១០. វេវចនហារវិភង្គវណ្ណនា

៣៧. តត្ថ កតមោ វេវចនោ ហារោតិ វេវចនហារវិភង្គោ. តត្ថ យថា វេវចននិទ្ទេសោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ ភគវា ធម្មំ អញ្ញមញ្ញេហិ វេវចនេហិ និទ្ទិសតី’’តិ វុត្តំ. វេវចនេហីតិ បរិយាយសទ្ទេហីតិ អត្ថោ. បទត្ថោ បុព្ពេ វុត្តោ ឯវ. កស្មា បន ភគវា ឯកំ ធម្មំ អនេកបរិយាយេហិ និទ្ទិសតីតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាកាលេ អាយតិញ្ច កស្សចិ កថញ្ចិ តទត្ថបដិពោធោ សិយាតិ បរិយាយវចនំ, តស្មិំ ខណេ វិក្ខិត្តចិត្តានំ អញ្ញវិហិតានំ អញ្ញេន បរិយាយេន តទត្ថាវពោធនត្ថំ បរិយាយវចនំ. តេនេវ បទេន បុន វចនេ តទញ្ញេសំ តត្ថ អធិគតតា សិយាតិ មន្ទពុទ្ធីនំ បុនប្បុនំ តទត្ថសល្លក្ខណេ អសម្មោសនត្ថំ បរិយាយវចនំ. អនេកេបិ អត្ថា សមានព្យញ្ជនា ហោន្តីតិ យា អត្ថន្តរបរិកប្បនា សិយា, តស្សា បរិវជ្ជនត្ថម្បិ បរិយាយវចនំ អនញ្ញស្ស វចនេ អនេកាហិ តាហិ តាហិ សញ្ញាហិ តេសំ តេសំ អត្ថានំ ញាបនត្ថម្បិ បរិយាយវចនំ សេយ្យថាបិ និឃណ្ដុសត្ថេ. ធម្មកថិកានំ តន្តិអត្ថុបនិពន្ធនបរាវពោធនានំ សុខសិទ្ធិយាបិ បរិយាយវចនំ. អត្តនោ ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាប្បត្តិយា វិភាវនត្ថំ, វេនេយ្យានំ តត្ថ ពីជាវាបនត្ថំ វា បរិយាយវចនំ ភគវា និទ្ទិសតិ.

កិំ ពហុនា យស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធា យថា សព្ពស្មិំ អត្ថេ អប្បដិហតញាណាចារា, តថា សព្ពស្មិំ សទ្ទវោហារេតិ ឯកម្បិ អត្ថំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ ពោធេតិ, ន តត្ថ ទន្ធាយិតត្តំ វិត្ថាយិតត្តំ អត្ថស្ស. នាបិ ធម្មទេសនាហានិ, អាវេណិកោវាយំ ពុទ្ធធម្មោតិ បរិយាយទេសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាសា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាសា នាម វុច្ចតិ យា ភវិស្សស្ស អត្ថស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភវិស្សស្ស អត្ថស្សាតិ អនាគតស្ស ឥច្ឆិតព្ពស្ស អត្ថស្ស. ‘‘អវស្សំ អាគមិស្សតី’’តិអាទិនា តស្សា បវត្តិយាការំ ទស្សេតិ. អនាគតត្ថវិសយា តណ្ហា អាសា. អនាគតបច្ចុប្បន្នត្ថវិសយា តណ្ហា បិហាតិ អយមេតាសំ វិសេសោ.

អត្ថនិប្ផត្តិបដិបាលនាតិ យាយ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស និប្ផត្តិំ បដិបាលេតិ អាគមេតិ, យាយ វា និប្ផន្នំ អត្ថំ បដិបាលេតិ រក្ខតិ. អយំ អភិនន្ទនា នាម, យថាលទ្ធស្ស អត្ថស្ស កេលាយនា នាមាតិ អត្ថោ. តំ អត្ថនិប្ផត្តិំ សត្តសង្ខារវសេន វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បិយំ វា ញាតិ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មន្តិ រូបាទិអារម្មណធម្មំ, អតិឥដ្ឋារម្មណំ អភិនន្ទតិ, អនិដ្ឋារម្មណេហិបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បដិក្កូលតោ វា អភិនន្ទតី’’តិ វុត្តំ. បដិក្កូលេបិ ហិ វិបល្លាសវសេន សត្តំ, សង្ខារំ វា អប្បដិក្កូលតោ អភិនន្ទតិ.

យាសុ អនេកធាតូសុ បវត្តិយា តណ្ហា ‘‘អនេកធាតូសុ សរា’’តិ វុត្តា, តា ធាតុយោ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ធាតុវិភង្គាទីសុ (វិភ. ១៧២ អាទយោ) កាមធាតុអាទយោ អញ្ញាបិ អនេកធាតុយោ អាគតា, តាសម្បិ ឯត្ថេវ សមវរោធោតិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋារសេវេត្ថ ទស្សិតា. កេចិ រូបាធិមុត្តាតិអាទិ តាសុ ធាតូសុ តណ្ហាយ បវត្តិទស្សនំ. តត្ថ យស្មា បញ្ច អជ្ឈត្តិកា ធាតុយោ សត្ត ច វិញ្ញាណធាតុយោ ធម្មធាតុ ច ធម្មារម្មណេនេវ សង្គហិតា, តស្មា អដ្ឋារស ធាតុយោ ឧទ្ទិសិត្វា ឆឡេវ តណ្ហាយ បវត្តិដ្ឋានានិ វិភត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តណ្ហាបក្ខា នេក្ខម្មស្សិតាបិ ទោមនស្សុបវិចារា តស្ស អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘បិហបច្ចយា ទោមនស្ស’’ន្តិ វចនតោ, កោ បន វាទោ គេហស្សិតេសុ ទោមនស្សុបវិចារេសូតិ ឥមានិ ចតុវីសតិ បទានិ ‘‘តណ្ហាបក្ខោ’’តិ វុត្តំ. គេហស្សិតា បន ឧបេក្ខា អញ្ញាណុបេក្ខតាយ យថាភិនិវេសស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘យា ឆ ឧបេក្ខា គេហស្សិតា, អយំ ទិដ្ឋិបក្ខោ’’តិ វុត្តំ.

៣៨. ឥទានិ តេសំ ឧបវិចារានំ តណ្ហាបរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាយេវ បត្ថនាការេន ធម្មនន្ទី’’តិអាទិមាហ. បុន ចិត្តំ បញ្ញា ភគវា ធម្មោ សង្ឃោ សីលំ ចាគោតិ ឥមេសំ បរិយាយវចននិទ្ធារណេន វេវចនហារំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តំ មនោ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘អញ្ញម្បិ ឯវំ ជាតិយ’’ន្តិ ឥមិនា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោតិ (មហានិ. ១៤៩) ឯវមាទីនម្បិ បញ្ញាយ បរិយាយសទ្ទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានិ លោកុត្តរានីតិ ខយេ ញាណន្តិអាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ លោកុត្តរានិ, លោកុត្តរបញ្ញាយ វេវចនានីតិ អត្ថោ. សព្ពា បញ្ញាតិ ឥតរេហិ វេវចនេហិ វុត្តា សព្ពា បញ្ញា លោកិយលោកុត្តរមិស្សិកាតិ អត្ថោ. ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិនា ឥមិនាបិ បរិយាយេន វេវចនំ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិ អធិមោក្ខលក្ខណេ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន. យថា ច ពុទ្ធានុស្សតិយំ វុត្តន្តិ យថា ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣) ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា បាឡិយា សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ អនេកេហិ វេវចនេហិ ភគវា អនុស្សរិតព្ពោតិ វុត្តំ. ឥមិនាវ នយេន ពលនិប្ផត្តិគតោ វេសារជ្ជប្បត្តោ យាវ ធម្មោភាសបជ្ជោតករោតិ, ឯតេហិ បរិយាយេហិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វេវចនំ ពុទ្ធានុស្សតិយំ វត្តព្ពន្តិ បទំ អាហរិត្វា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឯតានិបិ កតិបយានិ ឯវ ភគវតោ វេវចនានិ. អសង្ខ្យេយ្យា ហិ ពុទ្ធគុណា គុណនេមិត្តកានិ ច ភគវតោ នាមានិ. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាម សហស្សតោ’’តិ. (ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣);

ធម្មានុស្សតិយំ ‘‘អសង្ខត’’ន្តិអាទីសុ ន កេនចិ បច្ចយេន សង្ខតន្តិ អសង្ខតំ. នត្ថិ ឯតស្ស អន្តោ វិនាសោតិ អនន្តំ. អាសវានំ អនារម្មណតោ អនាសវំ. អវិបរីតសភាវត្តា សច្ចំ. សំសារស្ស បរតីរភាវតោ បារំ. និបុណញាណវិសយត្តា សុខុមសភាវត្តា ច និបុណ. អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ ទដ្ឋុំ ន សក្កាតិ សុទុទ្ទសំ. ឧប្បាទជរាហិ អនព្ភាហតត្តា អជជ្ជរំ. ថិរភាវេន ធុវំ. ជរាមរណេហិ អបលុជ្ជនតោ អបលោកិតំ. មំសចក្ខុនា ទិព្ពចក្ខុនា ច អបស្សិតព្ពត្តា អនិទស្សនំ. រាគាទិបបញ្ចាភាវេន និប្បបញ្ចំ. កិលេសាភិសង្ខារានំ វូបសមហេតុតាយ សន្តំ.

អមតហេតុតាយ ភង្គាភាវតោ ច អមតំ. ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតំ. អសិវានំ កម្មកិលេសវិបាកវដ្ដានំ អភាវេន សិវំ. ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទវភាវេន ខេមំ. តណ្ហា ខីយតិ ឯត្ថាតិ តណ្ហក្ខយោ. កតបុញ្ញេហិបិ កទាចិទេវ បស្សិតព្ពត្តា អច្ឆរិយំ. អភូតបុព្ពត្តា អព្ភុតំ. អនន្តរាយត្តា អនីតិកំ. អនន្តរាយភាវហេតុតោ អនីតិកធម្មំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៣៧៧-៤០៩).

អនិព្ពត្តិសភាវត្តា អជាតំ. តតោ ឯវ អភូតំ. ឧភយេនាបិ ឧប្បាទរហិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កេនចិ អនុបទ្ទុតត្តា អនុបទ្ទវំ. ន កេនចិ បច្ចយេន កតន្តិ អកតំ. នត្ថិ ឯត្ថ សោកោតិ អសោកំ. សោកហេតុវិគមេន វិសោកំ. កេនចិ អនុបសជ្ជិតព្ពត្តា អនុបសគ្គំ. អនុបសគ្គភាវហេតុតោ អនុបសគ្គធម្មំ.

គម្ភីរញាណគោចរតោ គម្ភីរំ. សម្មាបដិបត្តិំ វិនា បស្សិតុំ បត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ទុប្បស្សំ. សព្ពលោកំ ឧត្តរិត្វា ឋិតន្តិ ឧត្តរំ. នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. សមស្ស សទិសស្ស អភាវេន អសមំ. បដិភាគាភាវេន អប្បដិសមំ. ឧត្តមដ្ឋេន ជេដ្ឋំ, បាសំសតមត្តា វា ជេដ្ឋំ. សំសារទុក្ខដ្ដិតេហិ លេតព្ពតោ លេណំ. តតោ រក្ខណតោ តាណំ. រណាភាវេន អរណំ. អង្គណាភាវេន អនង្គណំ. និទ្ទោសតាយ អកាចំ. រាគាទិមលាបគមេន វិមលំ. ចតូហិ ឱឃេហិ អនជ្ឈោត្ថរណីយតោ ទីបោ. សំសារវូបសមសុខតាយ សុខំ. បមាណករធម្មាភាវតោ អប្បមាណំ, គណេតុំ ឯតស្ស ន សក្កាតិ ច អប្បមាណំ. សំសារសមុទ្ទេ អនោសីទនដ្ឋានតាយ បតិដ្ឋា. រាគាទិកិញ្ចនាភាវេន បរិគ្គហាភាវេន ច អកិញ្ចនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សង្ឃានុស្សតិយំ សត្តានំ សារោតិ សីលសារាទិសារគុណយោគតោ សត្តេសុ សារភូតោ. សត្តានំ មណ្ឌោតិ គោរសេសុ សប្បិមណ្ឌោ វិយ សត្តេសុ មណ្ឌភូតោ. សារគុណវសេនេវ សត្តេសុ ឧទ្ធរិតព្ពតោ សត្តានំ ឧទ្ធារោ. និច្ចលគុណតាយ សត្តានំ ឯសិកា. គុណសោភាសុរភិភាវេន សត្តានំ បសូនំ សុរភិ កុសុមន្តិ អត្ថោ.

គុណេសុ ឧត្តមង្គំ បញ្ញា តស្សា ឧបសោភាហេតុតាយ សីលំ ឧត្តមង្គោបសោភនំ វុត្តំ. សីលេសុ បរិបូរការិនោ អនិជ្ឈន្តា នាម គុណា នត្ថីតិ ‘‘និធានញ្ច សីលំ សព្ពទោភគ្គសមតិក្កមនដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថោ អាកង្ខេយ្យសុត្តេន (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘ឥជ្ឈតិ, ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៧; សំ. និ. ៤.៣៥២; អ. និ. ៨.៣៥). សិប្បន្តិ ធនុសិប្បំ. ធញ្ញន្តិ ធនាយិតព្ពំ. ធម្មវោលោកនតាយាតិ សមថវិបស្សនាទិធម្មស្ស វោលោកនភាវេន. វោលោកនដ្ឋេនាតិ សត្តភូមកាទិបាសាទេ វិយ សីលេ ឋត្វា អភិញ្ញាចក្ខុនា លោកស្ស វោលោកេតុំ សក្កាតិ វុត្តំ. សព្ពភូមានុបរិវត្តិ ច សីលំ ចតុភូមកកុសលស្សាបិ តទនុវត្តនតោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

វេវចនហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.