសនាយ វិនេតព្ពោ, សោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិអាទិនា យថា ទេសនាវិភាគេន បុគ្គលវិភាគសិទ្ធិ ហោតិ, ឯវំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស ភគវា និស្សរណំ ទេសេតីតិអាទិនា បុគ្គលវិភាគេន ទេសនាវិភាគោ សម្ភវតីតិ សោ តថា ទស្សិតោ.

ឯវំ យេសំ បុគ្គលានំ វសេន ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ, តេ បុគ្គលេ បដិបទាវិភាគេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដិបទាភិញ្ញាកតោ វិភាគោ បដិបទាកតោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិ. តា បនេតា ច សមថវិបស្សនាបដិបត្តិវសេន ទុវិធា ហោន្តិ. កថំ? សមថបក្ខេ តាវ បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា សមថភាវនា ‘‘បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. ឧបចារតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អប្បនា តាវ បវត្តា បញ្ញា ‘‘អភិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ.

សា បនាយំ បដិបទា ឯកច្ចស្ស ទុក្ខា ហោតិ នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មសមុទាចារគហណតាយ កិច្ឆា អសុខសេវនាតិ អត្ថោ, ឯកច្ចស្ស តទភាវេន សុខា. អភិញ្ញាបិ ឯកច្ចស្ស ទន្ធា ហោតិ មន្ទា អសីឃប្បវត្តិ, ឯកច្ចស្ស ខិប្បា អមន្ទា សីឃប្បវត្តិ. តស្មា យោ អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. យោ បន វិក្ខម្ភិតកិលេសោ អប្បនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ ខិប្បំ អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ខិប្បាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស សុខា បដិបទា នាម ហោតិ.

វិបស្សនាបក្ខេ បន យោ រូបារូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គហេត្វា ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបារូបំ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា នាម ហោតិ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស បន វិបស្សនាបរិវាសេ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោបិ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ វវត្ថបេតិ, វវត្ថបិតេ ច នាមរូបេ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ. តស្សាបិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ នាមរូបម្បិ វវត្ថបេត្វា បច្ចយេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គណ្ហាតិ, បច្ចយេ ច បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ បច្ចយេបិ បរិគ្គហេត្វា លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បដិវិជ្ឈតិ, បដិវិទ្ធលក្ខណោ ច វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ លក្ខណានិបិ បដិវិជ្ឈិត្វា វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ សុប្បសន្នេ វហន្តេ ឧប្បន្នំ វិបស្សនានិកន្តិំ បរិយាទិយមានោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិយាទិយតិ, និកន្តិញ្ច បរិយាទិយិត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. ឥមិនាវុបាយេន ឥតរាបិ តិស្សោ បដិបទា វេទិតព្ពា. វិបស្សនាបក្ខិកា ឯវ បនេត្ថ ចតស្សោ បដិបទា ទដ្ឋព្ពា.

ចត្តារោ បុគ្គលាតិ យថាវុត្តបដិបទាវិភាគេន ចត្តារោ បដិបន្នកបុគ្គលា. តំ បន បដិបទាវិភាគំ សទ្ធិំ ហេតុបាយផលេហិ ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហាចរិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ចរិតន្តិ ចរិយា, វុត្តីតិ អត្ថោ. តណ្ហាយ និព្ពត្តិតំ ចរិតំ ឯតស្សាតិ តណ្ហាចរិតោ, តណ្ហាយ វា បវត្តិតោ ចរិតោ តណ្ហាចរិតោ, លោភជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិចរិតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. មន្ទោតិ មន្ទិយំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តាយ សមន្នាគតោ មន្ទោ, មោហាធិកោតិ អត្ថោ.

សតិន្ទ្រិយេនាតិ សតិយា អាធិបច្ចំ កុរុមានាយ. សតិន្ទ្រិយមេវ ហិស្ស វិសទំ ហោតិ. យស្មា តណ្ហាចរិតតាយ បុព្ពភាគេ កោសជ្ជាភិភវេន ន វីរិយំ ពលវំ ហោតិ, មោហាធិកតាយ ន បញ្ញា ពលវតី. តទុភយេនាបិ ន សមាធិ ពលវា ហោតិ, តស្មា ‘‘សតិន្ទ្រិយមេវ ហិស្ស វិសទំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘សតិបដ្ឋានេហិ និស្សយេហី’’តិ. តណ្ហាចរិតតាយ ចស្ស កិលេសវិក្ខម្ភនំ ន សុករន្តិ ទុក្ខា បដិបទា, អវិសទញាណតាយ ទន្ធាភិញ្ញាតិ បុព្ពេ វុត្តនយំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. និយ្យាតីតិ អរិយមគ្គេន វដ្ដទុក្ខតោ និគ្គច្ឆតិ.

ឧទត្ថោតិ ឧទអត្ថោ, ឧឡារបញ្ញោតិ អត្ថោ. បញ្ញាសហាយបដិលាភេន ចស្ស សមាធិ តិក្ខោ ហោតិ សម្បយុត្តេសុ អាធិបច្ចំ បវត្តេតិ. តេនេវាហ – ‘‘សមាធិន្ទ្រិយេនា’’តិ. វិសទញាណត្តា ‘‘ខិប្បាភិញ្ញាយា’’តិ វុត្តំ. សមាធិបធានត្តា ឈានានំ ឈានេហិ និស្សយេហីតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ទិដ្ឋិចរិតោ អនិយ្យានិកមគ្គម្បិ និយ្យានិកន្តិ មញ្ញមានោ តត្ថ ឧស្សាហពហុលត្តា វីរិយាធិកោ ហោតិ. វីរិយាធិកតាយេវ ចស្ស កិលេសវិក្ខម្ភនំ សុករន្តិ សុខា បដិបទា, អវិសទញាណតាយ បន ទន្ធាភិញ្ញាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ’’តិអាទិនា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សច្ចេហីតិ អរិយសច្ចេហិ. អរិយសច្ចានិ ហិ លោកិយានិ បុព្ពភាគញាណស្ស សម្មសនដ្ឋានតាយ លោកុត្តរានិ អធិមុច្ចនតាយ មគ្គញាណស្ស អភិសមយដ្ឋានតាយ ច និស្សយានិ ហោន្តីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្ថោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ នេយ្យោ. ឥតរេ ទ្វេបិ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ ឯវំ យេន វេនេយ្យត្តយេន បុព្ពេ ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ, តទេវ វេនេយ្យត្តយំ ឥមិនា បដិបទាវិភាគេន ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ តំ វេនេយ្យុបុគ្គលវិភាគំ អត្ថនយយោជនាយ វិសយំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឧភោ តណ្ហាចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តណ្ហាយ សមាធិបដិបក្ខត្តា តណ្ហាចរិតោ វិសុជ្ឈមានោ សមាធិមុខេន វិសុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយា’’តិ. ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.១, ៣) វចនតោ បន សម្មាទិដ្ឋិសហិតេនេវ សម្មាសមាធិនា និយ្យានំ, ន សម្មាសមាធិនា ឯវាតិ អាហ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាយា’’តិ. ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តីតិ អរហត្តផលសមាធី’’តិ សង្គហេសុ វុត្តំ. ឥធ បន អនាគាមិផលសមាធីតិ វក្ខតិ. សោ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការីតិ. តត្ថ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. សោ វិរជ្ជតិ ឯតាយាតិ រាគវិរាគា, តាយ រាគវិរាគាយ, រាគប្បហាយិកាយាតិ អត្ថោ.

ចេតោវិមុត្តិយាតិ ចេតោតិ ចិត្តំ, តទបទេសេន ចេត្ថ សមាធិ វុច្ចតិ ‘‘យថា ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣). បដិប្បស្សទ្ធិវសេន បដិបក្ខតោ វិមុច្ចតីតិ វិមុត្តិ, តេន វា វិមុត្តោ, តតោ វិមុច្ចនន្តិ វា វិមុត្តិ, សមាធិយេវ. យថា ហិ លោកិយកថាយំ សញ្ញា ចិត្តញ្ច ទេសនាសីសំ. យថាហ – ‘‘នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣២, ៣៤១, ៣៥៧; អ. និ. ៧.៤៤; ៩.២៤) ‘‘កិំ ចិត្តោ ត្វំ, ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ១៣៥) ច, ឯវំ លោកុត្តរកថាយំ បញ្ញា សមាធិ ច. យថាហ – ‘‘បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ (វិភ. ៨០៤) ច ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ ច. តេសុ ឥធ រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកតោ សមថបុព្ពង្គមតាវចនតោ ច ចេតោគ្គហណេន សមាធិ វុត្តោ. តថា វិមុត្តិវចនេន. តេន វុត្តំ ‘‘សមាធិយេវា’’តិ. ចេតោ ច តំ វិមុត្តិ ចាតិ ចេតោវិមុត្តិ. អថ វា វុត្តប្បការស្សេវ ចេតសោ បដិបក្ខតោ វិមុត្តិ វិមោក្ខោតិ ចេតោវិមុត្តិ, ចេតសិ វា ផលវិញ្ញាណេ វុត្តប្បការាវ វិមុត្តីតិ ចេតោវិមុត្តិ, ចេតសោ វា ផលវិញ្ញាណស្ស បដិបក្ខតោ វិមុត្តិ វិមោក្ខោ ឯតស្មិន្តិ ចេតោវិមុត្តិ, សមាធិយេវ. បញ្ញាវិមុត្តិយាតិ ឯត្ថាបិ អយំ នយោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ.

ទិដ្ឋិយា សវិសយេ បញ្ញាសទិសី បវត្តីតិ ទិដ្ឋិចរិតោ វិសុជ្ឈមានោ បញ្ញាមុខេន វិសុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា វិបស្សនា’’តិអាទិ. អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ អរហត្តផលបញ្ញា. សមថគ្គហណេន តប្បដិបក្ខតោ តណ្ហំ វិបស្សនាគ្គហណេន អវិជ្ជញ្ច និទ្ធារេត្វា បឋមនយស្ស ភូមិំ សក្កា សុខេន ទស្សេតុន្តិ អាហ – ‘‘យេ សមថ…បេ… ហាតព្ពា’’តិ.

តត្ថ សមថបុព្ពង្គមា បដិបទាតិ បុរិមា ទ្វេ បដិបទា, ឥតរា វិបស្សនាបុព្ពង្គមាតិ ទដ្ឋព្ពា. ហាតព្ពាតិ គមេតព្ពា, នេតព្ពាតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ អនិច្ចទុក្ខអនត្តសញ្ញាភាវតោ ទុក្ខសញ្ញាបរិវារត្តា ច អសុភសញ្ញាយ ឥមា ចតស្សោ សញ្ញា ទស្សិតា ហោន្តិ. តប្បដិបក្ខេន ច ចត្តារោ វិបល្លាសាតិ សកលស្ស សីហវិក្កីឡិតនយស្ស ភូមិំ សុខេន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អាហ – ‘‘យេ វិបស្សនា…បេ… ហាតព្ពា’’តិ.

៧. ឯវំ បដិបទាវិភាគេន វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ ញាណវិភាគេន ទស្សេន្តោ យស្មា ភគវតោ ទេសនា យាវទេវ វេនេយ្យវិនយនត្ថា, វិនយនញ្ច នេសំ សុតមយាទីនំ តិស្សន្នំ បញ្ញានំ អនុក្កមេន និព្ពត្តនំ, យថា ភគវតោ ទេសនាយ បវត្តិភាវវិភាវនញ្ច ហារនយព្យាបារោ, តស្មា ឥមស្ស ហារស្ស សមុដ្ឋិតប្បការំ តាវ បុច្ឆិត្វា យេន បុគ្គលវិភាគទស្សនេន ទេសនាភាជនំ វិភជិត្វា តត្ថ ទេសនាយំ ទេសនាហារំ និយោជេតុកាមោ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ស្វាយំ ហារោ កត្ថ សម្ភវតី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យស្សាតិ យោ សោ អដ្ឋហិ អក្ខណេហិ វិមុត្តោ សោតាវធានបរិយោសានាហិ ច សម្បត្តីតិ សមន្នាគតោ យស្ស. សត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសនតោ សត្ថា. ធម្មន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ, តំ ធម្មំ. ទេសយតីតិ សង្ខេបវិត្ថារនយេហិ ភាសតិ កថេតិ. អញ្ញតរោតិ ភគវតោ សាវកេសុ អញ្ញតរោ. គរុដ្ឋានីយោតិ សីលសុតាទិគុណវិសេសយោគេន គរុករណីយោ. សព្រហ្មចារីតិ ព្រហ្មំ វុច្ចតិ សេដ្ឋដ្ឋេន សកលំ សត្ថុសាសនំ. សមំ សហ វា ព្រហ្មំ ចរតិ បដិបជ្ជតីតិ សព្រហ្មចារី. សទ្ធំ បដិលភតីតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ ឯវរូបស្ស ធម្មស្ស ទេសេតា’’តិ តថាគតេ, ‘‘ស្វាក្ខាតោ វតាយំ ធម្មោ យោ ឯវំ ឯកន្តបរិបុណ្ណោ ឯកន្តបរិសុទ្ធោ’’តិអាទិនា ធម្មេ ច សទ្ធំ លភតិ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ យថាសុតេ យថាបរិយត្តេ ធម្មេ. វីមំសាតិ បាឡិយា បាឡិអត្ថស្ស ច វីមំសនបញ្ញា. សេសំ តស្សា ឯវ វេវចនំ. សា ហិ យថាវុត្តវីមំសនេ សង្កោចំ អនាបជ្ជិត្វា ឧស្សហនវសេន ឧស្សាហនា, តុលនវសេន តុលនា, ឧបបរិក្ខណវសេន ឧបបរិក្ខាតិ ច វុត្តា. អថ វា វីមំសតីតិ វីមំសា, សា បទបទត្ថវិចារណា បញ្ញា. ឧស្សាហនាតិ វីរិយេន ឧបត្ថម្ភិតា ធម្មស្ស ធារណបរិចយសាធិកា បញ្ញា. តុលនាតិ បទេន បទន្តរំ, ទេសនាយ វា ទេសនន្តរំ តុលយិត្វា សំសន្ទិត្វា គហណបញ្ញា. ឧបបរិក្ខាតិ មហាបទេសេ ឱតារេត្វា បាឡិយា បាឡិអត្ថស្ស ច ឧបបរិក្ខណបញ្ញា. អត្តហិតំ បរហិតញ្ច អាកង្ខន្តេហិ សុយ្យតីតិ សុតំ, កាលវចនិច្ឆាយ អភាវតោ, យថា ទុទ្ធន្តិ. កិំ បន តន្តិ? អធិការតោ សាមត្ថិយតោ វា បរិយត្តិធម្មោតិ វិញ្ញាយតិ. អថ វា សវនំ សុតំ, សោតទ្វារានុសារេន បរិយត្តិធម្មស្ស ឧបធារណន្តិ អត្ថោ. សុតេន ហេតុនា និព្ពត្តា សុតមយី. បការេន ជានាតីតិ បញ្ញា. យា វីមំសា, អយំ សុតមយី បញ្ញាតិ បច្ចេកម្បិ យោជេតព្ពំ. តថាតិ យថា សុតមយី បញ្ញា វីមំសាទិបរិយាយវតី វីមំសាទិវិភាគវតី ច, តថា ចិន្តាមយី ចាតិ អត្ថោ. យថា វា សុតមយី ឱរមត្តិកា អនវដ្ឋិតា ច, ឯវំ ចិន្តាមយី ចាតិ ទស្សេតិ.

សុតេន និស្សយេនាតិ សុតេន បរិយត្តិធម្មេន បរិយត្តិធម្មស្សវនេន វា ឧបនិស្សយេន ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, យថាវុត្តំ សុតំ ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. វីមំសាតិអាទីសុ ‘‘ឥទំ សីលំ, អយំ សមាធិ, ឥមេ រូបារូបធម្មា, ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវវីមំសនភូតា បញ្ញា វីមំសា. តេសំយេវ ធម្មានំ វចនត្ថំ មុញ្ចិត្វា សភាវសរសលក្ខណស្ស តុលយិត្វា វិយ គហណបញ្ញា តុលនា. តេសំយេវ ធម្មានំ សលក្ខណំ អវិជហិត្វា អនិច្ចតាទិរុប្បនសប្បច្ចយាទិអាការេ ច តក្កេត្វា វិតក្កេត្វា ច ឧបបរិក្ខណបញ្ញា ឧបបរិក្ខា, តថា ឧបបរិក្ខិតេ ធម្មេ សវិគ្គហេ វិយ ឧបដ្ឋហន្តេ ឯវមេតេហិ និជ្ឈានក្ខមេ កត្វា ចិត្តេន អនុ អនុ បេក្ខណា មនសានុបេក្ខណា. ឯត្ថ ច យថា សុតមយី បញ្ញា យថាសុតស្ស ធម្មស្ស ធារណបរិចយវសេន បវត្តនតោ ឧស្សាហជាតា ‘‘ឧស្សាហនា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន ឯវំ ចិន្តាមយីតិ ឥធ ‘‘ឧស្សាហនា’’តិ បទំ ន វុត្តំ. ចិន្តនំ ចិន្តា, និជ្ឈានន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥមាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហីតិ យថាវុត្តាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហិ ការណភូតាហិ. សុតចិន្តាមយញាណេសុ ហិ បតិដ្ឋិតោ វិបស្សនំ អារភតីតិ. ‘‘ឥមាសុ ទ្វីសុ បញ្ញាសូ’’តិបិ បឋន្តិ. ‘‘តេហិ ជាតាសុ ឧប្បន្នាសូ’’តិ វា វចនសេសោ យោជេតព្ពោ. មនសិការសម្បយុត្តស្សាតិ រូបារូបបរិគ្គហាទិមនសិការេ យុត្តប្បយុត្តស្ស. យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តនយេន មនសិការប្បយោគេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិមគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីនំ សម្ប អាទនេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កន្តស្ស យំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតំ អរិយមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ. តំ បន ទស្សនំ ភាវនាតិ ទុវិធន្តិ អាហ – ‘‘ទស្សនភូមិយំ វា ភាវនាភូមិយំ វា’’តិ. យទិ ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ, កថំ តត្ថ បញ្ញា ភាវនាមយីតិ? ភាវនាមយមេវ ហិ តំ ញាណំ, បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ បន ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុត្តន្តិ សផលោ បឋមមគ្គោ ទស្សនភូមិ. សេសា សេក្ខាសេក្ខធម្មា ភាវនាភូមិ.

៨. ឥទានិ ឥមា តិស្សោ បញ្ញា បរិយាយន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘បរតោឃោសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរតោតិ ន អត្តតោ, អញ្ញតោ សត្ថុតោ សាវកតោ វាតិ អត្ថោ. ឃោសាតិ តេសំ ទេសនាឃោសតោ, ទេសនាបច្ចយាតិ អត្ថោ. អថ វា បរតោ ឃោសោ ឯតិស្សាតិ បរតោឃោសា, យា បញ្ញា, សា សុតមយីតិ យោជេតព្ពំ. បច្ចត្តសមុដ្ឋិតាតិ បច្ចត្តំ តស្ស តស្ស អត្តនិ សម្ភូតា. យោនិសោមនសិការាតិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវបរិគ្គណ្ហនាទិនា យថាវុត្តេន ឧបាយេន បវត្តមនសិការា. បរតោ ច ឃោសេនាតិ បរតោឃោសេន ហេតុភូតេន. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥទានិ យទត្ថំ ឥមា បញ្ញា ឧទ្ធដា, តមេវ វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមា ទ្វេតិ គណនវសេន វត្វា បុន តា សុតមយី ចិន្តាមយី ចាតិ សរូបតោ ទស្សេតិ. អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ អយំ សុតមយចិន្តាមយញាណេហិ អាសយបយោគបពោធស្ស និប្ផាទិតត្តា ឧទ្ទេសមត្តេនេវ ជាននតោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ ចិន្តាមយញាណេន អាសយស្ស អបរិក្ខតត្តា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេហិ ជាននតោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. អយំ នេយ្យោតិ សុតមយញាណស្សាបិ អភាវតោ និរវសេសំ វិត្ថារទេសនាយ នេតព្ពតោ នេយ្យោ.

៩. ឯវំ ទេសនាបដិបទាញាណវិភាគេហិ ទេសនាភាជនំ វេនេយ្យត្តយំ វិភជិត្វា ឥទានិ តត្ថ បវត្តិតាយ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ ទេសនាហារំ និទ្ធារេត្វា យោជេតុំ ‘‘សាយំ ធម្មទេសនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ សាយន្តិ សា អយំ. យា បុព្ពេ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ៥) បដិនិទ្ទេសវារស្ស អាទិតោ ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន និក្ខិត្តា បាឡិ, តមេវេត្ថ ទេសនាហារំ និយោជេតុំ ‘‘សាយំ ធម្មទេសនា’’តិ បច្ចាមសតិ. កិំ ទេសយតីតិ កថេតុកម្យតាវសេន ទេសនាយ បិណ្ឌត្ថំ បុច្ឆិត្វា តំ គណនាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សាមញ្ញតោ ទស្សេតិ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានី’’តិ. សច្ចវិនិមុត្តា ហិ ភគវតោ ទេសនា នត្ថីតិ. តស្សា ច ចត្តារិ សច្ចានិ បិណ្ឌត្ថោ. បវត្តិបវត្តកនិវត្តិតទុបាយវិមុត្តស្ស នេយ្យស្ស អភាវតោ ចត្តារិ អវិបរីតភាវេន សច្ចានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តានិ ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ សរូបតោ ទស្សេតិ.

តត្ថ អនេកុបទ្ទវាធិដ្ឋានភាវេន កុច្ឆិតត្តា ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហេន តុច្ឆត្តា ច ទុក្ខំ. អវសេសបច្ចយសមវាយេ ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិការណត្តា សមុទយោ. សព្ពគតិសុញ្ញត្តា នត្ថិ ឯត្ថ សំសារចារកសង្ខាតោ ទុក្ខរោធោ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខរោធស្ស អភាវោតិបិ និរោធោ, អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា វា. មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយតីតិ វា មគ្គោ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ. ឯវំ យស្មិំ សុត្តេ ចត្តារិ សច្ចានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ យថារុតវសេន. យត្ថ បន សុត្តេ ចត្តារិ សច្ចានិ សរូបតោ ន អាគតានិ, តត្ថ អត្ថតោ ចត្តារិ សច្ចានិ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ វសេន អស្សាទាទយោ និទ្ធារេតព្ពា. យត្ថ ច អស្សាទាទយោ សរូបតោ អាគតា, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ន អាគតា, តត្ថ អត្ថតោ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ វសេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេតព្ពានិ. ឥធ បន អស្សាទាទយោ ឧទាហរណវសេន សរូបតោ ទស្សិតាតិ តេហិ សច្ចានិ និទ្ធារេតុំ ‘‘អាទីនវោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១២០; ៣.៣៧៣; វិភ. ២០២) វចនតោ តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេ ច អនិច្ចាទិសភាវត្តា អាទីនវោ, ផលញ្ច ទេសនាយ សាធេតព្ពំ. តត្ថ យំ លោកិយំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ផលញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិ. អស្សាទោតិ តណ្ហាវិបល្លាសានម្បិ ឥច្ឆិតត្តា តេ សន្ធាយ ‘‘អស្សាទោ សមុទយោ’’តិ វុត្តំ. សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ ទេសនា ច ទេសនាផលាធិគមស្ស ឧបាយោតិ កត្វា ‘‘ឧបាយោ អាណត្តិ ច មគ្គោ’’តិ វុត្តំ. និស្សរណបទេ ចាបិ អរិយមគ្គោ និទ្ធារេតព្ពោ, ន ចាយំ សច្ចវិភាគោ អាកុលោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ហិ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ២០៨) ‘‘តណ្ហា អវសិដ្ឋា កិលេសា អវសិដ្ឋា អកុសលា ធម្មា សាសវានិ កុសលមូលានិ សាសវា ច កុសលា ធម្មា សមុទយសច្ចភាវេន វិភត្តា’’តិ តស្មិំ តស្មិំ នយេ តំតំអវសិដ្ឋា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចភាវេន វិភត្តា, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ និគមនំ. ឥទំ ធម្មចក្កន្តិ យាយំ ភគវតោ ចតុសច្ចវសេន សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា, ឥទំ ធម្មចក្កំ.

ឥទានិ តស្សា ធម្មទេសនាយ ធម្មចក្កភាវំ សច្ចវិភង្គសុត្តវសេន (ម. និ. ៣.៣៧១ អាទយោ) ទស្សេតុំ ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឥទំ ជាតិអាទិវិភាគំ សង្ខេបតោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្គហំ តណ្ហាវជ្ជំ តេភូមកធម្មជាតំ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវេន ទុក្ខទុក្ខាទិភាវេន ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ អត្ថោ. មេតិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ពារាណសិយន្តិ ពារាណសីនាមកស្ស នគរស្ស អវិទូរេ. បច្ចេកពុទ្ធឥសីនំ អាកាសតោ ឱតរណដ្ឋានតាយ ឥសិបតនំ. មិគានំ តត្ថ អភយស្ស ទិន្នត្តា មិគទាយន្តិ ច លទ្ធនាមេ អស្សមេ. ឧត្តរតិ អតិក្កមតិ, អភិភវតីតិ វា ឧត្តរំ, នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. អនតិសយំ អប្បដិភាគំ វា. កិញ្ចាបិ ភគវតោ ធម្មទេសនា អនេកាសុ ទេវមនុស្សបរិសាសុ អនេកសតក្ខត្តុំ តេសំ អរិយសច្ចប្បដិវេធសម្បាទនវសេន បវត្តិតា, តថាបិ សព្ពបឋមំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញប្បមុខាយ អដ្ឋារសបរិមាណាយ ព្រហ្មកោដិយា ចតុសច្ចប្បដិវេធវិភាវនីយា ធម្មទេសនា, តស្សា សាតិសយា ធម្មចក្កសមញ្ញាតិ ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ.

តត្ថ សតិបដ្ឋានាទិធម្មោ ឯវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ, ចក្កន្តិ វា អាណា. ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ – ‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤១-៤២). អប្បដិវត្តិយន្តិ ធម្មិស្សរស្ស ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ ធម្មចក្កស្ស ច អនុត្តរភាវតោ អប្បដិសេធនីយំ. កេន បន អប្បដិវត្តិយន្តិ អាហ ‘‘សមណេន វា’’តិអាទិ. តត្ថ សមណេនាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតេន. ព្រាហ្មណេនាតិ ជាតិព្រាហ្មណេន. បរមត្ថសមណព្រាហ្មណានញ្ហិ បដិលោមនចិត្តំយេវ នត្ថិ. ទេវេនាតិ កាមាវចរទេវេន. កេនចីតិ យេន កេនចិ អវសិដ្ឋបារិសជ្ជេន. ឯត្តាវតា អដ្ឋន្នម្បិ បរិសានំ អនវសេសបរិយាទានំ ទដ្ឋព្ពំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ.

តត្ថាតិ តិស្សំ ចតុសច្ចធម្មទេសនាយំ. អបរិមាណា បទា, អបរិមាណា អក្ខរាតិ ឧប្បដិបាដិវចនំ យេភុយ្យេន បទសង្គហិតានិ អក្ខរានីតិ ទស្សនត្ថំ. បទា អក្ខរា ព្យញ្ជនាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថស្សាតិ ចតុសច្ចសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស. សង្កាសនាតិ សង្កាសិតព្ពាការោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អត្ថស្សាតិ ច សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. ឥតិបិទន្តិ ឥតីតិ បការត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, ឥមិនាបិ ឥមិនាបិ បការេន ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេន ជាតិអាទិភេទេន យថាវុត្តស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស អនេកភេទតំ តំទីបកានំ អក្ខរបទាទីនំ វុត្តប្បការំ អបរិមាណតញ្ច សមត្ថេតិ.

អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ អយំ កាមតណ្ហាទិភេទា តណ្ហាវដ្ដស្ស មូលភូតា យថាវុត្តស្ស ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិហេតុភាវតោ ទុក្ខសមុទយោ. អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ អយំ សព្ពសង្ខតនិស្សដា អសង្ខតធាតុ យថាវុត្តស្ស ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធោ. អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិអដ្ឋង្គសមូហោ ទុក្ខនិរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អារម្មណវសេន តទភិមុខីភូតត្តា បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. ឥតិបិទន្តិ បទស្ស បន សមុទយសច្ចេ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតេហិ, និរោធសច្ចេ មទនិម្មទនាទិបរិយាយេហិ, មគ្គសច្ចេ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មេហិ អត្ថោ វិភជិត្វា វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ គាថាយ សកលស្ស សាសនស្ស ឆន្នំ អត្ថបទានំ ឆន្នញ្ច ព្យញ្ជនបទានំ វសេន យា ទ្វាទសបទតា វុត្តា, តមេវ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស វិសយទស្សនវសេន ឆឆក្កបរិយាយំ (ម. និ. ៣.៤២០ អាទយោ) ឯកទេសេន ឧទ្ទិសិត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តេន (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) តទត្ថស្ស សង្គហិតភាវទស្សនមុខេន សព្ពស្សាបិ ភគវតោ វចនស្ស ចតុសច្ចទេសនាភាវំ តទត្ថស្ស ច ចតុសច្ចភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយ’’ន្តិអាទិនា សច្ចវិភង្គសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣៧១ អាទយោ) ឧទ្ទេសតោ ទស្សេត្វា ‘‘តត្ថ អបរិមាណា បទា’’តិអាទិនា ព្យញ្ជនត្ថបទានិ វិភជន្តោ ទ្វាទសបទភាវំ ទីបេត្វា ឥទានិ តេសំ អញ្ញមញ្ញវិសយិវិសយភាវេន សម្ពន្ធភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ បទាវយវគ្គហណមុខេន បទគ្គហណំ, គហិតេ ច បទេ បទត្ថាវពោធោ គហិតបុព្ពសង្កេតស្ស ហោតិ. តត្ថ ច បទាវយវគ្គហណេន វិយ បទគ្គហណស្ស, បទត្ថាវយវគ្គហណេនាបិ បទត្ថគ្គហណស្ស វិសេសាធានំ ជាយតីតិ អាហ – ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិ. យស្មា បន អក្ខរេហិ សំខិត្តេន ទីបិយមានោ អត្ថោ បទបរិយោសានេ វាក្យស្ស អបរិយោសិតត្តា បទេនេវ បកាសិតោ ទីបិតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘បទេហិ បកាសេតី’’តិ វុត្តំ. វាក្យបរិយោសានេ បន សោ អត្ថោ វិវរិតោ វិវដោ កតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជនេហិ វិវរតី’’តិ. យស្មា ច បការេហិ វាក្យភេទេ កតេ តទត្ថោ វិភត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អាការេហិ វិភជតី’’តិ វុត្តំ. តថា វាក្យាវយវានំ បច្ចេកំ និព្ពចនវិភាគេ កតេ សោ អត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតី’’តិ. កតនិព្ពចនេហិ វាក្យាវយវេហិ វិត្ថារវសេន និរវសេសតោ ទេសិតេហិ វេនេយ្យានំ ចិត្តបរិតោសនំ ពុទ្ធិនិសានញ្ច កតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតី’’តិ. ឯត្ថ ច អក្ខរេហិ ឯវ សង្កាសេតីតិ អវធារណំ អកត្វា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិយេវាតិ ឯវំ អវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ អត្ថបទានំ នានាវាក្យវិសយតាបិ សិទ្ធា ហោតិ. តេន ឯកានុសន្ធិកេ សុត្តេ ឆឡេវ អត្ថបទានិ, នានានុសន្ធិកេ បន អនុសន្ធិម្ហិ អនុសន្ធិម្ហិ ឆ ឆ អត្ថបទានិ និទ្ធារេតព្ពានិ.

‘‘អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតី’’តិអាទិនា ព្យញ្ជនបទានំ កិច្ចសាធនំ ទស្សេតិ. វេនេយ្យត្តយវិនយមេវ ហិ តេសំ ព្យាបារោ. អដ្ឋានភាវតោ បន សច្ចប្បដិវេធស្ស បទបរមោ ន ឥធ វុត្តោ. នេយ្យគ្គហណេនេវ វា តស្សាបិ ឥធ គហណំ សេក្ខគ្គហណេន វិយ កល្យាណបុថុជ្ជនស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អក្ខរេហីតិអាទីសុ ករណសាធនេ ករណវចនំ, ន ហេតុម្ហិ. អក្ខរាទីនិ ហិ ឧគ្ឃដនាទិអត្ថានិ, ន ឧគ្ឃដនាទិអក្ខរាទិអត្ថំ. យទត្ថា ច កិរិយា សោ ហេតុ, យថា ‘‘អន្នេនវសតី’’តិ. ឧគ្ឃដេតីតិ សោតាវធានំ កត្វា សមាហិតចិត្តានំ វេនេយ្យានំ សង្កាសនវសេន អក្ខរេហិ វិសេសំ អាទហន្តោ យថា បទបរិយោសានេ អាសយប្បដិពោធោ ហោតិ, តថា យថាធិប្បេតំ អត្ថំ សង្ខេបេន កថេតិ ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចយតីតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋំ អត្ថំ និទ្ទិសតិ. វិត្ថារេតីតិ វិត្ថារំ ករោតិ, វិត្ថារំ កត្វា អាចិក្ខតិ វា, បដិនិទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. យស្មា ចេត្ថ ឧគ្ឃដេតីតិ ឧទ្ទិសនំ អធិប្បេតំ. ឧទ្ទេសោ ច ទេសនាយ អាទិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឧគ្ឃដនា អាទី’’តិ. តថា វិបញ្ចនំ និទ្ទិសនំ, វិត្ថរណំ បដិនិទ្ទិសនំ, និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា ច ទេសនាយ មជ្ឈបរិយោសានាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិបញ្ចនា មជ្ឈេ, វិត្ថារណា បរិយោសាន’’ន្តិ.

ឯវំ ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិនា ឆន្នំ ព្យញ្ជនបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេតុំ ‘‘សោយំ ធម្មវិនយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សីលាទិធម្មោ ឯវ បរិយត្តិអត្ថភូតោ វេនេយ្យវិនយនតោ ធម្មវិនយោ. ឧគ្ឃដីយន្តោតិ ឧទ្ទិសិយមានោ. តេនាតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូវិនយនេន. វិបញ្ចីយន្តោតិ និទ្ទិសិយមានោ. វិត្ថារីយន្តោតិ បដិនិទ្ទិសិយមានោ.

១០. ឯត្តាវតា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋាយ បាឡិយា តិវិធកល្យាណតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថព្យញ្ជនសម្បត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ បទានិ អត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន ឧទ្ទិដ្ឋំ បាឡិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. លោកុត្តរន្តិអាទិ ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ បទានំ អត្ថវិវរណំ. តត្ថ ឧបដ្ឋិតំ សព្ពវិសេសានន្តិ សព្ពេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មសង្ខាតានំ វិសេសានំ អធិសីលសិក្ខាទិវិសេសានំ វា ឧបតិដ្ឋនដ្ឋានំ. ‘‘ឥទំ នេសំ បទក្កន្ត’’ន្តិអាទីនំ វិយ ឯតស្ស សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ‘‘ឥទំ វុច្ចតិ តថាគតបទំ ឥតិបី’’តិអាទីសុ ឥទំ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ តថាគតគន្ធហត្ថិនោ បដិបត្តិទេសនាគមនេហិ កិលេសគហនំ ឱត្ថរិត្វា គតមគ្គោតិបិ. តេន គោចរភាវនាសេវនាហិ និសេវិតំ ភជិតន្តិបិ. តស្ស មហាវជិរញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណទន្តេហិ អារញ្ជិតំ តេភូមកធម្មានំ អារញ្ជនដ្ឋានន្តិបិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អតោ ចេតន្តិ យតោ តថាគតបទាទិភាវេន វុច្ចតិ, អតោ អនេនេវ ការណេន ព្រហ្មុនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ភគវតោ, ព្រហ្មំ វា សព្ពសេដ្ឋំ ចរិយន្តិ បញ្ញាយតិ យាវទេវ មនុស្សេហិ សុប្បកាសិតត្តា យថាវុត្តប្បការេហិ ញាយតិ. តេនាហ ភគវាតិ យថាវុត្តត្ថំ បាឡិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ.

អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថតាយ ភគវតោ ទេសនាយ យាវទេវ អរិយមគ្គសម្បាបនត្ថោ ទេសនាហារោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កេសំ អយំ ធម្មទេសនា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោគីន’’ន្តិ អាហ. ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តាតិ យោគិនោ. តេ ហិ ឥមំ ទេសនាហារំ បយោជេន្តីតិ. ឥទំ វចនំ ទេសនាហារវិភង្គស្ស យថានុសន្ធិនា សម្មា ឋបិតភាវំ ទស្សេតុំ បករណំ សង្គាយន្តេហិ ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ’’តិ. និយុត្តោតិ បាឡិតោ អស្សាទាទិបទត្ថេ និទ្ធារេត្វា យោជិតោតិ អត្ថោ.

ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា

១១. តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោតិអាទិ វិចយហារវិភង្គោ. តត្ថាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – កិំ វិចិនតីតិ ឯត្ថ ‘‘វិចិនតី’’តិ ឯតេន វិចយសទ្ទស្ស កត្តុនិទ្ទេសតំ ទស្សេតិ. កិន្តិ បនត្ថស្ស ហារស្ស វិសយោ បុច្ឆិតោតិ តំ តស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘បទំ វិចិនតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បទំ វិចិនតីតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ និគមនា សុត្តស្ស សព្ពំ បទំ វិចិនតិ. អយញ្ច វិចយោ ទុវិធោ សទ្ទតោ អត្ថតោ ច. តេសុ ‘‘ឥទំ នាមបទំ, ឥទំ អាខ្យាតបទំ, ឥទំ ឧបសគ្គបទំ, ឥទំ និបាតបទំ, ឥទំ ឥត្ថិលិង្គំ, ឥទំ បុរិសលិង្គំ, ឥទំ នបុំសកលិង្គំ, ឥទំ អតីតកាលំ, ឥទំ អនាគតកាលំ, ឥទំ វត្តមានកាលំ, ឥទំ កត្តុសាធនំ, ឥទំ ករណសាធនំ, ឥទំ កម្មសាធនំ, ឥទំ អធិករណសាធនំ, ឥទំ បច្ចត្តវចនំ, ឥទំ ឧបយោគវចនំ, យាវ ឥទំ ភុម្មវចនំ, ឥទំ ឯកវចនំ, ឥទំ អនេកវចន’’ន្តិ ឯវមាទិវិភាគវចនំ, អយំ សទ្ទតោ បទវិចយោ. សោ បនាយំ បទវិចយោ អវិបរីតសភាវនិរុត្តិសល្លក្ខណេនេវ សម្បជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថតោ បន វិចយោ តេន តេន បទេន វត្តព្ពអត្ថសំវណ្ណនា. សចេ បន បទំ បុច្ឆាទិវសេន បវត្តំ, តស្ស តទត្ថស្ស ច បុច្ឆាទិភាវោ វិចេតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ហំ វិចិនតី’’តិអាទិមាហ.

យស្មា ច សព្ពោ ទេសនាហារោ វិចយហារស្ស វិសយោ សុត្តស្ស វិចយោតិ កត្វា, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អស្សាទំ វិចិនតី’’តិអាទិ. យស្មា បន អនុគីតីតិ ឯត្ថ អនុរូបា គីតិ អនុគីតីតិ អយម្បិ អត្ថោ ឥច្ឆិតោ, តស្មា វិចិយមានស្ស សុត្តបទស្ស អនុរូបតោ សុត្តន្តរបទានិបិ អត្ថុទ្ធារវសេន វា បទុទ្ធារវសេន វា អានេត្វា វិចេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ វិចិនតី’’តិ អាហ. នវ សុត្តន្តេតិ សុត្តគេយ្យាទិកេ នវ សុត្តេ, យថាសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. អយំ វិចយហារស្ស បទត្ថនិទ្ទេសោ.

ឯវំ និទ្ទេសវារេ វិចយហារោ សង្ខេបតោ និទ្ទិដ្ឋោតិ តំ វិភាគេន និទ្ទិសិត្វា បដិនិទ្ទេសវសេន វិភជន្តោ យស្មា បទវិចយោ សុត្តស្ស អនុបទំ បវត្តេតព្ពតាយ អតិភារិកោ ន សុករោ ចាតិ តំ អនាមសិត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនវិចយេ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា កិំ ភវេតិ យេន បការេន សោ វិចយោ បវត្តេតព្ពោ, តំ បការជាតំ កិំ ភវេ, កីទិសំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘យថា កិំ ភវេយ្យា’’តិបិ បាឋោ. បុន យថាតិ និបាតមត្តំ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ អជិតោតិ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស បរិចារកភូតានំ សោឡសន្នំ អញ្ញតរោ. បារាយនេតិ បារំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តស្ស អធិគមូបាយទេសនត្តា កិញ្ចាបិ សព្ពំ ភគវតោ វចនំ ‘‘បារាយន’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, សង្គីតិការេហិ បន វត្ថុគាថានុគីតិគាថាទីហិ សទ្ធិំ អជិតសុត្តាទីនំ (សុ. និ. ១០៣៨ អាទយោ; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧ អាទយោ, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) សោឡសន្នំ សុត្តានំ ឥទំ នាមំ កតន្តិ តេសញ្ញេវ បារាយនសមញ្ញាតិ អាហ ‘‘បារាយនេ’’តិ. កេចិ ‘‘បារាយនិកោ’’តិ បឋន្តិ. តេ កិរ តាបសបព្ពជ្ជូបគមនតោ បុព្ពេ បារាយនំ អធីយន្តា វិចរិំសុ. តស្មា អយម្បិ បារាយនំ វត្តេតីតិ បារាយនិកោតិ វុត្តោ. បុច្ឆតីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុច្ឆានិព្ពត្តត្តា អតីតាតិ? សច្ចមេតំ, បុច្ឆនាការំ បន ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានំ កត្វា ឯវមាហ.

បុច្ឆា ច នាមេសា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ឯកំសព្យាករណីយា វិភជ្ជព្យាករណីយា បដិបុច្ឆាព្យាករណីយា ឋបនីយា ធម្មាធិដ្ឋានា សត្តាធិដ្ឋានាតិ អនេកវិធា. តស្មា ‘‘កិមយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា’’តិអាទិនា យថាសម្ភវំ បុច្ឆា វិចេតព្ពា. យថា ចេត្ថ បុច្ឆាវិភាគោ, ឯវំ វិស្សជ្ជនវិភាគោបិ វិស្សជ្ជនវិចយេ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. បុច្ឆាសភាគេន ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ. ឥធ បន វិមតិច្ឆេទនំ សត្តាធិដ្ឋានំ បុច្ឆំ ឧទាហរិត្វា តត្ថ វិចយនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ កេនាតិ កត្តរិ ករណវចនំ. សូតិ និបាតមត្តំ, សូតិ វា សំសយេ និបាតោ, តេនស្ស បញ្ហស្ស វិមតិច្ឆេទនបុច្ឆាភាវំ ទស្សេតិ. និវុតោតិ បដិច្ឆាទិតោ. លោកោតិ សត្តលោកោ. ឥច្ចាយស្មា អជិតោតិ សង្គីតិការកវចនំ. នប្បកាសតីតិ ន បញ្ញាយតិ. កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសីតិ កិំ អស្ស លោកស្ស អភិលេបនំ វទសិ. ‘‘កិំ ស្វាភិលេបន’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស កិំ សុ អភិលេបនន្តិ បទវិភាគោ.

បទានីតិ បជ្ជតិ ឯតេហិ អត្ថោតិ បទានិ, វាក្យានិ. បុច្ឆិតានីតិ បុច្ឆាភាវេន វុត្តានីតិ អត្ថោ. ឯកោ បញ្ហោតិ យទិបិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆនវសេន វុត្តានិ, ញាតុំ ឥច្ឆិតោ បន អត្ថោ ឯកោ ឯវាតិ ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឯកវត្ថុបរិគ្គហា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កិញ្ចាបិ និវារណអប្បកាសនអភិលេបនមហាភយសង្ខាតា បុច្ឆាយ គហិតា ចត្តារោ ឯតេ អត្ថា, តេ បនេកំ លោកំ បតិគុណភូតា, លោកោ បធានភាវេន គហិតោតិ តព្ពសេន ឯកោវាយំ បញ្ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘លោកាធិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. កោ បន សោ លោកោតិ? អាហ ‘‘លោកោ តិវិធោ’’តិអាទិ.

តត្ថ រាគាទិកិលេសពហុលតាយ កាមាវចរសត្តា កិលេសលោកោ. ឈានាភិញ្ញាបរិពុទ្ធិយា រូបាវចរសត្តា ភវលោកោ. អានេញ្ជសមាធិពហុលតាយ វិសទិន្ទ្រិយត្តា អរូបាវចរសត្តា ឥន្ទ្រិយលោកោ. អថ វា កិលិស្សនំ កិលេសោ, វិបាកទុក្ខន្តិ អត្ថោ. តស្មា ទុក្ខពហុលតាយ អបាយេសុ សត្តា កិលេសលោកោ. តទញ្ញេ សត្តា សម្បត្តិភវភាវតោ ភវលោកោ. តត្ថ យេ វិមុត្តិបរិបាចកេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតា សត្តា, សោ ឥន្ទ្រិយលោកោតិ វេទិតព្ពំ. បរិយាបន្នធម្មវសេន លោកសមញ្ញាតិ អរិយបុគ្គលា ឥធ ន សង្គយ្ហន្តិ.

អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេន អន្ធការេន វិយ រថឃដាទិធម្មសភាវប្បដិច្ឆាទនលក្ខណាយ អវិជ្ជាយ និវុតោ បដិច្ឆាទិតោ លោកោ. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាហេតុ. ‘‘វិវិច្ឆា មច្ឆរិយ’’ន្តិ សង្គហេ វុត្តំ. បមាទាតិ បមាទហេតុ. ជប្បាភិលេបនន្តិ ជប្បា តណ្ហា អស្ស លោកស្ស មក្កដាលេបោ វិយ មក្កដស្ស អភិលេបនំ សិលេសោតិ ព្រូមិ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិកំ វដ្ដទុក្ខន្តិ អយំ បទត្ថោ. សេសំ បាឡិយា ឯវ វិញ្ញាយតិ. ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆាគាថាយំ វុត្តានិ ‘‘ឥមេហី’’តិ វិស្សជ្ជនគាថាយំ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ វិស្សជ្ជិតានិ. កថន្តិ អាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិំ. តេន យថាក្កមំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តំ យថាក្កមំ បុច្ឆំ វិស្សជ្ជនញ្ច សរូបតោ ទស្សេតុំ គាថាយ ច អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘កេនស្សូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘នីវរណេហី’’តិ បទេន វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា សុត្តន្តរទស្សនេន ឥមស្មិំ បញ្ហវិស្សជ្ជនវិចយេ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បរិយាយតោតិ ការណតោ. នីវរណសង្ខាតានំ កាមច្ឆន្ទាទីនម្បិ ការណភាវតោ បដិច្ឆាទនភាវតោ ច ឯកំយេវ នីវរណំ វទាមិ, ន បន អញ្ញេសំ នីវរណសភាវានំ អភាវាតិ អត្ថោ. យថា ច អវិជ្ជាយ សតិ នីវរណានំ ភាវោ, ឯវំ អវិជ្ជាយ អសតិ ន សន្តិ នីវរណានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តេនាតិ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បទេន. បឋមស្ស បទស្សាតិ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បទស្ស. យុត្តាតិ យោជិតា, អនុរូបាតិ វា អត្ថោ. ឯតេន បុច្ឆានុរូបតា វិស្សជ្ជនស្ស ទស្សិតាតិ បុព្ពាបរវិចយោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘យោ បុគ្គលោ នីវរណេហិ និវុតោ’’តិអាទិនា វិវិច្ឆាបមាទានំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. និវុតោ ឯវ ហិ នប្បកាសតិ. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា. តេនេវាហ – ‘‘វិវិច្ឆា នាម វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ. តត្រាយំ បទសិទ្ធិ – យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋិយោ ‘‘និច្ចំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា ឯកំសគ្គាហភាវេន បវត្តន្តិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន អនេកំសគ្គាហភាវតោ ‘‘និច្ចំ នុ ខោ អនិច្ចំ នុ ខោ’’តិអាទិនា វិវិធំ វិរុទ្ធំ វា ឥច្ឆតិ ឯសតីតិ វិវិច្ឆាតិ. ‘‘សោ វិចិកិច្ឆន្តោ’’តិអាទិនា អប្បកាសនស្ស វិវិច្ឆាបមាទានំ ការណភាវំ វិវរតិ. សុក្កេ ធម្មេ ន ឧប្បាទិយតីតិ ន សមាទាយ វត្តតិ. នប្បកាសន្តីតិ តេ អត្តនោ សន្តានេ អនុប្បាទិយមានា កុសលា ធម្មា តំ បុគ្គលំ បកាសំ លោកេ អភិញ្ញាតំ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. អភិលិម្បតីតិ មក្កដាលេបោ វិយ មក្កដំ ទារុសិលាទីសុ បុរិសំ រូបាទិវិសយេ អល្លីយាបេតីតិ អត្ថោ. អាសត្តិពហុលស្សាតិ អាសង្គពហុលស្ស. ឯវំ អភិជប្បាតិ ករិត្វាតិ ឯវំ បរិយុដ្ឋានដ្ឋាយិនីតិ ឥមិនា ការណេន. តត្ថាតិ តាយ តណ្ហាយ. លោកោ អភិលិត្តោ សិលេសេន មក្ខិតោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ. មហន្តំ ភយំ មហព្ភយំ. តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. ទុក្ខំ ទោមនស្សន្តិ ទុក្ខមេវ វិភត្តន្តិ សព្ពំ ទុក្ខំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ ទុក្ខតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱធសោតិ កទាចិ អត្តូបក្កមមូលាយ កទាចិ បរូបក្កមមូលាយាតិអាទិនា វិភាគេន ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចនកា វិសេសេន រូបាវចរា. តថាតិ ឱធសោ កទាចិ ករហចីតិ ឯវំ អាកឌ្ឍតិ. វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចនកា ឧបេក្ខាសមាបត្តិពហុលា វិសេសេន អរូបាវចរសត្តា. អប្បាពាធាតិ បទំ ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចនស្ស ការណវចនំ. ទីឃាយុកាតិ វិបរិណាមទុក្ខតាយ. អរូបទេវា ហិ លោកេ វិសេសតោ ទីឃាយុកាតិ. ឥទញ្ច មុច្ចនមច្ចន្តិកំ. យស្មា ច ទុក្ខា វេទនាបិ សង្ខតត្តា អនិច្ចតាទិសង្ខារទុក្ខសភាវា ឯវ, តស្មា យតោ មុច្ចនមច្ចន្តិកំ, តំ អនវសេសបរិយាទានវសេន សង្គណ្ហិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារទុក្ខតាយ បនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឧបាទិយតីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. ឧបាទិស្ស សេសំ ឧបាទិសេសំ, តំ នត្ថិ ឯតិស្សាតិ អនុបាទិសេសា, និព្ពានធាតុ, តាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. និព្ពានធាតូតិ ច និព្ពាយនមត្តំ. តស្មាតិ យស្មា សកលលោកព្យាបិនី សព្ពសង្គាហិនី ច សង្ខារទុក្ខតា, តស្មា. លោកស្សាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. តេន ‘‘ទុក្ខមស្សា’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឯវមេត្ថ លោកស្ស នីវរណាទីនិ អជានន្តេន, សមយន្តរបរិចយេន វា តត្ថ សំសយបក្ខន្ទេន ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពត្តា សត្តាធិដ្ឋានា បុច្ឆា កតា, សា ច អជាននស្ស, សំសយស្ស វា នីវរណាទិវិសយតាយ ចតុព្ពិធា. បាឡិយំ បន នីវរណាទីនំ លោកោ អាធារភាវេន គាថាយំ វុត្តោតិ ឯកោ បញ្ហោតិ ទស្សិតន្តិ. អយមេត្ថ បុច្ឆាវិចយោ. វិស្សជ្ជនវិចយោបិ អទិដ្ឋជោតិនី វិស្សជ្ជនា វិមតិច្ឆេទិនី ចាតិអាទិនា បុច្ឆាវិចយេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ឯកាធារំ បុច្ឆំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនេកាធារំ ទស្សេតុំ ‘‘សវន្តិ សព្ពធី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សវន្តីតិ សន្ទន្តិ. សព្ពធីតិ សព្ពេសុ រូបាទីសុ អាយតនេសុ. សោតាតិ តណ្ហាទិសោតា. កិំ និវារណន្តិ តេសំ កិំ អាវរណំ កា រក្ខា. សំវរំ ព្រូហីតិ តំ នេសំ នីវរណសង្ខាតំ សំវរំ កថេហិ. កេន សោតា បិធីយរេតិ កេន ធម្មេន តណ្ហាទិសោតា បិធិយ្យន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តីតិ អយមេត្ថ បទត្ថោ. សេសំ បាឡិវសេនេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

តេ ទ្វេ បញ្ហាតិ យទិបិ ឥមិស្សា គាថាយ បុច្ឆាវសេន បវត្តាយ ចត្តារិ បទានិ ចត្តារិ វាក្យានិ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស បន អត្ថស្ស ទុវិធត្តា តេ ទ្វេ បញ្ហា. កស្មាតិ ចេ? ‘‘ឥមេហិ ពហ្វាធិវចនេន បុច្ឆិតា’’តិ អាហ. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – ឥមេ ឯតាយ គាថាយ គហិតា អត្ថា យស្មា ពហូនិ អធិកិច្ច បវត្តវចនេន បុច្ឆិតា, តស្មា តេ ទ្វេ បញ្ហាតិ. ឯកតោ ឧបរិ ពហូតិ ហិ សាសនវោហារោ, តមេវ បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតំ វិវរិតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យាហិ ញាតិព្យសនាទិសង្ខាតាហិ បាណវធាទីហិ ឯវ វា ទុគ្គតិហេតុភូតាហិ អាបទាហិ សមំ សហ, សព្ពថា វា អយំ លោកោ អាបន្នោ អជ្ឈោត្ថដោ. តំនិមិត្តេហិ ទសហិ កិលេសវត្ថូហិ សំកិលិដ្ឋោ ច, តស្ស តំ អាបន្នាការំ សំកិលិដ្ឋាការញ្ច ពុទ្ធិយំ កត្វា អាហ – ‘‘ឯវំ សមាបន្នស្ស ឯវំ សំកិលិដ្ឋស្សា’’តិ. វោទាយតិ សុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វោទានំ, សមថវិបស្សនា. វុដ្ឋាតិ ឯតេន និមិត្តតោ បវត្តតោ ចាតិ វុដ្ឋានំ, អរិយមគ្គោ.

អសមាហិតស្សាតិ នានារម្មណេសុ វិក្ខិត្តចិត្តស្ស. សវន្តីតិ បវត្តន្តិ. អភិជ្ឈាតិអាទិ អសមាធានហេតុទស្សនំ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ អសមាហិតស្សា’’តិ. ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិនា ឥធាបិ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតិ. សោតានំ សវនំ យេភុយ្យេន អនុរោធវសេនេវាតិ អាហ – ‘‘សវតិ មនាបិកេសុ រូបេសូ’’តិ. ឯត្ថ ច ចក្ខាទយោ សោតានំ ទ្វារភាវេន បវត្តមានា ឧបចារវសេន សយំ សវន្តា វិយ វុត្តា. ឥតីតិ ឯវំ. សព្ពាតិ សព្ពស្មា. សព្ពថាតិ សព្ពប្បការេន. ឥទំ វោទានន្តិ ឥទំ ‘‘បរិយុដ្ឋានវិឃាត’’ន្តិ វុត្តំ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ វោទានំ.

វិស្សជ្ជនគាថាយ សតិ តេសំ និវារណន្តិ វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា តេសំ សោតានំ និវារណន្តិ. សោតានំ សំវរំ ព្រូមីតិ តមេវ សតិំ សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ. បញ្ញាយេតេ បិធីយរេតិ រូបាទីសុ អនិច្ចតាទិបដិវេធសាធិកាយ មគ្គបញ្ញាយ ឯតេ សោតា សព្ពសោ បិធិយ្យន្តិ, ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានវសេន សមុច្ឆិជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

នាវិញ្ឆតីតិ អភិជ្ឈាទិប្បវត្តិទ្វារភាវេន ចិត្តសន្តានំ, បុគ្គលំ វា នាកឌ្ឍតិ. អនុសយប្បហានំ ឥធ បិធានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘បញ្ញាយ អនុសយា បហីយន្តី’’តិ. យស្មា អនុសយនិមិត្តំ បរិយុដ្ឋានំ អនុសយាភាវេ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុសយេសូ’’តិអាទិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘តំ យថា ខន្ធវន្តស្សា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាបិ សោតានំ និវារណសង្ខាតំ សំវរំ បិធានញ្ច អជានន្តេន តត្ថ វា សំសយិតេន ឯកំសិកត្តា ធម្មាធិដ្ឋានា បុច្ឆា កតាតិ ឥធ បុច្ឆាវិចយោ វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនវិចយោ ច វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច យេន អធិប្បាយេន ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ គាថាយ (សុ. និ. ១០៣៨; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១; នេត្តិ. ៤៥) សតិបិ និវារណាទីនំ ចតុន្នំ បុច្ឆិតព្ពភាវេ ឯកោ បញ្ហោតិ វុត្តំ. តេន តាវ សោតានំយេវ សំវរោ បិធានញ្ច បុច្ឆិតន្តិ សោតេ ឯកត្ថវសេន គហេត្វា បុច្ឆាយ ឯកាធិដ្ឋានភាវតោ ឯកោ បញ្ហោតិ វត្តព្ពំ សិយា. សោតានំ វា ពហុភាវតោ ពហូតិ យត្តកា សោតា, តត្តកា បញ្ហាតិ. យេន បន អធិប្បាយេន ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិ គាថាយំ (សុ. និ. ១០៤០; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៩, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣; នេត្តិ. ៤៥) សោតេ អនាមសិត្វា សំវរបិធានានំ វសេន ‘‘ទ្វេ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ. តេន បឋមគាថាយំ សតិបិ និវារណាទីនំ លោកាធារភាវេ លោកំ អនាមសិត្វា និវារណាទីនំ វិភាគេន ចត្តារោ បញ្ហាតិបិ វត្តព្ពន្តិ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ យស្មា បុច្ឆន្តោ ន កេវលំ បុព្ពេ អត្តនា រចិតនិយាមេនេវ បុច្ឆតិ, អថ ខោ ទេសនាកាលេ វុត្តធម្មស្ស អនុសន្ធិំ គហេត្វាបិ បុច្ឆតិ, តស្មា តស្ស អនុសន្ធិំ បុច្ឆាយ វិចេតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘យានិ សោតានី’’តិ គាថាយ អនន្តរំ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិ គាថមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យាយំ ភគវតា វុត្តា បញ្ញា, យា ច សតិ យញ្ច តទវសេសំ នាមរូបំ, ឯតំ សព្ពម្បិ កត្ថ និរុជ្ឈតិ, ឯតំ មេ បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ.

វិស្សជ្ជនគាថាយំ បនស្ស យស្មា បញ្ញាសតិយោ នាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តស្មា តា វិសុំ ន វុត្តា. អយញ្ចេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យំ មំ ត្វំ, អជិត, ឯតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ អនន្តរគាថាយំ (សុ. និ. ១០៤២; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦១, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៥; នេត្តិ. ១១, ៤៥), យត្ថ តំ អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ, តំ តេ វទាមិ. តស្ស តស្ស ហិ វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហេវ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតិ, ឯត្ថេវ វិញ្ញាណស្ស និរោធេន និរុជ្ឈតិ, ឯតំ វិញ្ញាណនិរោធំ តស្ស និរោធោ នាតិវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ. អយំ បញ្ហេ អនុសន្ធិំ បុច្ឆតីតិ អនន្តរគាថាយំ សោតានំ បរិយុដ្ឋានានុសយប្បហានកិច្ចេន សទ្ធិំ សតិ បញ្ញា ច វុត្តា, តំ សុត្វា តប្បហានេ បញ្ញាសតីសុ តិដ្ឋន្តីសុ តាសំ សន្និស្សយេន នាមរូបេន ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ វដ្ដតិ ឯវ. កត្ថ នុ ខោ ឥមាសំ សនិស្សយានំ បញ្ញាសតីនំ អសេសនិរោធោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អយំ បុច្ឆា កតាតិ អាហ – ‘‘អយំ បញ្ហេ…បេ… ធាតុ’’ន្តិ. តត្ថ អនុសន្ធីយតិ ទេសនា ឯតាយាតិ អនុសន្ធិ.

យាយ បដិបទាយ អនុបាទិសេសំ និព្ពានធាតុំ អធិគច្ឆន្តិ, តំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសង្ខាតំ បដិបទំ សហ វិសយេន ទស្សេតុំ ‘‘តីណិ ច សច្ចានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខតានីតិ សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតានីតិ សង្ខតានិ. និរោធធម្មានីតិ និរុជ្ឈនសភាវានិ. ទុក្ខំ សមុទយោ មគ្គោតិ តេសំ សរូបទស្សនំ. និរោធោ បន កថន្តិ អាហ ‘‘និរោធោ អសង្ខតោ’’តិ. សោ ហិ កេនចិ បច្ចយេន ន សង្ខតោតិ អសង្ខតោ. សហ វិសយេន បហាតព្ពបហាយកសភាវេសុ អរិយសច្ចេសុ បហាយកវិភាគមុខេន បហាតព្ពវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សមុទយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អវិជ្ជាវសេសាតិ ទស្សនមគ្គេន បហីនាវសេសា អវិជ្ជាតិ អត្ថោ. អយញ្ច សេស-សទ្ទោ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ មានោ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ. យថា ហិ អវិជ្ជា, ឯវំ ឯតេបិ ធម្មា អបាយគមនីយសភាវា បឋមមគ្គេន បហីយន្តិ ឯវាតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរវសេសា’’តិបិ បាឋោ, ឯត្ថាបិ យថាវុត្តេសុ កាមច្ឆន្ទាទិបទេសុបិ និរវសេស-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. សាវសេសញ្ហិ បុរិមមគ្គទ្វយេន កាមច្ឆន្ទាទយោ បហីយន្តិ, ឥតរេហិ បន និរវសេសន្តិ. តេធាតុកេ ឥមានិ ទស សំយោជនានីតិ ឯត្ថ តេធាតុកេតិ សំយោជនានំ វិសយទស្សនំ. តត្ថ ហិ តានិ សំយោជនវសេន បវត្តន្តិ.

១២. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អធិដ្ឋាយាតិ តំ បហាយកំ បត្វា. យំ បនាតិ ឯត្ថ យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ. ឥទំ ខយេ ញាណន្តិ យេន ញាណេន ហេតុភូតេន ‘‘ខីណា មេ ជាតី’’តិ អត្តនោ ជាតិយា ខីណភាវំ ជានាតិ, ឥទំ ឯវំ បច្ចវេក្ខណស្ស និមិត្តភូតំ អរហត្តផលញាណំ ខយេ ញាណំ នាម. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ ឯត្ថាបិ យន្តិ អានេតព្ពំ ‘‘យំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. ឥទំ អនុប្បាទេ ញាណន្តិ ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អរហត្តផលញាណវសេន អត្ថោ យោជេតព្ពោ. អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ចិត្តុប្បាទក្កណ្ឌ ១៣៥-១៤២) បន ‘‘ខយេ ញាណំ កិលេសក្ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណន្តិ វុត្តំ. អនុប្បាទេ ញាណំ បដិសន្ធិវសេន អនុប្បាទភូតេ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ អនុប្បាទបរិយោសានេ ឧប្បន្នេ អរិយផលេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ឧភយម្បិ អរហត្តផលញាណវសេនេវ វិភត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ’’ន្តិ, ‘‘អារម្មណសង្កេតេន ទ្វេ នាមានិ លព្ភន្តី’’តិ ច.

អញ្ញិន្ទ្រិយំ ហេដ្ឋិមេសុ តីសុ ផលេសុ, ឧបរិមេសុ ច តីសុ មគ្គេសុ ឧប្បត្តិយា បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ វិយ បឋមផលុប្បត្តិយា អគ្គផលុប្បត្តិយា អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘យញ្ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិ. ឯតេន បហាតព្ពធម្មា វិយ ទស្សនភាវនាហិ អគ្គផលុប្បត្តិយា តទវសេសផលធម្មាបិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈន្តិ. កោ បន វាទោ តេភូមកធម្មានន្តិ ទស្សេតិ, ឯកា បញ្ញា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយត្តា. យទិ ឯកា, កថំ ទ្វិធា វុត្តាតិ អាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. អារម្មណសង្កេតេនាតិ ខយេ អនុប្បាទេតិ ឥមាយ អារម្មណសមញ្ញាយ. សា បជាននដ្ឋេន បញ្ញាតិ យា បុព្ពេ សោតានំ បិធានកិច្ចា វុត្តា បញ្ញា, សា បជាននសភាវេន បញ្ញា. ឥតរា បន យថាទិដ្ឋំ យថាគហិតំ អារម្មណំ អបិលាបនដ្ឋេន ឱគាហនដ្ឋេន សតីតិ.

១៣. ឯវំ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរិត្វា ឥទានិ ‘‘នាមរូប’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឥទំ នាមរូប’’ន្តិ អាហ. នាមរូបញ្ច វិភាគេន ទស្សេន្តោ សុខគ្គហណត្ថំ បាកដនាមរូបមេវ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យេ’’តិអាទិមាហ. តគ្គហណេនេវ ហិ សហចរណាទិនា តទញ្ញេ ចិត្តចេតសិកា រូបធម្មា ច គហិតា ហោន្តីតិ. នាមគ្គហណេន ចេត្ថ ខន្ធត្តយមេវ គហិតន្តិ ‘‘នាមរូបំ វិញ្ញាណសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ បន រូបំ សម្បយុត្តន្តិ? នយិទំ សម្បយុត្តបច្ចយវសេន វុត្តំ. បចុរជនស្ស បន អវិភាគេន គហណីយសភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គាថាយ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ បុច្ឆិតាតិ តំ ចតុរិទ្ធិបាទមុខេន អរិយមគ្គាធិគមេន បត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ឥទ្ធិបាទភាវនាមូលភូតានិ ឥន្ទ្រិយានិ សតិបញ្ញាហិ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ សតិ ច បញ្ញា ច ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ អាហ. កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា សតិ សិជ្ឈន្តី ឯកន្តេន សមាធិំ និប្ផាទេតិ. សតិគ្គហណេន ចេត្ថ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘សតិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ, សតិន្ទ្រិយញ្ច សមាធិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ. តថា អនុសយសមុគ្ឃាតវិធាយិនី បញ្ញា សិជ្ឈមានា ន វិនា ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយំ សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ – ‘‘បញ្ញា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច វីរិយិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ.

យា ឥមេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសូតិ ឥមេសុ សតិអាទីសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ និស្សយបច្ចយតាយ អធិដ្ឋានភូតេសុ តំសហជាតា ឯវ យា សទ្ទហនា. ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហី’’តិបិ បាឡិ, តស្សា ឥមេហិ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តាតិ វចនសេសោ, អារម្មណេ អភិប្បសាទលក្ខណា សទ្ធា កត្តុកាមតាសភាវស្ស ឆន្ទស្ស វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘យា សទ្ធាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ ឆន្ទសមាធី’’តិ. សមាហិតេ ចិត្តេតិ វិបស្សនាសមាធិនា សមាហិតេ ចិត្តេ. ឥទំ បហានន្តិ វិក្ខម្ភនប្បហានសាធកោ សមាធិ បហានន្តិ វុត្តោ បជហតិ ឯតេនាតិ កត្វា. ‘‘បធាន’’ន្តិបិ បាឋោ, អគ្គោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សមាធិ ឯកោទី’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘អស្សាសបស្សាសា’’តិអាទិនា កាយវចីចិត្តសង្ខារសីសេន តំសមុដ្ឋាបកា វីរិយសង្ខារាវ គហិតា. តេ ហិ យាវ ភាវនានិប្ផត្តិ តាវ ឯករសេន សរណតោ សង្កប្បេតព្ពតោ ច សរសង្កប្បា’’តិ វុត្តា ‘‘ឯវំ មេ ភាវនា ហោតូ’’តិ យថា ឥច្ឆិតា, តថា បវត្តិយា ហេតុភាវតោ. តទុភយន្តិ ឆន្ទសមាធិសង្ខាតញ្ច បធានសង្ខារសង្ខាតញ្ច វីរិយន្តិ តំ ឧភយំ. ឧភយមេវ ហិ ឧបចារវសេន អញ្ញំ វិយ កត្វា ‘‘ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិន្នម្បិ ហិ ឧបចារវសេន ភិន្នំ វិយ កត្វា វោហរន្តិ, យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ.

តត្ថ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា តាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ, បជ្ជតិ ឯតេនាតិ បាទោ, បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមូបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ. វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. តថា ហិ អយំ ឥទ្ធិបាទភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ. មគ្គក្ខណេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតន្តិអាទីសុ.

វិវេកត្តា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ, កេវលញ្ចេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ អារម្មណករណវសេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ. តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថសំវណ្ណនានយេ យុជ្ជតិ. តថា ហិ អយំ បឋមិទ្ធិបាទោ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឥទ្ធិបាទភាវនានុយុត្តោ យោគី យថា បឋមោ ឥទ្ធិបាទោ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កោ ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. សេសិទ្ធិបាទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – យថា ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ ឆន្ទសមាធិ. ឯវំ វីរិយំ ចិត្តំ វីមំសំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វីមំសាសមាធីតិ.

១៤. ន កេវលំ ចតុត្ថឥទ្ធិបាទោ ឯវ សមាធិញាណមូលកោ, អថ ខោ សព្ពោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពោ សមាធិ ញាណមូលកោ ញាណបុព្ពង្គមោ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ កស្មា សោ ឯវ វីមំសាសមាធីតិ វុត្តោតិ? វីមំសំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតត្តាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តត្ថ បុព្ពភាគបញ្ញាយ ញាណមូលកោ. អធិគមបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តិ. អថ វា បុព្ពភាគបញ្ញាយ ញាណមូលកោ. ឧបចារបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. អប្បនាបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តិ. ឧបចារបញ្ញាយ វា ញាណមូលកោ. អប្បនាបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. អភិញ្ញាបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

យថា បុរេតិ យថា សមាធិស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានុបរិវត្តិភាវេន បុរេ បុព្ពេ អតីតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ បរេសញ្ច ខន្ធំ ខន្ធូបនិពទ្ធញ្ច ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ, តថា បច្ឆា សមាធិស្ស អនាគតំសញាណានុបរិវត្តិភាវេន អនាគតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ បរេសញ្ច ខន្ធំ ខន្ធូបនិពទ្ធញ្ច ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

យថា បច្ឆាតិ យថា សមាធិស្ស ចេតោបរិយញាណានុបរិវត្តិភាវេន អនាគតេសុ សត្តសុ ទិវសេសុ បរសត្តានំ ចិត្តំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ, តថា បុរេ អតីតេសុ សត្តសុ ទិវសេសុ បរសត្តានំ ចិត្តំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. យថា ទិវាតិ យថា ទិវសភាគេ សូរិយាលោកេន អន្ធការស្ស វិធមិតត្តា ចក្ខុមន្តានំ សត្តានំ អាបាថគតំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សុវិញ្ញេយ្យំ. តថា រត្តិន្តិ តថា រត្តិភាគេ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ វត្តមានេ សមាធិស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណានុបរិវត្តិតាយ ទុប្បដិវិជ្ឈំ រូបាយតនំ នត្ថិ.

យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា ច រត្តិយំ តថា ទិវាបិ អតិសុខុមំ កេនចិ តិរោហិតំ យញ្ច អតិទូរេ, តំ សព្ពរូបំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ. យថា ច រូបាយតនេ វុត្តំ, តថា សមាធិស្ស ទិព្ពសោតញាណានុបរិវត្តិតាយ សទ្ទាយតនេ ច នេតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឥតិ វិវដេន ចេតសា’’តិអាទិ. តត្ថ អបរិយោនទ្ធេនាតិ អភិញ្ញាញាណស្ស បារិពន្ធកកិលេសេហិ អនជ្ឈោត្ថដេន, អបរិយោនទ្ធត្តា ឯវ សប្បភាសំ ចិត្តំ. ឯតេនេវ សមាធិស្ស ឥទ្ធិវិធញាណានុបរិវត្តិតាបិ វុត្តា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ ឥទ្ធិបាទសម្បយុត្តានិ សេក្ខស្ស បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អធិប្បេតានីតិ អាហ ‘‘កុសលានី’’តិ. ចិត្តសហភូនីតិអាទិ តេសំ វិញ្ញាណនិរោធេន និរោធទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តថា ‘‘នាមរូបញ្ចា’’តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ន កេវលំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯវ, អថ ខោ នាមរូបញ្ច វិញ្ញាណហេតុកំ វិញ្ញាណស្ស និរោធា និរុជ្ឈតី’’តិ.

តស្សាតិ វិញ្ញាណស្ស. ហេតូតិ តណ្ហាអវិជ្ជាទិកោ. អនាហារន្តិ បទស្ស អត្ថវិវរណំ. អនភិនន្ទិតន្តិ អភិនន្ទនភូតាយ តណ្ហាយ បហីនត្តា ឯវ អបត្ថិតំ. តតោ ឯវ អប្បដិសន្ធិកំ វិញ្ញាណំ តំ និរុជ្ឈតិ. យថា ច វិញ្ញាណំ, ឯវំ នាមរូបម្បិ វិញ្ញាណសង្ខាតស្ស ហេតុនោ បច្ចយស្ស ច អភាវា តប្បច្ចយានំ សង្ខារាទីនំ អភាវា អហេតុ អប្បច្ចយំ. សេសំ បាកដមេវ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោបិ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ អនុសន្ធិបុច្ឆម្បិ ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ច បុច្ឆា វិសុំ វិសុំ ទស្សិតាតិ ឥទានិ តា សហ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថាយំ បទត្ថោ – សង្ខាតធម្មាតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិវីមំសិតធម្មា, អរហតំ ឯតំ អធិវចនំ. សេក្ខាតិ សីលាទីនិ សិក្ខមានា អវសេសា អរិយបុគ្គលា. បុថូតិ ពហូ សត្តជនា. តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ តេសំ សេខាសេខានំ និបកោ បណ្ឌិតោ ត្វំ ភគវា បដិបត្តិំ បុដ្ឋោ មេ ព្រូហីតិ. សេសំ បាឡិវសេនេវ វិញ្ញាយតិ.

១៥. កិស្សាតិ កិស្ស ហេតុ, កេន ការណេនាតិ អត្ថោ. សេខាសេខវិបស្សនា បុព្ពង្គមប្បហានយោគេនាតិ សេខេ អសេខេ វិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានេ ច បុច្ឆនយោគេន, បុច្ឆាវិធិនាតិ អត្ថោ.

វិស្សជ្ជនគាថាយំ កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន ន អភិគិជ្ឈេយ្យ. មនសានាវិលោ សិយាតិ ព្យាបាទវិតក្កាទយោ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច មនសោ អាវិលភាវករេ ធម្មេ បជហន្តោ ចិត្តេន អនាវិលោ ភវេយ្យ. យស្មា បន អសេក្ខោ អនិច្ចតាទិវសេន សព្ពធម្មានំ បរិតុលិតត្តា កុសលោ សព្ពធម្មេសុ កាយានុបស្សនាសតិអាទីហិ ច សតោ សព្ពកិលេសានំ ភិន្នត្តា ឧត្តមភិក្ខុភាវំ បត្តោ ច ហុត្វា សព្ពឥរិយាបថេសុ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘កុសលោ…បេ… បរិព្ពជេ’’តិ អាហាតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

តត្ថ យំ បុច្ឆាគាថាយំ ‘‘និបកោ’’តិ បទំ វុត្តំ, តំ ភគវន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភគវតោ ច នេបក្កំ ឧក្កំសបារមិប្បត្តំ អនាវរណញាណទស្សនេន ទីបេតព្ពន្តិ អនាវរណញាណំ តាវ កម្មទ្វារភេទេហិ វិភជិត្វា សេខាសេខបដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេន សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណទស្សនេន តថាគតស្ស សេខាសេខបដិបត្តិទេសនាកោសល្លមេវ វិភាវេតិ. តត្ថ កោ ចាតិ ក្វ ច, កស្មិំ វិសយេតិ អត្ថោ. តំ វិសយំ ទស្សេតិ ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនិ ចា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ញាណទស្សនំ នាម ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘សព្ពំ សង្ខតំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន តស្មិំ វិសយេ យេន អប្បវត្តិ, សោ បដិឃាតោតិ, ឯតេន លក្ខណត្តយប្បដិវេធស្ស ទុរភិសម្ភវតំ អនញ្ញសាធារណតញ្ច ទស្សេតិ. លក្ខណត្តយវិភាវនេន ហិ ភគវតោ ចតុសច្ចប្បដិវេធំ សម្មាសម្ពោធិញ្ច បណ្ឌិតា បដិជានន្តិ.

អញ្ញាណំ អទស្សនន្តិ តំ បដិឃាតំ សរូបតោ ទស្សេតិ. ឆឡារម្មណសភាវប្បដិច្ឆាទកោ ហិ សម្មោហោ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោតិ. យស្មិំ វិសយេ ញាណទស្សនំ ឧប្បត្តិរហំ, តត្ថេវ តស្ស បដិឃាតេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនិ ចា’’តិ. យថា ឥធ បុរិសោតិអាទិ ឧបមាទស្សនំ. តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បុរិសោ វិយ សព្ពោ លោកោ, តារករូបានិ វិយ ឆ អារម្មណានិ, តស្ស បុរិសស្ស តារករូបានំ ទស្សនំ វិយ លោកស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ យថារហំ ឆឡារម្មណជាននំ, តស្ស បុរិសស្ស តារករូបានិ បស្សន្តស្សាបិ ‘‘ឯត្តកានិ សតានិ, ឯត្តកានិ សហស្សានី’’តិអាទិនា គណនសង្កេតេន អជាននំ វិយ លោកស្ស រូបាទិអារម្មណំ កថញ្ចិ ជានន្តស្សាបិ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយានវពោធោតិ. សេសំ បាកដមេវ.

ឥទានិ យេហិ បទេហិ ភគវតា អាយស្មតោ អជិតស្ស សេខាសេខបដិបទា វុត្តា, តេសំ បទានំ អត្ថំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ សេខេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ និបាតមត្តំ, តស្មិំ វា វិស្សជ្ជនេ. សេខេនាតិ សិក្ខា ឯតស្ស សីលន្តិ សេខោ, តេន សេខេន. ទ្វីសុ ធម្មេសូតិ ទុវិធេសុ ធម្មេសូតិ អធិប្បាយោ. បរិយុដ្ឋានីយេសូតិ ទោសេន បរិយុដ្ឋិតេន យត្ថ បរិវត្តិតព្ពំ, តេសុ អាឃាតវត្ថូសូតិ អត្ថោ. ‘‘បដិឃដ្ឋានីយេសូ’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ.

ឯត្ថ ច គេធបដិសេធចោទនាយំ គេធនិមិត្តោ ទោសោ គេធេ សតិ ហោតីតិ តតោបិ ចិត្តស្ស រក្ខិតព្ពតា និទ្ធារេត្វា វុត្តា. យស្មា បន ភគវតា ‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យា’’តិ (សុ. និ. ១០៤៥; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦៤, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨; នេត្តិ. ១៥-១៧) វុត្តំ, តស្មា ‘‘តត្ថ យា ឥច្ឆា’’តិអាទិនា គេធវសេន និទ្ទេសោ កតោ. អថ វា ទោសតោ ចិត្តស្ស រក្ខិតព្ពតា គាថាយ ទុតិយបាទេន វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. ទុតិយបាទេន ហិ សេសកិលេសវោទានធម្មា ទស្សិតា. តថា ហិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភេទតោ សម្មាវាយាមស្ស វិសយភាវេន សព្ពេ សំកិលេសវោទានធម្មេ ចតុធា វិភជិត្វា សម្មប្បធានមុខេន សេខបដិបទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សេខោ អភិគិជ្ឈន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនាវិលសង្កប្បោតិ អាវិលានំ កាមសង្កប្បាទីនំ អភាវេន អនាវិលសង្កប្បោ. តតោ ឯវ ច អនភិគិជ្ឈន្តោ វាយមតិ, វីរិយំ បវត្តេតិ. កថំ វាយមតីតិ អាហ – ‘‘សោ អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ សោតិ ឧត្តរិវិសេសត្ថាយ បដិបជ្ជមានោ សេក្ខោ. អនុប្បន្នានន្តិ អនិព្ពត្តានំ. បាបកានន្តិ លាមកានំ. អកុសលានំ ធម្មានន្តិ អកោសល្លសម្ភូតានំ ធម្មានំ. អនុប្បាទាយាតិ ន ឧប្បាទនត្ថាយ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាសង្ខាតំ កុសលច្ឆន្ទំ ឧប្បាទេតិ. វាយមតីតិ បយោគបរក្កមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ ករោតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ តេនេវ សហជាតវីរិយេន ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ បធានវីរិយំ ករោតិ. វាយមតីតិអាទីនិ បន ចត្តារិ បទានិ អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មសាតច្ចកិរិយាហិ យោជេតព្ពានិ. ឧប្បន្នានំ បាបកានន្តិ អនុប្បន្នាតិ អវត្តព្ពតំ អាបន្នានំ បាបធម្មានំ. បហានាយាតិ បជហនត្ថាយ. អនុប្បន្នានំ កុសលានន្តិ អនិព្ពត្តានំ កោសល្លសម្ភូតានំ ធម្មានំ. ឧប្បាទាយាតិ ឧប្បាទនត្ថាយ. ឧប្បន្នានន្តិ និព្ពត្តានំ. ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. អសម្មោសាយាតិ អនស្សនត្ថំ. ភិយ្យោភាវាយាតិ បុនប្បុនំ ភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ. ភាវនាយាតិ វឌ្ឍិយា. បារិបូរិយាតិ បរិបូរណត្ថាយាតិ អយំ តាវ បទត្ថោ.

១៦. ‘‘កតមេ អនុប្បន្នា’’តិអាទិ អកុសលធម្មា កុសលធម្មា ច យាទិសា អនុប្បន្នា យាទិសា ច ឧប្បន្នា, តេ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥមេ អនុប្បន្នាតិ ឥមេ កាមវិតក្កាទយោ អសមុទាចារវសេន វា អននុភូតារម្មណវសេន វា អនុប្បន្នា នាម. អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នា នាម អកុសលា ធម្មា នត្ថិ. វិតក្កត្តយគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អកុសលមូលានីតិ អនុសយា ឯវ សព្ពេសំ អកុសលានំ មូលភាវតោ ឯវំ វុត្តា, ន លោភាទយោ ឯវ. ឥមេ ឧប្បន្នា អនុសយា ភូមិលទ្ធុប្បន្នា អសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នាតិអាទិឧប្បន្នបរិយាយសព្ភាវតោ នាមវសេន ឧប្បន្នា នាម, ន វត្តមានភាវេនាតិ អត្ថោ. ឥមេ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ ឥមេ សោតាបន្នស្ស សទ្ធាទយោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា នាម, កោ បន វាទោ បុថុជ្ជនានន្តិ ទស្សេតិ. កុសលសទ្ទោ ចេត្ថ ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៥៨ អាទយោ) វិយ អនវជ្ជបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ ឥមេ បឋមមគ្គេ សទ្ធាទយោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា នាម.

សតិបដ្ឋានភាវនាយ សុនិគ្គហិតោ កាមវិតក្កោតិ អាហ – ‘‘យេន កាមវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. អនវជ្ជសុខបទដ្ឋានេន អវិក្ខេបេន ចេតោទុក្ខសន្និស្សយោ វិក្ខេបបច្ចយោ ព្យាបាទវិតក្កោ សុនិគ្គហិតោតិ វុត្តំ – ‘‘យេន ព្យាបាទវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សមាធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. កុសលេសុ ធម្មេសុ អារទ្ធវីរិយោ បរាបរាធំ សុខេន សហតីតិ វីរិយេន វិហិំសាវិតក្កោ សុនិគ្គហិតោតិ អាហ – ‘‘យេន វិហិំសាវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ វីរិយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. សមាធិអាទីនម្បិ យថាសកំបដិបក្ខប្បហានំ បញ្ញវន្តស្សេវ ឥជ្ឈតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘យេន ឧប្បន្នុប្បន្នេ’’តិអាទិ.

ឯតេសំ យថានិទ្ធារិតានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ សវិសយេ ជេដ្ឋកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥមេសញ្ច សទ្ធាទីនំ សេខានំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិយា សព្ពេបិ សេខា ធម្មា មត្ថកប្បត្តា ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សេខោ’’តិអាទិនា សេខបដិបទំ និគមេតិ.

១៧. ឯវំ សេខបដិបទំ វិភជិត្វា ឥទានិ អសេខបដិបទំ វិភជិតុំ ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ ឥមិនា បទេន វុត្តធម្មេ តាវ វិភជិត្វា តត្ថ អសេក្ខស្ស កោសល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តត្ថមេវ. កិលេសលោកេន ភវលោកោ សមុទាគច្ឆតីតិ កាមាវចរធម្មំ និស្សាយ រូបារូបាវចរធម្មេ សមុទាគមេតីតិ អត្ថោ. សោតិ សោ មហគ្គតធម្មេសុ, បរិត្តមហគ្គតធម្មេសុ វា ឋិតោ. ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពត្តេតីតិ សីលសមាធយោ និព្ពេធភាគិយេ កត្វា វិមុត្តិបរិបាចនីយានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ឧប្បាទេតិ. ឥន្ទ្រិយេសុ ភាវិយមានេសូតិ យថាវុត្តឥន្ទ្រិយេសុ វឌ្ឍិយមានេសុ រូបារូបបរិគ្គហាទិវសេន នេយ្យស្ស បរិញ្ញា ភវតិ.

ទស្សនបរិញ្ញាតិ ញាតបរិញ្ញា. ភាវនាបរិញ្ញាតិ តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច. ‘‘សា ទុវិធេនា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ ‘‘យទា ហិ សេខោ’’តិអាទិនា វិវរតិ. តត្ថ ‘‘និព្ពិទាសហគតេហិ សញ្ញាមនសិការេហី’’តិ ឥមិនា ពលវវិបស្សនំ ទស្សេតិ. យទា ហិ សេខោតិ ចេត្ថ សិក្ខនសីលតាយ កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ សេខបទេន សង្គហិតោតិ កត្វា ‘‘ទ្វេ ធម្មា កោសល្លំ គច្ឆន្តិ ទស្សនកោសល្លញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យទា កល្យាណបុថុជ្ជនោ បុព្ពភាគសិក្ខំ សិក្ខន្តោ និព្ពិទាសហគតេហិ សញ្ញាមនសិការេហិ ញេយ្យំ បរិជានាតិ, តទា តស្ស តេ វិបស្សនាធម្មា ទស្សនកោសល្លំ បឋមមគ្គញាណំ គច្ឆន្តិ សម្បាបុណន្តិ តេន សទ្ធិំ ឃដេន្តិ. យទា បន សោតាបន្នាទិសេខោ វុត្តនយេន នេយ្យំ បរិជានាតិ, តទា តស្ស តេ វិបស្សនាធម្មា ភាវនាកោសល្លំ គច្ឆន្តីតិ.

តំ ញាណន្តិ យា បុព្ពេ នេយ្យស្ស បរិញ្ញា វុត្តា, តំ នេយ្យបរិជាននញាណំ. បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពន្តិ វិសយភេទេន តស្ស ភេទំ ទស្សេតិ. ធម្មានំ សលក្ខណេ ញាណន្តិ រូបារូបធម្មានំ កក្ខឡផុសនាទិសលក្ខណេ ញាណំ. តំ បន យស្មា សព្ពំ នេយ្យំ ហេតុហេតុផលភេទតោ ទុវិធមេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា ច អត្ថបដិសម្ភិទា ចា’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ.

បរិញ្ញាតិ តីរណបរិញ្ញា អធិប្បេតា. យស្មា បនស្ស រូបារូបធម្មេ សលក្ខណតោ បច្ចយតោ ច អភិជានិត្វា កុសលាទិវិភាគេហិ តេ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន ជាននា ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯវំ អភិជានិត្វា យា បរិជាននា, ឥទំ កុសល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំគហិតាតិ ឯវំ អនិច្ចាទិតោ កលាបសម្មសនាទិវសេន គហិតា សម្មសិតា. ឥទំ ផលំ និព្ពត្តេន្តីតិ ឥទំ ឧទយព្ពយញាណាទិកំ ផលំ បដិបាដិយា ឧប្បាទេន្តិ, និមិត្តស្ស កត្តុភាវេន ឧបចរណតោ យថា អរិយភាវករានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានីតិ. តេសន្តិ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ. ឯវំគហិតានន្តិ ឯវំបវត្តិតានំ. អយំ អត្ថោតិ អយំ សច្ចានំ អនុពោធបដិវេធោ អត្ថោ. យថា ហិ បរិញ្ញាបញ្ញា សម្មសិតព្ពធម្មេ សម្មសនធម្មេ តត្ថ សម្មសនាការំ បរិជានាតិ, ឯវំ សម្មសនផលម្បិ បរិជានាតីតិ កត្វា អយំ នយោ ទស្សិតោ.

យេ អកុសលាតិ សមុទយសច្ចមាហ. សព្ពេ ហិ អកុសលា សមុទយបក្ខិយាតិ. យេ កុសលាតិ មគ្គធម្មា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ. យទិបិ ផលធម្មាបិ សច្ឆិកាតព្ពា, ចតុសច្ចប្បដិវេធស្ស បន អធិប្បេតត្តា ‘‘កតមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា, យំ អសង្ខត’’ន្តិ វុត្តំ. អត្ថកុសលោតិ បច្ចយុប្បន្នេសុ អត្ថេសុ កុសលោ. ធម្មកុសលោតិ បច្ចយធម្មេសុ កុសលោ. បាឡិអត្ថបាឡិធម្មា វា អត្ថធម្មា. កល្យាណតាកុសលោតិ យុត្តតាកុសលោ, ចតុនយកោវិទោតិ អត្ថោ, ទេសនាយុត្តិកុសលោ វា. ផលតាកុសលោតិ ខីណាសវផលកុសលោ. ‘‘អាយកុសលោ’’តិអាទីសុ អាយោតិ វឌ្ឍិ. សា អនត្ថហានិតោ អដ្ឋុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. អបាយាតិ អវឌ្ឍិ. សាបិ អត្ថហានិតោ អនដ្ឋុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. ឧបាយោតិ សត្តានំ អច្ចាយិកេ កិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តិកិច្ឆនសមត្ថំ ឋានុប្បត្តិការណំ, តត្ថ កុសលោតិ អត្ថោ. ខីណាសវោ ហិ សព្ពសោ អវិជ្ជាយ បហីនត្តា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោ ឯតេសុ អាយាទីសុ កុសលោតិ. ឯវំ អសេខស្ស កោសល្លំ ឯកទេសេន វិភាវេត្វា បុន អនវសេសតោ ទស្សេន្តោ ‘‘មហតា កោសល្លេន សមន្នាគតោ’’តិ អាហ.

បរិនិដ្ឋិតសិក្ខស្ស អសេខស្ស សតោការិតាយ អញ្ញំ បយោជនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថ’’ន្តិ. ឥទានិ យថានិទ្ទិដ្ឋំ សេខាសេខបដិបទំ និគមេន្តោ ‘‘ឥមា ទ្វេ ចរិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពោជ្ឈន្តិ ពុជ្ឈិតព្ពំ. តំ ចតុព្ពិធន្តិ តំ ពោជ្ឈំ ចតុព្ពិធំ, ចតុសច្ចភាវតោ. ឯវំ ជានាតីតិ ឯវំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន យោ ជានាតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ អសេខោ សតិវេបុល្លប្បត្តោ និប្បរិយាយេន ‘‘សតោ អភិក្កមតី’’តិអាទិនា វុច្ចតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥធាបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយា បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

ឯត្តាវតា ច មហាថេរោ វិចយហារំ វិភជន្តោ អជិតសុត្តវសេន (សុ. និ. ១០៣ អាទយោ; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧ អាទយោ, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) បុច្ឆាវិចយំ វិស្សជ្ជនវិចយញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តរេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយានំ នយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ វិស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ អាហ. តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន. បុច្ឆិតព្ពន្តិ បុច្ឆា កាតព្ពា, អាចិក្ខិតព្ពា វា, វិវេចេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯវំ វិស្សជ្ជិតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុត្តស្ស ចាតិអាទិ អនុគីតិវិចយនិទស្សនំ. អនុគីតិ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច សមានេតព្ពាតិ សុត្តន្តរទេសនាសង្ខាតា អនុគីតិ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច សំវណ្ណិយមានេន សុត្តេន សមានា សទិសី កាតព្ពា, តស្មិំ វា សុត្តេ សម្មា អានេតព្ពា. អត្ថាបគតន្តិ អត្ថតោ អបេតំ, អសម្ពន្ធត្ថំ វា ទសទាឡិមាទិវចនំ វិយ. តេនេវាហ ‘‘សម្ផប្បលាបំ ភវតី’’តិ. ឯតេន អត្ថស្ស សមានេតព្ពតាយ ការណមាហ. ទុន្និក្ខិត្តស្សាតិ អសម្មាវុត្តស្ស. ទុន្នយោតិ ទុក្ខេន នេតព្ពោ, នេតុំ វា អសក្កុណេយ្យោ. ព្យញ្ជនុបេតន្តិ សភាវនិរុត្តិសមុបេតំ.

ឯវំ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេត្វា និទ្ទេសវារេ ‘‘សុត្តស្ស យោ បវិចយោ’’តិ សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ វិភជិតុំ ‘‘សុត្តញ្ច បវិចិនិតព្ព’’ន្តិ វត្វា តស្ស វិចិននាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ ឥទំ សុត្តំ អាហច្ចវចន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាហច្ចវចនន្តិ ភគវតោ ឋានករណានិ អាហច្ច អភិហន្ត្វា បវត្តវចនំ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន សាមំ ទេសិតសុត្តន្តិ អត្ថោ. អនុសន្ធិវចនន្តិ សាវកភាសិតំ. តញ្ហិ ភគវតោ វចនំ អនុសន្ធេត្វា បវត្តនតោ ‘‘អនុសន្ធិវចន’’ន្តិ វុត្តន្តិ. នីតត្ថន្តិ យថារុតវសេន ញាតព្ពត្ថំ. នេយ្យត្ថន្តិ និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ. សំកិលេសភាគិយន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ បដ្ឋានវារវណ្ណនាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. យស្មា បន ភគវតោ ទេសនា សោឡសវិធេ សាសនបដ្ឋានេ ឯកំ ភាគំ អភជន្តី នាម នត្ថិ, តស្មា សោបិ នយោ វិចេតព្ពភាវេន ឥធ និក្ខិត្តោ.

កុហិំ ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស កស្មិំ បទេសេ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ. សព្ពានិ សច្ចានិ បស្សិតព្ពានីតិ ទុក្ខសច្ចំ សុត្តស្ស ‘‘កុហិំ កស្មិំ បទេសេ កស្មិំ វា បទេ បស្សិតព្ពំ និទ្ធារេត្វា វិចេតុំ, សមុទយសច្ចំ និរោធសច្ចំ មគ្គសច្ចំ កុហិំ បស្សិតព្ពំ ទដ្ឋព្ពំ និទ្ធារេត្វា វិចេតុ’’ន្តិ ឯវំ សព្ពានិ សច្ចានិ ឧទ្ធរិត្វា វិចេតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានេតិ ឯវំ សុត្តំ បវិចេតព្ពន្តិ អាទិតោ មជ្ឈតោ បរិយោសានតោ ច ឯវំ ឥមិនា បុច្ឆាវិចយាទិនយេន សុត្តំ បវិចិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតិវិចយា បាឡិយំ សរូបេនេវ ទស្សិតា. អស្សាទាទិវិចយោ បន សច្ចនិទ្ធារណមុខេន នយតោ ទស្សិតោ, សោ និទ្ទេសវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តព្ពិចយេនេវ ច បទវិចយោ សិទ្ធោតិ.

វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

១៨. តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោតិអាទិ យុត្តិហារវិភង្គោ. តត្ថ កិំ យោជយតីតិ យុត្តិហារស្ស វិសយំ បុច្ឆតិ. កោ បនេតស្ស វិសយោ? អតថាការេន គយ្ហមានា សុត្តត្ថា វិសយោ, តេ ហិ តេន សាតិសយំ យាថាវតោ យុត្តិនិទ្ធារណេន យោជេតព្ពា. ឥតរេសុបិ អយំ ហារោ ឥច្ឆិតោ ឯវ. តំ បន ភូតកថនមត្តំ ហោតិ. យស្មា បនាយំ យុត្តិគវេសនា នាម ន មហាបទេសេន វិនា, តស្មា យុត្តិហារំ វិភជន្តោ តស្ស លក្ខណំ តាវ ឧបទិសិតុំ ‘‘ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិអាទិមាហ.