៦. ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា

២៥. តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោតិ ចតុព្យូហហារវិភង្គោ. តត្ថ ព្យញ្ជនេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច អធិប្បាយោ ច និទានញ្ច បុព្ពាបរសន្ធិ ច គវេសិតព្ពោតិ សង្ខេបេន តាវ ចតុព្យូហំ ទស្សេតិ. ‘‘ព្យញ្ជនេនា’’តិ ឥមិនា ហារានំ សុត្តស្ស ព្យញ្ជនវិចយភាវតោ ព្យញ្ជនមុខេនេវ ឯតេ ចតុព្យូហហារបទត្ថា និទ្ធារេតព្ពាតិ ទស្សេតិ. នេរុត្តន្តិ និរុត្តំ និព្ពចនន្តិ អត្ថោ. និរុត្តមេវ នេរុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘យា និរុត្តិបទសំហិតា’’តិ. តស្សត្ថោ – យា និរុត្តិ, ឥទំ នេរុត្តំ. កា បន សា និរុត្តិ? បទសំហិតាតិ បទេសុ សំហិតា យុត្តា, លិង្គវចនកាលសាធនបុរិសាទិវិសេសយោគេន យោ យោ អត្ថោ យថា យថា វត្តព្ពោ, តថា តថា បវត្តសភាវនិរុត្តីតិ អត្ថោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘យំ ធម្មានំ នាមសោ ញាណ’’ន្តិ.

តត្ថ យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ, យាយ ការណភូតាយាតិ អត្ថោ. ធម្មានន្តិ ញេយ្យធម្មានំ. នាមសោតិ បថវី ផស្សោ ខន្ធា ធាតុ តិស្សោ ផុស្សោតិ ឯវមាទិនាមវិសេសេន ញាណំ បវត្តតិ, អយំ សភាវនិរុត្តិ នាម. បថវីតិ ហិ ឯវមាទិកំ សទ្ទំ គហេត្វា តតោ បរំ សង្កេតទ្វារេន តទត្ថបដិបត្តិ តំតំអនិយតនាមបញ្ញត្តិគ្គហណវសេនេវ ហោតីតិ. អថ វា បទសំហិតាតិ បទេន សំហិតា. បទតោ ហិ បទត្ថាវពោធោ. សោ បនស្ស អត្ថេ បវត្តិនិមិត្តភូតាយ បញ្ញត្តិយា គហិតាយ ឯវ ហោតីតិ សា បន បញ្ញត្តិ និរុត្តិសង្ខាតបទេន សំហិតា បទត្ថំ ពោធេតីតិ បទសំហិតាតិ វុត្តា. ‘‘យទា ហិ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ‘‘ធម្មានំ នាមសោ ញាណ’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ.

តត្ថ អត្ថស្សាតិ សទ្ទាភិធេយ្យស្ស អត្ថស្ស. នាមំ ជានាតីតិ នាមបញ្ញត្តិវសេន អយំ នាមាតិ នាមំ ជានាតិ. ធម្មស្សាតិ សភាវធម្មស្ស. តថា តថា នំ អភិនិរោបេតីតិ យោ យោ អត្ថោ ធម្មោ ច យថា យថា ច វោហរិតព្ពោ, តថា តថា នំ នាមំ វោហារំ អភិនិរោបេតិ ទេសេតីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា ច អយំ ភិក្ខុ អត្ថកុសលោ យាវ អនេកាធិវចនកុសលោតិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

តត្ថ អត្ថកុសលោតិ បាឡិអត្ថេ កុសលោ. ធម្មកុសលោតិ បាឡិយំ កុសលោ. ព្យញ្ជនកុសលោតិ អក្ខរេសុ ច វាក្យេសុ ច កុសលោ. និរុត្តិកុសលោតិ និព្ពចនេ កុសលោ. បុព្ពាបរកុសលោតិ ទេសនាយ បុព្ពាបរកុសលោ. ទេសនាកុសលោតិ ធម្មស្ស ទេសនាយ កុសលោ. អតីតាធិវចនកុសលោតិ អតីតបញ្ញត្តិកុសលោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវំ សព្ពានិ កាតព្ពានិ, ជនបទនិរុត្តានីតិ យត្តកានិ សត្តវោហារបទានិ, តានិ សព្ពានិ យថាសម្ភវំ សុត្តេ និព្ពចនវសេន កាតព្ពានិ វត្តព្ពានីតិ អត្ថោ. សព្ពា ច ជនបទនិរុត្តិយោតិ សព្ពា ច លោកសមញ្ញាយោ យថារហំ កាតព្ពា. ‘‘សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យា’’តិ ហិ វុត្តំ. តថា ហិ សម្មុតិសច្ចមុខេនេវ បរមត្ថសច្ចាធិគមោ ហោតីតិ.

២៦. អធិប្បាយកណ្ឌេ អនុត្តានំ នាម នត្ថិ.

២៧. និទានកណ្ឌេ ឥមិនា វត្ថុនាតិ ឥមិនា បុត្តគវាទិកិត្តនសង្ខាតេន ការណេន. ការណញ្ហេត្ថ វត្ថុ និទានន្តិ ច វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ និទាននិទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ.

កាមន្ធាតិ កិលេសកាមេន អន្ធា. ជាលសញ្ឆន្នាតិ តណ្ហាជាលបលិគុណ្ឋិតា. តណ្ហាឆទនឆាទិតាតិ តណ្ហាសង្ខាតេន អន្ធការេន បិហិតា. ពន្ធនាពទ្ធាតិ កាមគុណសង្ខាតេន ពន្ធនេន ពទ្ធា. ‘‘បមត្តពន្ធនា’’តិបិ បាឋោ, បមាទេនាតិ អត្ថោ. បុព្ពាបរេនាតិ បុព្ពេន វា អបរេន វា ទេសនន្តរេនាតិ អធិប្បាយោ. យុជ្ជតីតិ យោគំ ឧបេតិ, សមេតីតិ អត្ថោ. ឥមេហិ បទេហិ បរិយុដ្ឋានេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ គាថាបទេហិ តណ្ហាបរិយុដ្ឋានទីបកេហិ. សាយេវ តណ្ហាតិ យា បុរិមគាថាយ វុត្តា, សាយេវ តណ្ហា. ‘‘យញ្ចាហា’’តិអាទិនា ទ្វិន្នម្បិ គាថានំ អត្ថសំសន្ទនេន បុព្ពាបរំ វិភាវេតិ. បយោគេនាតិ សមុទាចារេន. តស្មាតិ យត្ថ សយំ ឧប្បន្នា, តំ សន្តានំ និស្សរិតុំ អទេន្តី នានារម្មណេហិ បលោភយមានា កិលេសេហិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. តស្មា កិលេសវសេន ច បរិយុដ្ឋានវសេន ច តណ្ហាពន្ធនំ វុត្តា.

បបញ្ចេន្តិ សំសារេ ចិរំ ឋបេន្តីតិ បបញ្ចា. តិដ្ឋន្តិ ឯតាហីតិ ឋិតី. ពន្ធនដ្ឋេន សន្ទានំ វិយាតិ សន្ទានំ. និព្ពាននគរប្បវេសស្ស បដិសេធនតោ បលិឃំ វិយាតិ បលិឃំ. អនវសេសតណ្ហាបហានេន និត្តណ្ហោ. អត្តហិតបរហិតានំ ឥធលោកបរលោកានញ្ច មុននតោ មុនីតិ ឯវំ គាថាយ បទត្ថោ វេទិតព្ពោ. បបញ្ចាទិអត្ថា បន បាឡិយំ វិភត្តា ឯវាតិ. តត្ថ យស្សេតេ បបញ្ចាទយោ អព្ភត្ថំ គតា, តស្ស តណ្ហាយ លេសោបិ ន ភវតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យោ ឯតំ សព្ពំ សមតិក្កន្តោ, អយំ វុច្ចតិ និត្តណ្ហោ’’តិ.

២៨. បរិយុដ្ឋានន្តិ ‘‘តណ្ហាយ បរិយុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តានិ តណ្ហាវិចរិតានិ. សង្ខារាតិ ‘‘តទភិសង្ខតា សង្ខារា’’តិ វុត្តា តណ្ហាទិដ្ឋិមានហេតុកា សង្ខារា. តេ បន យស្មា សត្តសុ ជវនចេតនាសុ បឋមចេតនា សតិ បច្ចយសមវាយេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលំ ទេតិ. បច្ឆិមចេតនា អនន្តរេ អត្តភាវេ. ឧភិន្នំ វេមជ្ឈចេតនា យត្ថ កត្ថចិ ផលំ ទេតិ, តស្មា វិបច្ចនោកាសវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បន តំតំចេតនាសម្បយុត្តា តណ្ហាបិ ចេតនា វិយ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិវសេន តិធា ហោតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឯវំ តណ្ហា តិវិធំ ផលំ ទេតី’’តិ. បុព្ពាបរេន យុជ្ជតីតិ យំ បុព្ពំ បុរិមំ សង្ខារានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយតាទិវចនំ វុត្តំ, តំ ឥមិនា អបរេន កម្មស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយតាទិវចនេន យុជ្ជតិ គង្គោទកំ វិយ យមុនោទកេន សំសន្ទតិ សមេតីតិ អត្ថោ.

សង្ខារា ទស្សនពលេនាតិ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តេសុ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេ ចាតិ បញ្ចសុ ចិត្តុប្បាទេសុ សង្ខារា បឋមមគ្គបញ្ញាពលេន. ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ ភាវនាពលេនាតិ បឋមមគ្គេន បហីនាវសេសវសេន វុត្តំ, ន សព្ពេសំ វសេន.

អនុពន្ធោតិ តណ្ហាទីនំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិ. យោ ចាបិ បបញ្ចោតិអាទិនា ‘‘បបញ្ចេតី’’តិអាទិនា វុត្តំ រាធសុត្តញ្ចសំសន្ទតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥទំ ឯកត្ថ’’ន្តិ. យទិបិ អត្ថតោ ឯកំ, ទេសនាយ បន វិសេសោ វិជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវន្តិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន. សុត្តេនាតិ សំវណ្ណិយមានេន សុត្តេន. សុត្តន្តិ សុត្តន្តរំ. សំសន្ទយិត្វាតិ វិមិស្សិត្វា អត្ថតោ អភិន្នំ កត្វា. បុព្ពាបរេន សទ្ធិំ យោជយិត្វាតិ បុព្ពេន វា អបរេន វា សុត្តេន សទ្ធិំ អត្ថតោ សម្ពន្ធំ យោជេត្វា. វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ តេន សុត្តស្ស អត្ថោ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ វិត្ថារិតោ សុត្តន្តរទស្សនេន.

ន កេវលំ សុត្តន្តរសំសន្ទនមេវ បុព្ពាបរសន្ធិ, អថ ខោ អញ្ញោបិ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ចាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្ថសន្ធីតិ កិរិយាការកាទិវសេន អត្ថស្ស សម្ពន្ធោ. សោ បន យស្មា សង្កាសនាទីនំ ឆន្នំ អត្ថបទានំយេវ ហោតិ, សព្ពស្សាបិ បទត្ថស្ស តទវរោធតោ.

សម្ពន្ធោ ច នាម ន កោចិ អត្ថោ. តស្មា ‘‘អត្ថសន្ធិ ឆប្បទានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ព្យញ្ជនសន្ធីតិ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ. យស្មា បន សព្ពម្បិ នាមាទិបទំ ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ អសង្គហិតំ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘ព្យញ្ជនសន្ធិ ឆប្បទានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ទេសនាសន្ធីតិ យថាវុត្តទេសនន្តរេន ទេសនាយ សំសន្ទនំ. ន ច បថវិំ និស្សាយាតិ បថវិំ វិសយសង្ខាតំ និស្សយំ កត្វា, បថវិំ អាលម្ពិត្វាតិ អត្ថោ. ឈាយីតិ ផលសមាបត្តិឈានេន ឈាយី. សោ ហិ សព្ពសង្ខារនិស្សដំ និព្ពានំ អាលម្ពិត្វា សមាបជ្ជនវសេន ឈាយតិ, ន បថវិំ និស្សាយ ឈាយតីតិ វុត្តោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ចតូហិ មហាភូតេហិ រូបប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ សព្ពោ កាមភវោ រូបភវោ ច គហិតា. អរូបភវោ បន សរូបេនេវ គហិតោតិ សព្ពំ លោកំ បរិយាទិយិត្វា បុន អញ្ញេនបិ បរិយាយេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ច ឥមំ លោក’’ន្តិអាទិមាហ. សព្ពោ ហិ លោកោ ឥធលោកោ បរលោកោ ចាតិ ទ្វេវ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. យស្មា បន ‘‘ឥធលោកោ’’តិ វិសេសតោ ទិដ្ឋធម្មភូតោ សត្តសន្តានោ វុច្ចតិ. ‘‘បរលោកោ’’តិ ភវន្តរសង្ខេបគតោ សត្តសន្តានោ តទុភយវិនិមុត្តោ អនិន្ទ្រិយពទ្ធោ រូបសន្តានោ. តស្មា តំ សន្ធាយ ‘‘យមិទំ ឧភយមន្តរេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យេ បន ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ វចនំ គហេត្វា អន្តរាភវំ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ តំ មិច្ឆា. អន្តរាភវោ ហិ អភិធម្មេ បដិក្ខិត្តោតិ. ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនញ្ច. វិញ្ញាតន្តិ អវសិដ្ឋំ ធម្មារម្មណបរិយាបន្នរូបំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. វិតក្កិតំ វិចារិតន្តិ វិតក្កនវសេន អនុមជ្ជនវសេន ច អាលម្ពិតំ. មនសានុចិន្តិតន្តិ ចិត្តេន អនុ អនុ ចិន្តិតំ. អយំ សទេវកេ…បេ… អនិស្សិតេន ចិត្តេន ន ញាយតិ ឈាយន្តោតិ អយំ ខីណាសវោ ផលសមាបត្តិឈានេន ឈាយន្តោ បុព្ពេវ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយានំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា សទេវកេ លោកេ…បេ… មនុស្សាយ យត្ថ កត្ថចិបិ អនិស្សិតេន ចិត្តេន ឈាយតិ នាម. តតោ ឯវ លោកេ កេនចិបិ ន ញាយតិ ‘‘អយំ ឥទំ នាម និស្សាយ ឈាយតី’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

យស្ស តេ នាភិជានាម, កិំ ត្វំ និស្សាយ ឈាយសី’’តិ. (នេត្តិ. ១០៤);

ឥទានិ ខីណាសវចិត្តស្ស កត្ថចិបិ អនិស្សិតភាវំ គោធិកសុត្តេន (សំ. និ. ១.១៥៩) វក្កលិសុត្តេន (សំ. និ. ៣.៨៧) ច វិភាវេតុំ ‘‘យថា មារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. វិញ្ញាណំ សមន្វេសន្តោតិ បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ វិញ្ញាណំ បរិយេសន្តោ. ‘‘បបញ្ចាតីតោ’’តិអាទិនា អទស្សនស្ស ការណមាហ. អនិស្សិតចិត្តា ន ញាយន្តិ ឈាយមានាតិ ន កេវលំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ខីណាសវស្ស ចិត្តគតិំ មារាទយោ ន ជានន្តិ, អបិ ច ខោ សឧបាទិសេសាយបិ និព្ពានធាតុយា តស្ស តំ ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. អយំ ទេសនាសន្ធីតិ គោធិកសុត្តវក្កលិសុត្តានំ វិយ សុត្តន្តានំ អញ្ញមញ្ញអត្ថសំសន្ទនា ទេសនាសន្ធិ នាម.

និទ្ទេសសន្ធីតិ និទ្ទេសស្ស សន្ធិ និទ្ទេសសន្ធិ, និទ្ទេសេន វា សន្ធិ និទ្ទេសសន្ធិ. បុរិមេន សុត្តស្ស និទ្ទេសេន តស្សេវ បច្ឆិមស្ស និទ្ទេសស្ស, បច្ឆិមេន វា បុរិមស្ស សម្ពន្ធនន្តិ អត្ថោ. តំ ទស្សេតុំ យស្មា ភគវា យេភុយ្យេន បឋមំ វដ្ដំ ទស្សេត្វា បច្ឆា វិវដ្ដំ ទស្សេតិ, តស្មា ‘‘និស្សិតចិត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និស្សិតំ ចិត្តំ ឯតេសន្តិ និស្សិតចិត្តា, បុគ្គលា, និទ្ទិសិតព្ពា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មាធិដ្ឋានាយ បន និស្សិតំ ចិត្តំ ឯត្ថាតិ និស្សិតចិត្តា, និស្សិតចិត្តវន្តោ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយវសេន បវត្តា សុត្តបទេសា. សេសមេត្ថ សព្ពំ បាកដមេវ.

ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាវដ្ដហារវិភង្គវណ្ណនា

២៩. តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោតិ អាវដ្ដហារវិភង្គោ. តត្ថ អារម្ភថាតិ អារម្ភធាតុសង្ខាតំ វីរិយំ ករោថ. និក្កមថាតិ កោសជ្ជបក្ខតោ និក្ខន្តត្តា និក្កមធាតុសង្ខាតំ តទុត្តរិវីរិយំ ករោថ. យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេតិ យស្មា សីលសំវរោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា សតិសម្បជញ្ញន្តិ ឥមេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋិតានំ ជាគរិយានុយោគវសេន អារម្ភនិក្កមធាតុយោ សម្បជ្ជន្តិ, តស្មា តថាភូតសមថវិបស្សនាសង្ខាតេ ភគវតោ សាសនេ យុត្តប្បយុត្តា ហោថ. ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោតិ ឯវំ បដិបជ្ជន្តា ច តេធាតុឥស្សរស្ស មច្ចុរាជស្ស វសំ សត្តេ នេតីតិ តស្ស សេនាសង្ខាតំ អពលំ ទុព្ពលំ យថា នាម ពលូបបន្នោ កុញ្ជរោ នឡេហិ កតំ អគារំ ខណេនេវ វិទ្ធំសេតិ, ឯវមេវ កិលេសគណំ ធុនាថ វិធមថ វិទ្ធំសេថាតិ អត្ថោ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៨៥).

ឥទានិ យទត្ថំ អយំ គាថា និក្ខិត្តា, តំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អារម្ភថ និក្កមថាតិ ឥទំ វចនំ វីរិយស្ស បទដ្ឋានំ វីរិយបយោគស្ស ការណំ វីរិយារម្ភេ និយោជនតោ, ‘‘យោគា វេ ជាយតី ភូរី’’តិ (ធ. ប. ២៨២) វចនតោ យោគោ ភាវនា. តត្ថ វិបស្សនាភាវនាយ វក្ខមានត្តា សមាធិភាវនា ឥធាធិប្បេតាតិ វុត្តំ – ‘‘យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេតិ សមាធិស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘មច្ចុនោ សេន’’ន្តិ វុត្តាយ កិលេសសេនាយ សម្មា ធុននំ ញាណេនេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ធុនាថ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. បុន យថាវុត្តវីរិយសមាធិបញ្ញាសម្បយុត្តេសុ អាធិបច្ចកិច្ចតាយ បបញ្ចប្បហានសមត្ថា វដ្ដមូលំ ឆិន្ទិត្វា វិវដ្ដំ បាបេន្តិ ចាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥមានិ បទដ្ឋានានិ ទេសនាតិ ‘‘យានិមានិ វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា វីរិយាទីនំ បទដ្ឋានានិ វុត្តានិ, សា អារម្ភថ និក្កមថាតិ អាទិទេសនា, ន វីរិយារម្ភវត្ថុអាទីនីតិ អត្ថោ. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ.

ឯវំ យថានិក្ខិត្តាយ ទេសនាយ បទដ្ឋានវសេន អត្ថំ និទ្ធារេត្វា ឥទានិ តំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដេតុកាមោ តស្ស ភូមិំ ទស្សេតុំ ‘‘អយុញ្ជន្តានំ វា សត្តានំ យោគេ យុញ្ជន្តានំ វា អារម្ភោ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោគេ ភាវនាយំ តំ អយុញ្ជន្តានំ វា សត្តានំ អបរិបក្កញាណានំ វាសនាភាគេន អាយតិំ វិជាននត្ថំ អយំ ទេសនារម្ភោ យុញ្ជន្តានំ វា បរិបក្កញាណានន្តិ.

សោ បមាទោ ទុវិធោតិ យេន បមាទេន ភាវនំ នានុយុញ្ជន្តិ, សោ បមាទោ អត្តនោ ការណភេទេន ទុវិធោ. អញ្ញាណេនាតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណបដិច្ឆាទកេន សម្មោហេន. និវុតោតិ ឆាទិតោ. ញេយ្យដ្ឋានន្តិ ញេយ្យញ្ច តំ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ’’តិអាទិនា ញាណស្ស បវត្តនដ្ឋានញ្ចាតិ ញេយ្យដ្ឋានំ. អនេកភេទត្តា បាបធម្មានំ តព្ពសេន អនេកភេទោបិ បមាទោ មូលភូតាយ អវិជ្ជាយ វសេន ឯកោ ឯវាតិ អាហ – ‘‘ឯកវិធោ អវិជ្ជាយា’’តិ. លាភវិនិច្ឆយបរិគ្គហមច្ឆរិយានិ បរិយេសនាអារក្ខាបរិភោគេសុ អន្តោគធានិ. ឆន្ទរាគជ្ឈោសានា តណ្ហា ឯវាតិ តណ្ហាមូលកេបិ ធម្មេ ឯត្ថេវ បក្ខិបិត្វា ‘‘តិវិធោ តណ្ហាយា’’តិ វុត្តំ.

រូបីសុ ភវេសូតិ រូបធម្មេសុ. អជ្ឈោសានន្តិ តណ្ហាភិនិវេសោ. ឯតេន ‘‘តណ្ហាយ រូបកាយោ បទដ្ឋាន’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. អនាទិមតិ ហិ សំសារេ ឥត្ថិបុរិសា អញ្ញមញ្ញរូបាភិរាមា, អយញ្ចត្ថោ ចិត្តបរិយាទានសុត្តេន (អ. និ. ១.១-១០) ទីបេតព្ពោ. អរូបីសុ សម្មោហោតិ ផស្សាទីនំ អតិសុខុមសភាវត្តា សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនវិនិព្ភោគស្ស ទុក្ករត្តា ច អរូបធម្មេសុ សម្មោហោ, សត្តានំ បតិដ្ឋិតោតិ វចនសេសោ. ឯវំ និទ្ធារិតេ រូបកាយនាមកាយសង្ខាតេ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកេ អារម្មណករណវសេន បវត្តំ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជញ្ច អវិសេសេន វុត្តំ ចតុបាទានានំ វសេន វិភជិត្វា តេសំ ខន្ធានំ ឧបាទានានញ្ច ទុក្ខសមុទយភាវេន សហបរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពភាវំ ទស្សេតិ ‘‘តត្ថ រូបកាយោ’’តិអាទិនា.

៣០. ឯវំ បមាទមុខេន បុរិមសច្ចទ្វយំ និទ្ធារេត្វា បមាទមុខេនេវ អបរម្បិ សច្ចទ្វយំ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ យោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ តស្ស បមាទស្ស. សម្បដិវេធេនាតិ សម្មា បរិជាននេន អស្សាទាទីនំ ជាននេន. រក្ខណា បដិសំហរណាតិ អត្តនោ ចិត្តស្ស រក្ខណសង្ខាតា បមាទស្ស បដិសំហរណា, តប្បដិបក្ខេន សង្កោចនា អប្បមាទានុយោគេន យា ខេបនា. អយំ សមថោតិ កិច្ចេន សមាធិំ ទស្សេតិ. អយំ វោទានបក្ខវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនា. ‘‘យទា ជានាតិ កាមានំ…បេ… អានិសំស’’ន្តិ ឥមិនា សមថាធិគមស្ស ឧបាយំ ទស្សេតិ.

តត្ថ កាមានន្តិ វត្ថុកាមានញ្ច កិលេសកាមានញ្ច. អស្សាទញ្ច អស្សាទតោតិ កាមេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ សុខសោមនស្សសង្ខាតំ អស្សាទំ អស្សាទតាយ អស្សាទមត្តតោ. អាទីនវន្តិ ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៦) វុត្តំ អាទីនវំ ទោសំ. និស្សរណន្តិ បឋមជ្ឈានំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៧២). ឱការន្តិ លាមកភាវំ. សំកិលេសន្តិ សំកិលិស្សនំ. កាមហេតុ ហិ សត្តា សំកិលិស្សន្តិ. វោទានន្តិ វិសុជ្ឈនំ. នេក្ខម្មេ ច អានិសំសន្តិ នីវរណប្បហានាទិគុណវិសេសយោគំ. តត្ថាតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ សមថេ សតិ. យា វីមំសាតិ យា បញ្ញា. ‘‘សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៧១) ហិ វុត្តំ. យថា តណ្ហាសហិតាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ, ឯវំ អវិជ្ជាសហិតាវ តណ្ហា ឧបាទានានំ បច្ចយោ. តាសុ និរុទ្ធាសុ ឧបាទានាទីនំ អភាវោ ឯវាតិ តណ្ហាអវិជ្ជាបហានេន សកលវដ្ដទុក្ខនិរោធំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ បហីនេសូ’’តិអាទិមាហ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិសភាគសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានីតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ វោទានបក្ខំ និក្ខិបិត្វា តស្ស វិសភាគធម្មវសេន សភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សំកិលេសបក្ខំ និក្ខិបិត្វា តស្ស វិសភាគធម្មវសេន សភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាបិ មូលេ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យថា នាម បតិដ្ឋាហេតុភាវេន មូលន្តិ លទ្ធវោហារេ ភូមិគតេ រុក្ខស្ស អវយវេ ផរសុឆេទាទិអន្តរាយាភាវេន អនុបទ្ទវេ តតោ ឯវ ទឡ្ហេ ថិរេ សតិ ខន្ធេ ឆិន្នេបិ អស្សត្ថាទិរុក្ខោ រុហតិ, ឯវមេវ តណ្ហានុសយសង្ខាតេ អត្តភាវរុក្ខស្ស មូលេ មគ្គញាណផរសុនា អនុបច្ឆិន្នេ តយិទំ ទុក្ខំ បុនប្បុនំ អបរាបរភាវេន និព្ពត្តតិ ន និរុជ្ឈតីតិ. កាមតណ្ហាទិនិវត្តនត្ថំ ‘‘ភវតណ្ហាយា’’តិ វុត្តំ. ឯតស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោតិ ឯតស្ស ភវតណ្ហាសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស ភវេសុ អាទីនវប្បដិច្ឆាទនាទិវសេន អស្សាទគ្គហណស្ស បច្ចយោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥៧). តេនេវាហ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា ហិ ភវតណ្ហា’’តិ. ឥធ សមថោ វិបស្សនា ច មគ្គសមាធិ មគ្គបញ្ញា ច អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘យេន តណ្ហានុសយំ សមូហនតី’’តិអាទិ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ វិសភាគសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥទានិ ន កេវលំ និទ្ធារិតេហេវ វិសភាគសភាគធម្មេហិ អាវដ្ដនំ, អថ ខោ បាឡិអាគតេហិបិ តេហិ អាវដ្ដនំ អាវដ្ដហារោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ សព្ពបាបស្សាតិ សព្ពាកុសលស្ស. អករណន្តិ អនុប្បាទនំ. កុសលស្សាតិ ចតុភូមកកុសលស្ស. ឧបសម្បទាតិ បដិលាភោ. សចិត្តបរិយោទាបនន្តិ អត្តនោ ចិត្តវោទានំ, តំ បន អរហត្តេន ហោតិ. ឥតិ សីលសំវរេន សព្ពបាបំ បហាយ សមថវិបស្សនាហិ កុសលំ សម្បាទេត្វា អរហត្តផលេន ចិត្តំ បរិយោទបេតព្ពន្តិ ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ ឱវាទោ អនុសិដ្ឋីតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ, វិត្ថារតោ បន អត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ.

តត្ថ ‘‘សព្ពបាបំ នាមា’’តិអាទីសុ ទោសសមុដ្ឋានន្តិ ទោសោ សមុដ្ឋានមេវ ឯតស្សាតិ ទោសសមុដ្ឋានំ, ន ទោសោ ឯវ សមុដ្ឋានន្តិ. លោភសមុដ្ឋានាយបិ បិសុណវាចាយ សម្ភវតោ. កាយទុច្ចរិតន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ទោសសមុដ្ឋាន’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ. លោភសមុដ្ឋានំ មោហសមុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សម្ផប្បលាបោ ឧទ្ធច្ចចិត្តេន បវត្តយតីតិ អធិប្បាយេន តស្ស មោហសមុដ្ឋានតា វុត្តា.

ឯវំ ទុច្ចរិតអកុសលកម្មបថកម្មវិភាគេន ‘‘សព្ពបាប’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តបាបំ វិភជិត្វា ឥទានិស្ស អកុសលមូលវសេន អគតិគមនវិភាគម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘អកុសលមូល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អកុសលមូលំ បយោគំ គច្ឆន្តន្តិ លោភាទិអកុសលានិ កាយវចីបយោគំ គច្ឆន្តានិ, កាយវចីបយោគំ សមុដ្ឋាបេន្តានីតិ អត្ថោ. ឆន្ទាតិ ឆន្ទហេតុ. យំ ឆន្ទា អគតិំ គច្ឆតិ, ឥទំ លោភសមុដ្ឋានន្តិ ឆន្ទា អគតិំ គច្ឆតីតិ យទេតំ អគតិគមនំ, ឥទំ លោភសមុដ្ឋានន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ ឯត្ថ បាបំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស អករណំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោភោ…បេ… បញ្ញាយា’’តិ តីហិ កុសលមូលេហិ តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ បហានវសេន សព្ពបាបស្ស អករណំ អនុប្បាទនមាហ. តថា លោភោ ឧបេក្ខាយាតិអាទិនា ព្រហ្មវិហារេហិ. តត្ថ អរតិំ វូបសមេន្តី មុទិតា តស្សា មូលភូតំ មោហំ បជហតីតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘មោហោ មុទិតាយ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតី’’តិ.

៣១. ឥទានិ អញ្ញេនបិ បរិយាយេន បាបំ តស្ស អករណញ្ច ទស្សេត្វា សេសបទានញ្ច អត្ថវិភាវនមុខេន សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពបាបំ នាម អដ្ឋ មិច្ឆត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាចារោតិ តីហិបិ បទេហិ មិច្ឆត្តានំ អនុប្បាទនមេវ វទតិ. តថា កិរិយា ករណំ អជ្ឈាចារោតិ តីហិបិ បទេហិ ឧប្បាទនមេវ វទតិ. អជ្ឈាចារោតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាចរណំ. អតីតស្សាតិ ចិរកាលប្បវត្តិវសេន បុរាណស្ស. មគ្គស្សាតិ អរិយមគ្គស្ស. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បុរាណមគ្គំ បុរាណំ អញ្ជសន្តិ ខោ អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៦៥ អត្ថតោ សមានំ). អតីតេន វា វិបស្សិនា ភគវតា យថាធិគតំ ទេសិតភាវំ សន្ធាយ ‘‘អតីតស្ស មគ្គស្សា’’តិ វុត្តំ. វិបស្សិនោ ហិ អយំ ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតិមោក្ខុទ្ទេសគាថាតិ.

យំ បដិវេធេនាតិ យស្ស បរិញ្ញាភិសមយេន. យំ បរិយោទាបិតំ, អយំ និរោធោតិ យទិបិ អសង្ខតា ធាតុ កេនចិ សំកិលេសេន ន សំកិលិស្សតិ, អធិគច្ឆន្តស្ស បន បុគ្គលស្ស វសេន ឯវំ វុត្តំ. តស្ស ហិ យាវ សំកិលេសា ន វិគច្ឆន្តិ, តាវ អសង្ខតា ធាតុ អបរិយោទបិតាតិ វុច្ចតិ. យថា និព្ពានាធិគមេន យេ ខន្ធា វូបសមេតព្ពា, តេសំ សេសភាវេន អសេសភាវេន ច ‘‘សឧបាទិសេសា’’តិ ច, ‘‘អនុបាទិសេសា’’តិ ច វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥមានិ បាឡិអាគតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានិ ចត្តារិ សច្ចានិ បុនបិ បាឡិអាគតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនេន អាវដ្ដហារំ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតី’’តិ គាថមាហ. តស្សា បទត្ថោ បុព្ពេ វុត្តោ ឯវ. ធម្មោតិ បុញ្ញធម្មោ ឥធាធិប្បេតោ. តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មោ នាម ទុវិធោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ មគ្គោ ចា’’តិ អាហ. ឥន្ទ្រិយសំវរសីសេន ចេត្ថ សព្ពម្បិ សីលំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពា ឧបបត្តិយោ ទុគ្គតិ ទុក្ខទុក្ខតាទិយោគេន ទុក្ខា គតិយោតិ កត្វា. យថាវុត្តេ ទុវិធេ ធម្មេ បឋមោ ធម្មោ យថា សុចិណ្ណោ ហោតិ, យតោ ច សោ រក្ខតិ, យត្ថ ច បតិដ្ឋាបេតិ, តំ សព្ពំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យា សំវរសីលេ អខណ្ឌការិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទានិ តស្ស ធម្មស្ស អបាយតោ រក្ខណេ ឯកន្តិកភាវំ វិភាវេតុំ គាមណិសំយុត្តេ (សំ. និ. ៤.៣៥៨) អសិពន្ធកបុត្តសុត្តំ អាភតំ.

តត្ថ ឯវន្តិ បការេន. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនេ, ឥមិនាបិ បការេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. អសិពន្ធកបុត្តោតិ អសិពន្ធកស្ស នាម បុត្តោ. គាមេ ជេដ្ឋកតាយ គាមណី. បច្ឆាភូមកាតិ បច្ឆាភូមិវាសិនោ. កាមណ្ឌលុកាតិ សកមណ្ឌលុនោ. សេវាលមាលិកាតិ បាតោវ ឧទកតោ សេវាលញ្ចេវ ឧប្បលាទីនិ ច គហេត្វា ឧទកសុទ្ធិភាវជាននត្ថំ មាលំ កត្វា បិឡន្ធនកា. ឧទកោរោហកាតិ សាយំ បាតំ ឧទកំ ឱរោហណកា. ឧយ្យាបេន្តីតិ ឧបរិយាបេន្តិ. សញ្ញាបេន្តីតិ សម្មា យាបេន្តិ. សគ្គំ នាម ឱក្កាមេន្តីតិ បរិវារេត្វា ឋិតាវ ‘‘គច្ឆ, ភោ, ព្រហ្មលោកំ, គច្ឆ, ភោ, ព្រហ្មលោក’’ន្តិ វទន្តា សគ្គំ បវេសេន្តិ.

អនុបរិសក្កេយ្យាតិ អនុបរិគច្ឆេយ្យ. ឧម្មុជ្ជាតិ ឧដ្ឋហ. ឧប្លវាតិ ជលស្ស ឧបរិប្លវ. ថលមុប្លវាតិ ថលំ អភិរុហ. តត្រ យាស្សាតិ តត្រ យំ អស្ស, យំ ភវេយ្យ. សក្ខរកឋលន្តិ សក្ខរា វា កឋលា វា. សា អធោគាមី អស្សាតិ សា អធោ គច្ឆេយ្យ, ហេដ្ឋាគាមី ភវេយ្យ. អធោ គច្ឆេយ្យាតិ ហេដ្ឋា គច្ឆេយ្យ. មគ្គស្សាតិ អរិយមគ្គស្ស. តិក្ខតាតិ តិខិណតា. សា ច ខោ ន សត្ថកស្ស វិយ និសិតករណតា, អថ ខោ ឥន្ទ្រិយានំ បដុភាវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អធិមត្តតា’’តិ អាហ. ននុ ច អរិយមគ្គោ អត្តនា បហាតព្ពកិលេសេ អនវសេសំ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អតិខិណោ នាម នត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, តថាបិ នោ ច ខោ ‘‘យថា ទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ វចនតោ សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តានំ កិលេសប្បហានំ បតិ អត្ថិ កាចិ វិសេសមត្តាតិ សក្កា វត្តុំ. អយំ បន វិសេសោ ន ឥធាធិប្បេតោ, សព្ពុបបត្តិសមតិក្កមនស្ស អធិប្បេតត្តា. យស្មា បន អរិយមគ្គេន ឱធិសោ កិលេសា បហីយន្តិ, តញ្ច នេសំ តថាបហានំ មគ្គធម្មេសុ ឥន្ទ្រិយានំ អបាដវបាដវតរបាដវតមភាវេន ហោតីតិ យោ វជិរូបមធម្មេសុ មត្ថកប្បត្តានំ អគ្គមគ្គធម្មានំ បដុតមភាវោ. អយំ ឥធ មគ្គស្ស តិក្ខតាតិ អធិប្បេតា. តេនេវាហ – ‘‘អយំ ធម្មោ សុចិណ្ណោ សព្ពាហិ ឧបបត្តីហិ រក្ខតី’’តិ. ‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’’តិអាទិនា សុត្តន្តរេន (ឧទា. ៣២) សុគតិសញ្ញិតានម្បិ ឧបបត្តីនំ ទុគ្គតិភាវំ សាធេតិ.

៣២. ឥទានិ យថាវុត្តស្ស ធម្មស្ស វិសភាគធម្មានំ តណ្ហាវិជ្ជាទីនំ សភាគធម្មានញ្ច សមថវិបស្សនាទីនំ និទ្ធារណវសេន អាវដ្ដហារំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ទុគ្គតីនំ ហេតុ តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’’តិអាទិមាហ. តំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥទំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឥទំ អរិយំ សមថវិបស្សនាសង្ខាតំ មគ្គព្រហ្មចរិយន្តិ វុច្ចតិ. យំ រក្ខតីតិ សព្ពាហិ ទុគ្គតីហិ រក្ខន្តស្ស អរិយមគ្គស្ស អារម្មណភូតោ និរោធោ រក្ខន្តោ វិយ វុត្តោ, និមិត្តស្ស កត្តុភាវេន ឧបចរិតត្តា. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិសភាគសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន និទ្ធារិតានីតិ អធិប្បាយោ.

អាវដ្ដហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

៣៣. តត្ថ កតមោ វិភត្តិហារោតិ វិភត្តិហារវិភង្គោ. តត្ថ ធម្មវិភត្តិភូមិវិភត្តិបទដ្ឋានវិភត្តីតិ តិវិធា វិភត្តិ. តាសុ យស្មា ធម្មេសុ វិភាគតោ និទ្ទិដ្ឋេសុ តត្ថ លព្ភមានោ ភូមិវិភាគោ បទដ្ឋានវិភាគោ ច និទ្ទិសិយមានោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ, តស្មា ធម្មវិភត្តិំ តាវ និទ្ទិសន្តោ សោឡសវិធេ បដ្ឋានេ យេសំ សុត្តានំ វសេន វិសេសតោ វិភជិតព្ពា, តានិ សុត្តានិ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេ សុត្តានិ វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ វាសនា បុញ្ញភាវនា, តស្សា ភាគោ កោដ្ឋាសោ វាសនាភាគោ, តស្ស ហិតន្តិ វាសនាភាគិយំ, សុត្តំ. និព្ពិជ្ឈនំ លោភក្ខន្ធាទីនំ បទាលនំ និព្ពេធោ, តស្ស ភាគោតិ សេសំ បុរិមសទិសមេវ. យស្មិំ សុត្តេ តីណិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ទេសិតានិ, តំ សុត្តំ វាសនាភាគិយំ. យស្មិំ បន សេក្ខាសេក្ខា ទេសិតា, តំ និព្ពេធភាគិយំ. អយញ្ច អត្ថោ បាឡិយំយេវ អាគមិស្សតិ.

បុញ្ញភាគិយាតិ បុញ្ញភាគេ ភវា. តថា ផលភាគិយា វេទិតព្ពា. ផលន្តិ បន សាមញ្ញផលំ. សំវរសីលន្តិ បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ បញ្ច សំវរា សំវរសីលំ. បហានសីលន្តិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចប្បហានានិ. តេសុ និស្សរណប្បហានវជ្ជានំ បហានានំ វសេន បហានសីលំ វេទិតព្ពំ. សោតិ យោ វាសនាភាគិយសុត្តសម្បដិគ្គាហកោ, សោ. តេន ព្រហ្មចរិយេនាតិ តេន សំវរសីលសង្ខាតេន សេដ្ឋចរិយេន ការណភូតេន ព្រហ្មចារី ភវតិ. ឯត្ថ ច អដ្ឋសមាបត្តិព្រហ្មចរិយស្ស ន បដិក្ខេបោ, កេចិ បន ‘‘តេនេវ ព្រហ្មចរិយេនា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ មតេន សិយា តស្ស បដិក្ខេបោ.

បហានសីលេ ឋិតោតិ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិប្បហានានំ វសេន បហានសីលេ ឋិតោ. តេន ព្រហ្មចរិយេនាតិ តេន បហានសីលេន វិសេសភូតេន មគ្គព្រហ្មចរិយេន. យេ បន ‘‘តេនេវ ព្រហ្មចរិយេនា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ អយំ បាឋោ ‘‘វាសនាភាគិយំ នាម សុត្តំ ទានកថា, សីលកថា, សគ្គកថា, បុញ្ញវិបាកកថា’’តិ. យេ បន ‘‘តេន ព្រហ្មចរិយេនា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ អយំ បាឋោ – ‘‘វាសនាភាគិយំ នាម សុត្តំ ទានកថា, សីលកថា, សគ្គកថា កាមានំ អាទីនវោ នេក្ខម្មេ អានិសំសោ’’តិ. តត្ថ កតមោ បាឋោ យុត្តតរោតិ? បច្ឆិមោ បាឋោតិ និដ្ឋំ គន្តព្ពំ. យស្មា ‘‘និព្ពេធភាគិយំ នាម សុត្តំ យា ចតុសច្ចប្បកាសនា’’តិ វក្ខតិ, ន ហិ មហាថេរោ សាវសេសំ កត្វា ធម្មំ ទេសេសីតិ.

‘‘នត្ថិ បជាននា’’តិអាទិនា ឧភិន្នំ សុត្តានំ សាតិសយំ អសង្ករការណំ ទស្សេតិ. តត្ថ បជាននាតិ អរិយមគ្គស្ស បទដ្ឋានភូតា វុដ្ឋានគាមិនី វិបស្សនាបញ្ញា. ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានីតិ ឥមេសំ សុត្តានំ វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយានំ វក្ខមានានញ្ច សំកិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយានំ វសេន ចត្តារិ សុត្តានិ. ទេសនាយាតិ ទេសនានយេន. សព្ពតោ វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វាតិ សព្ពតោភាគេន ឯកាទសសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា. ‘‘យុត្តិហារេន យោជេតព្ពានី’’តិ ឯតេន វិចយហារយុត្តិហារា វិភត្តិហារស្ស បរិកម្មដ្ឋានន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘យាវតិកា ញាណស្ស ភូមី’’តិ ឥមិនា វិភត្តិហារស្ស មហាវិសយតំ ទស្សេតិ.

៣៤. ឯវំ វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយភាវេហិ ធម្មេ ឯកទេសេន វិភជិត្វា ឥទានិ តេសំ កិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយភាវេហិ សាធារណាសាធារណភាវេហិ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ ធម្មា សាធារណា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កតមេ ធម្មាតិ កតមេ សភាវធម្មា. សាធារណាតិ អវិសិដ្ឋា, សមានាតិ អត្ថោ. ទ្វេ ធម្មាតិ ទុវេ បកតិយោ. បកតិអត្ថោ ហិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មានំ សត្តាន’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.៣៣) វិយ. នាមសាធារណាតិ នាមេន សាធារណា, កុសលាកុសលាតិ សមាននាមាតិ អត្ថោ. វត្ថុសាធារណាតិ វត្ថុនា និស្សយេន សាធារណា, ឯកសន្តតិបតិតតាយ សមានវត្ថុកាតិ អត្ថោ. វិសេសតោ សំកិលេសបក្ខេ បហានេកដ្ឋា នាមសាធារណា, សហជេកដ្ឋា វត្ថុសាធារណា. អញ្ញម្បិ ឯវំ ជាតិយន្តិ កិច្ចបច្ចយបដិបក្ខាទីហិ សមានំ សង្គណ្ហាតិ. មិច្ឆត្តនិយតានំ អនិយតានន្តិ ឥទំ បុថុជ្ជនានំ ឧបលក្ខណំ. តស្មា សស្សតវាទា ឧច្ឆេទវាទាតិ អាទិកោ សព្ពោ បុថុជ្ជនភេទោ អាហរិត្វា វត្តព្ពោ. ទសនប្បហាតព្ពា កិលេសា សាធារណា មិច្ឆត្តនិយតានំ អនិយតានំ ឯវ ច សម្ភវតោ សម្មត្តនិយតានំ អសម្ភវតោ ច. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អរិយសាវកោតិ សេក្ខំ សន្ធាយ វទតិ. សព្ពា សា អវីតរាគេហិ សាធារណាតិ លោកិយសមាបត្តិ រូបាវចរា អរូបាវចរា ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ បឋមជ្ឈានសមាបត្តីតិ ឯវមាទីហិ បរិយាយេហិ សាធារណា. កុសលសមាបត្តិ បន ឥមិនា បរិយាយេន សិយា អសាធារណា, ឥមំ បន ទោសំ បស្សន្តា កេចិ ‘‘យំ កិញ្ចិ…បេ… សព្ពា សា អវីតរាគេហិ សាធារណា’’តិ បឋន្តិ. កថំ តេ ឱធិសោ គហិតា, អថ ឱធិសោ គហេតព្ពា, កថំ សាធារណាតិ? អនុយោគំ មនសិកត្វា តំ វិសោធេន្តោ អាហ – ‘‘សាធារណា ហិ ធម្មា ឯវំ អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យថា មិច្ឆត្តនិយតានំ អនិយតានញ្ច សាធារណាតិ វុត្តំ, ឯវំ សាធារណា ធម្មា ន សព្ពសត្តានំ សាធារណតាយ សាធារណា, កស្មា? យស្មា អញ្ញមញ្ញំ បរំ បរំ សកំ សកំ វិសយំ នាតិវត្តន្តិ. បដិនិយតញ្ហិ តេសំ បវត្តិដ្ឋានំ, ឥតរថា តថា វោហារោ ឯវ ន សិយាតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ច ឯតេ ឯវ ធម្មា ឯវំ និយតា វិសយា, តស្មា ‘‘យោបិ ឥមេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ន សោ តំ ធម្មំ ឧបាតិវត្តតី’’តិ អាហ. ន ហិ មិច្ឆត្តនិយតានំ អនិយតានញ្ច ទស្សនេន បហាតព្ពា កិលេសា ន សន្តិ, អញ្ញេសំ វា សន្តីតិ ឯវំ សេសេបិ វត្តព្ពំ.

អសាធារណោ នាម ធម្មោ តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស បច្ចត្តនិយតោ អរិយេសុ សេក្ខាសេក្ខធម្មវសេន អនរិយេសុ សព្ពាភព្ពបហាតព្ពវសេន គវេសិតព្ពោ, ឥតរស្ស តថា និទ្ទិសិតព្ពភាវាភាវតោ. សោ ច ខោ សាធារណាវិធុរតាយ តំ តំ ឧបាទាយ តថាវុត្តទេសនានុសារេនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កតមេ ធម្មា អសាធារណា យាវ ទេសនំ ឧបាទាយ គវេសិតព្ពា សេក្ខាសេក្ខា ភព្ពាភព្ពា’’តិ ឥមិនា. អដ្ឋមកស្សាតិ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស. ធម្មតាតិ ធម្មសភាវោ បឋមស្ស មគ្គដ្ឋតា ទុតិយស្ស ផលដ្ឋតា. បឋមស្ស វា បហីយមានកិលេសតា. ទុតិយស្ស បហីនកិលេសតា. បុន អដ្ឋមកស្សាតិ អនាគាមិមគ្គដ្ឋស្ស. នាមន្តិ សេក្ខាតិ នាមំ. ធម្មតាតិ តំតំមគ្គដ្ឋតា ហេដ្ឋិមផលដ្ឋតា ច. បដិបន្នកានន្តិ មគ្គសមង្គីនំ. នាមន្តិ បដិបន្នកាតិ នាមំ. ឯវំ ‘‘អដ្ឋមកស្សា’’តិអាទិនា អរិយបុគ្គលេសុ អសាធារណធម្មំ ទស្សេត្វា ឥតរេសុ នយទស្សនត្ថំ ‘‘ឯវំ វិសេសានុបស្សិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកិយធម្មេសុ ឯវ ហិ ហីនាទិភាវោ. តត្ថ វិសេសានុបស្សិនាតិ អសាធារណធម្មានុបស្សិនា. មិច្ឆត្តនិយតានំ អនិយតា ធម្មា សាធារណា មិច្ឆត្តនិយតា ធម្មា អសាធារណា. មិច្ឆត្តនិយតេសុបិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកានំ អនិយតា ធម្មា សាធារណា. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ អសាធារណាតិ ឥមិនា នយេន វិសេសានុបស្សិនា វេទិតព្ពា.

ឯវំ នានានយេហិ ធម្មវិភត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភូមិវិភត្តិំ បទដ្ឋានវិភត្តិញ្ច វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទស្សនភូមី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទស្សនភូមីតិ បឋមមគ្គោ. យស្មា បន បឋមមគ្គក្ខណេ អរិយសាវកោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមន្តោ នាម ហោតិ, តតោ បរំ ឱក្កន្តោ, តស្មា ‘‘ទស្សនភូមិ និយាមាវក្កន្តិយា បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋិមោ ហេដ្ឋិមោ មគ្គោ ឧបរិឧបរិមគ្គាធិគមស្ស ការណំ ហោតិ, សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ អប្បហាយ កាមរាគព្យាបាទាទិប្បហានស្ស អសក្កុណេយ្យត្តា. តថាបិ អរិយមគ្គោ អត្តនោ ផលស្ស វិសេសការណំ អាសន្នការណញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភាវនាភូមិ ឧត្តរិកានំ ផលានំ បត្តិយា បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ញាណុត្តរស្ស តថាវិធបច្ចយសមាយោគេ ច ហោតីតិ សា វិបស្សនាយ បទដ្ឋានន្តិ វុត្តា. ឥតរា បន តិស្សោបិ បដិបទា សមថំ អាវហន្តិ ឯវ. តាសុ សព្ពមុទុតាយ ទស្សិតាយ សេសាបិ ទស្សិតា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា សមថស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ.

ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ ទានមេវ ទានមយំ, បុជ្ជផលនិព្ពត្តនដ្ឋេន បុញ្ញំ, តទេវ កត្តព្ពតោ កិរិយា, បយោគសម្បត្តិយាទីនំ អធិដ្ឋានភាវតោ វត្ថុ ចាតិ ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ. បរតោឃោសស្សាតិ ធម្មស្សវនស្ស. សាធារណន្តិ ន ពីជំ វិយ អង្កុរស្ស, ទស្សនភូមិអាទយោ វិយ វា និយាមាវក្កន្តិអាទីនំ អាវេណិកំ, អថ ខោ សាធារណំ, តទញ្ញការណេហិបិ បរតោឃោសស្ស បវត្តនតោតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ កេចិ ទាយកស្ស ទានានុមោទនំ អាចិណ្ណន្តិ ទានំ បរតោឃោសស្ស ការណន្តិ វទន្តិ. ទាយកោ បន ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ អាកង្ខន្តោ ទានសីលាទិគុណវិសេសានំ សវនេ យុត្តប្បយុត្តោ ហោតីតិ ទានំ ធម្មស្សវនស្ស ការណំ វុត្តំ.

សីលសម្បន្នោ វិប្បដិសារាភាវេន សមាហិតោ ធម្មចិន្តាសមត្ថោ ហោតីតិ សីលំ ចិន្តាមយញាណស្ស ការណន្តិ អាហ ‘‘សីលមយ’’ន្តិអាទិ. ភាវនាមយន្តិ សមថសង្ខាតំ ភាវនាមយំ. ភាវនាមយិយាតិ ឧបរិឈានសង្ខាតាយ វិបស្សនាសង្ខាតាយ ច ភាវនាមយិយា. បុរិមំ បុរិមញ្ហិ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស បទដ្ឋានំ. ឥទានិ យស្មា ទានំ សីលំ លោកិយភាវនា ច ន កេវលំ យថាវុត្តបរតោឃោសាទីនំយេវ, អថ ខោ យថាក្កមំ បរិយត្តិពាហុសច្ចកម្មដ្ឋានានុយោគមគ្គសម្មាទិដ្ឋីនម្បិ បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា តម្បិ នយំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ទានមយ’’ន្តិអាទិនា ទេសនំ វឌ្ឍេសិ. តថា បតិរូបទេសវាសាទយោ កាយវិវេកចិត្តវិវេកាទីនំ ការណំ ហោតីតិ ឥមំ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘បតិរូបទេសវាសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កុសលវីមំសាយាតិ បដិសង្ខានុបស្សនាយ. អកុសលបរិច្ចាគោតិ ឥមិនា បហានបរិញ្ញា វុត្តាតិ. សមាធិន្ទ្រិយស្សាតិ មគ្គសមាធិន្ទ្រិយស្ស. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.