៤. បទដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា

២២. តត្ថ កតមោ បទដ្ឋានោ ហារោតិអាទិ បទដ្ឋានហារវិភង្គោ. តត្ថ យស្មា ‘‘ឥទំ ឥមស្ស បទដ្ឋានំ, ឥទំ ឥមស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បទដ្ឋានភូតធម្មវិភាវនលក្ខណោ បទដ្ឋានោ ហារោ, តស្មា បវត្តិយា មូលភូតំ អវិជ្ជំ អាទិំ កត្វា សភាវធម្មានំ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ និទ្ធារេន្តោ អវិជ្ជាយ សភាវំ និទ្ទិសតិ ‘‘សព្ពធម្មយាថាវអសម្បដិវេធលក្ខណា អវិជ្ជា’’តិ. តស្សត្ថោ – សព្ពេសំ ធម្មានំ អវិបរីតសភាវោ ន សម្បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ សព្ពធម្មយាថាវអសម្បដិវេធោ. សោ លក្ខណំ ឯតិស្សាតិ សា តថា វុត្តា. ឯតេន ធម្មសភាវប្បដិច្ឆាទនលក្ខណា អវិជ្ជាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា សម្មា បដិវេធោ សម្បដិវេធោ. តស្ស បដិបក្ខោ អសម្បដិវេធោ. កត្ថ បន សោ សម្បដិវេធស្ស បដិបក្ខោតិ អាហ – ‘‘សព្ព…បេ… លក្ខណា’’តិ. យស្មា បន អសុភេ សុភន្តិអាទិវិបល្លាសេ សតិ តត្ថ សម្មោហោ ឧបរូបរិ ជាយតិយេវ ន ហាយតិ, តស្មា ‘‘តស្សា វិបល្លាសា បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

បិយរូបំ សាតរូបន្តិ បិយាយិតព្ពជាតិយំ ឥដ្ឋជាតិយញ្ច បទដ្ឋានំ. ‘‘យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣) ហិ វុត្តំ. អទិន្នាទានន្តិ អទិន្នាទានចេតនា. សា ហិ ឯកវារំ ឧប្បន្នាបិ អនាទីនវទស្សិតាយ លោភស្ស ឧប្បត្តិការណំ ហោតីតិ តស្ស បទដ្ឋានំ វុត្តំ. ទោសស្ស បាណាតិបាតោ បទដ្ឋានំ, មោហស្ស មិច្ឆាបដិបទា បទដ្ឋានន្តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វណ្ណសណ្ឋានព្យញ្ជនគ្គហណលក្ខណាតិ និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គហណលក្ខណា. សុខសញ្ញាយ ផស្សស្ស ឧបគមនលក្ខណតា ផស្សបច្ចយតាវ វុត្តា. ‘‘ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) ហិ វុត្តំ. អស្សាទោតិ តណ្ហា. សង្ខតលក្ខណានិ ឧប្បាទវយញ្ញថត្តានិ. យេភុយ្យេន និច្ចគ្គហណំ វិញ្ញាណាធីនន្តិ និច្ចសញ្ញាយ វិញ្ញាណបទដ្ឋានតា វុត្តា. តថា ហិ សោ ភិក្ខុ តំយេវ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ វិញ្ញាណវិសយមេវ អត្តនោ និច្ចគ្គាហំ បវេទេសិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ យទិ អនិច្ចតា ទុក្ខតា ច សុទិដ្ឋា, អត្តសញ្ញា សុខសញ្ញា អនវកាសាតិ អាហ – ‘‘អនិច្ចសញ្ញាទុក្ខសញ្ញាអសមនុបស្សនលក្ខណា អត្តសញ្ញា’’តិ. ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) ហិ វុត្តំ.

យេភុយ្យេន អត្តាភិនិវេសោ អរូបធម្មេសូតិ អាហ – ‘‘តស្សា នាមកាយោ បទដ្ឋាន’’ន្តិ. សព្ពំ នេយ្យន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ ចតុសច្ចវិនិមុត្តស្ស ញេយ្យស្ស អភាវតោ. ចិត្តវិក្ខេបបដិសំហរណំ ឧទ្ធច្ចវិក្ខម្ភនំ. អសុភាតិ អសុភានុបស្សនា, បដិភាគនិមិត្តភូតា អសុភា ឯវ វា, តណ្ហាបដិបក្ខត្តា សមថស្ស អសុភា បទដ្ឋានន្តិ វុត្តំ. អភិជ្ឈាយ តនុករណតោ អទិន្នាទានាវេរមណី អលោភស្ស បទដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តថា ព្យាបាទស្ស តនុករណតោ បាណាតិបាតាវេរមណី អទោសស្ស បទដ្ឋានន្តិ វុត្តា. វត្ថុអវិប្បដិបត្តិ វិសយសភាវបដិវេធោ, សម្មាបដិបត្តិ សីលសមាធិសម្បទានំ និព្ពិទាញាណេន អនភិរតិញាណមេវ វា តថា បវត្តំ. សព្ពាបិ វេទនា ទុក្ខទុក្ខតាទិភាវតោ ទុក្ខន្តិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘ទុក្ខសញ្ញាយ វេទនា បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ធម្មសញ្ញាតិ ធម្មមត្តន្តិ សញ្ញា.

សត្តានំ កាយេ អវីតរាគតា បញ្ចន្នំ អជ្ឈត្តិកាយតនានំ វសេន ហោតីតិ អាហ – ‘‘បញ្ចិន្ទ្រិយានិ រូបីនិ រូបរាគស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ. កាយោ ហិ ឥធ រូបន្តិ អធិប្បេតោ. វិសេសតោ ឈាននិស្សយភូតេ មនាយតនេ ច និកន្តិ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ឆដ្ឋាយតនំ ភវរាគស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ឯទិសំ មា រូបំ និព្ពត្តតុ, មា ឯទិសី វេទនាតិ ឯវំ បវត្តា រូបាទិអភិនន្ទនា និព្ពត្តភវានុបស្សិតា. ញាណទស្សនស្សាតិ កម្មស្សកតញ្ញាណទស្សនស្ស. យោនិសោមនសិការវតោ ហិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ កម្មស្សកតញ្ញាណស្ស ការណំ ហោតិ, ន អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស. ឥមស្ស ច អត្ថស្ស វិភាវនត្ថំ មហានារទកស្សបជាតកំ (ជា. ២.២២.១១៥៣ អាទយោ), ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៣៨ អាទយោ) ឯកច្ចសស្សតវាទោ ច ឧទាហរិតព្ពោ. ‘‘ឱកប្បនលក្ខណា’’តិអាទិនា សទ្ធាបសាទានំ វិសេសំ ទស្សេតិ. សោ បន សទ្ធាយយេវ អវត្ថាវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ឱកប្បនំ សទ្ទហនវសេន អារម្មណស្ស ឱគាហណំ និច្ឆយោ. អនាវិលតា អស្សទ្ធិយាបគមេន ចិត្តស្ស អកាលុស្សិយតា. អភិបត្ថិយនា សទ្ទហនមេវ. អវេច្ចបសាទោ បញ្ញាសហិតោ អាយតនគតោ អភិប្បសាទោ. អបិលាបនំ អសម្មោសោ និមុជ្ជិត្វា វិយ អារម្មណស្ស ឱគាហណំ វា, ឯត្ថ ច សទ្ធាទីនំ បសាទសទ្ធាសម្មប្បធានសតិបដ្ឋានឈានង្គានិ យថាក្កមំ បទដ្ឋានន្តិ វទន្តេន អវត្ថាវិសេសវសេន បទដ្ឋានភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សតិសមាធីនំ វា កាយាទយោ សតិបដ្ឋានាតិ. វិតក្កាទយោ ច ឈានានីតិ បទដ្ឋានភាវេន វុត្តា.

អស្សាទមនសិការោ សំយោជនីយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិតា. បុនព្ភវវិរោហណាតិ បុនព្ភវាយ វិរោហណា, បុនព្ភវនិព្ពត្តនារហតា វិបាកធម្មតាតិ អត្ថោ. ឱបបច្ចយិកនិព្ពត្តិលក្ខណន្តិ ឧបបត្តិភវភាវេន និព្ពត្តនសភាវំ. នាមកាយរូបកាយសង្ឃាតលក្ខណន្តិ អរូបរូបកាយានំ សមូហិយភាវំ. ឥន្ទ្រិយវវត្ថានន្តិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វវត្ថិតភាវោ. ឱបបច្ចយិកន្តិ ឧបបត្តិក្ខន្ធនិព្ពត្តកំ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. អត្តនោ បិយស្ស មរណំ ចិន្តេន្តស្ស ពាលស្ស យេភុយ្យេន សោកោ ឧប្បជ្ជតីតិ មរណំ សោកស្ស បទដ្ឋានន្តិ វុត្តំ. ឧស្សុក្កំ ចេតសោ សន្តាបោ. ឱទហនន្តិ អវទហនំ. អត្តនោ និស្សយស្ស សន្តបនមេវ ភវស្សាតិ វុត្តំ ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ភវស្ស អង្គានិ ភវសង្ខាតានិ ច អង្គានិ ភវង្គានិ. តេសុ កិលេសា ភវស្ស អង្គានិ. កម្មវិបាកវដ្ដំ ភវសង្ខាតានិ អង្គានិ. សមគ្គានីតិ សព្ពានិ. ខន្ធាយតនាទីនំ អបរាបរុប្បត្តិសំសរណំ សំសារោ. តស្ស បុរិមបុរិមជាតិនិប្ផន្នំ កិលេសាទិវដ្ដំ ការណន្តិ អាហ – ‘‘ភវោ សំសារស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ. សម្បាបកហេតុភាវំ សន្ធាយ ‘‘មគ្គោ និរោធស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

កម្មដ្ឋានោគាហកស្ស ឱតរណដ្ឋានតាយ ពហុស្សុតោ តិត្ថំ នាម, តស្ស សម្មាបយិរុបាសនា តិត្ថញ្ញុតា. ធម្មូបសញ្ហិតំ បាមោជ្ជំ បីតំ នាម, សប្បាយធម្មស្សវនេន តំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានស្ស ព្រូហនា បីតញ្ញុតា, ភាវនាយ ថោកម្បិ លយាបត្តិយា ឧទ្ធំបត្តិយា ច ជាននា បត្តញ្ញុតា. អត្តនោ បញ្ចហិ បធានិយង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ជាននា អត្តញ្ញុតា, តេសុ បុរិមានំ បុរិមានំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស បទដ្ឋានភាវោ សុវិញ្ញេយ្យោ ឯវ. កតបុញ្ញស្សេវ បតិរូបទេសវាសោ សម្ភវតិ, ន ឥតរស្សាតិ ‘‘បុព្ពេកតបុញ្ញតា បតិរូបទេសវាសស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យថាភូតញាណទស្សនំ សហ អធិដ្ឋានេន តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាតិ ពលវវិបស្សនា. វិរាគោតិ មគ្គោ. វិមុត្តីតិ ផលំ. ឯវន្តិ យទិទំ ‘‘តស្សា វិបល្លាសា បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បទដ្ឋានំ ទស្សិតំ, ឥមិនា នយេន អថាបិ យោ កោចិ ឧបនិស្សយោ ពលវបច្ចយោតិ យោ កោចិ អវសេសបច្ចយោ, សព្ពោ សោ បទដ្ឋានំ ការណន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯវំ យា កាចិ ឧបនិសា យោគតោ ច បច្ចយតោ ចា’’តិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ឧបនិសាតិ ការណំ, យោគតោតិ យុត្តិតោ, បច្ចយតោតិ បច្ចយភាវមត្តតោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បទដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនា

២៣. តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោតិអាទិ លក្ខណហារវិភង្គោ. តត្ថ កិំ លក្ខយតីតិ លក្ខណហារស្ស វិសយំ បុច្ឆតិ. ‘‘យេ ធម្មា’’តិអាទិនា លក្ខណហារំ សង្ខេបតោ ទស្សេត្វា តំ ឧទាហរណេហិ វិភជិតុំ ‘‘ចក្ខុ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘វធកដ្ឋេន ឯកលក្ខណានី’’តិ ឥមិនា អនវដ្ឋិតភាវាទិនាបិ ឯកលក្ខណតា វុត្តា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ អាយតនវសេន ឯកលក្ខណតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ខន្ធាទិវសេន ទស្សេតុំ ‘‘អតីតេ, រាធ, រូបេ អនបេក្ខោ ហោតី’’តិអាទិ សុត្តំ អាភតំ. យមកោវាទសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៨៥) វធកដ្ឋេន ឯកលក្ខណា វុត្តាតិ តស្មិំ សុត្តេ ‘‘វធកំ រូបំ វធកំ រូបន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតី’’តិអាទិនា អាគតត្តា វុត្តំ. ឥតីតិ ឯវំ, ឥមិស្សំ គាថាយំ កាយគតាយ សតិយា វុត្តាយ សតិ វេទនាគតា សតិ ចិត្តគតា សតិ ធម្មគតា ច សតិ វុត្តា ភវតិ សតិបដ្ឋានភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋន្តិអាទីនំ អត្ថំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម.

កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហីតិ ឯត្ថ កាយេតិ រូបកាយេ. រូបកាយោ ហិ ឥធ អង្គបច្ចង្គានំ កេសាទីនញ្ច សមូហដ្ឋេន កាយោតិ អធិប្បេតោ. យថា ច សមូហដ្ឋេន, ឯវំ កុច្ឆិតានំ អាយដ្ឋេន. កុច្ឆិតានញ្ហិ បរមជេគុច្ឆានំ សោ អាយោតិបិ កាយោ, អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាយន្តិ តតោតិ អាយោ. កេ អាយន្តិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ, ឥតិ កុច្ឆិតានំ អាយោតិ កាយោ.

កាយានុបស្សីតិ កាយំ អនុបស្សនសីលោ, កាយំ វា អនុបស្សមានោ. ‘‘កាយេ’’តិ ច វត្វា បុន ‘‘កាយានុបស្សី’’តិ ទុតិយំ កាយគ្គហណំ អសម្មិស្សតោ វវត្ថានឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថំ. តេន ន កាយេ វេទនានុបស្សី ចិត្តធម្មានុបស្សី វា, អថ ខោ កាយានុបស្សី ឯវាតិ កាយសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ កាយានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តថា ន កាយេ អង្គបច្ចង្គវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, នាបិ កេសលោមាទិវិនិមុត្តឥត្ថិបុរិសានុបស្សី.

យោបិ ចេត្ថ កេសលោមាទិកោ ភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតោ កាយោ, តត្ថបិ ន ភូតុបាទាយវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, អថ ខោ រថសម្ភារានុបស្សកោ វិយ អង្គបច្ចង្គសមូហានុបស្សី, នគរាវយវានុបស្សកោ វិយ កេសលោមាទិសមូហានុបស្សី, កទលិក្ខន្ធបត្តវដ្ដិវិនិព្ភុជ្ជកោ វិយ រិត្តមុដ្ឋិវិនិវេឋកោ វិយ ច ភូតុបាទាយសមូហានុបស្សី ឯវាតិ នានប្បការតោ សមូហវសេនេវ កាយសង្ខាតស្ស វត្ថុនោ ទស្សនេន ឃនវិនិព្ភោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. ន ហេត្ថ យថាវុត្តសមូហវិនិមុត្តោ កាយោ វា អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ទិស្សតិ, យថាវុត្តធម្មសមូហមត្តេ ឯវ បន តថា តថា សត្តា មិច្ឆាភិនិវេសំ ករោន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យំ បស្សតិ ន តំ ទិដ្ឋំ, យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតិ;

អបស្សំ ពជ្ឈតេ មូឡ្ហោ, ពជ្ឈមានោ ន មុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៣);

ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថន្តិ អាទិសទ្ទេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ ឯតស្មិំ កាយេ កាយានុបស្សីយេវ, ន អញ្ញធម្មានុបស្សី.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អនុទកភូតាយបិ មរីចិយា ឧទកានុបស្សិនោ ហោន្តិ, ន ឯវំ អនិច្ចទុក្ខានត្តអសុភភូតេ ឯវ ឥមស្មិំ កាយេ និច្ចសុខអត្តសុភភាវានុបស្សី, អថ ខោ កាយានុបស្សី អនិច្ចទុក្ខអនត្តអសុភាការសមូហានុបស្សីតិ អត្ថោ. អថ វា យ្វាយំ មហាសតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. ២.៣៧៤ អាទយោ) អស្សាសបស្សាសាទិចុណ្ណិកជាតអដ្ឋិកបរិយោសានោ កាយោ វុត្តោ, យោ ច ‘‘ឥធេកច្ចោ បថវីកាយំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, អាបោកាយំ តេជោកាយំ វាយោកាយំ កេសកាយំ…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជកាយ’’ន្តិ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ៣.៣៤ អាទយោ) កាយោ វុត្តោ, តស្ស សព្ពស្ស ឥមស្មិំយេវ កាយេ អនុបស្សនតោ កាយេ កាយានុបស្សីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វា កាយេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា គហេតព្ពស្ស កស្សចិ អននុបស្សនតោ, តស្ស បន កេសលោមាទិកស្ស នានាធម្មសមូហស្ស អនុបស្សនតោ កាយេ កេសាទិធម្មសមូហសង្ខាតេ កាយានុបស្សីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អបិ ច ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា អនុក្កមេន បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ៣.៣៤ អាទយោ) អាគតនយស្ស សព្ពស្សេវ អនិច្ចលក្ខណាទិកស្ស អាការសមូហសង្ខាតស្ស កាយស្ស អនុបស្សនតោ កាយេ កាយានុបស្សីតិ អត្ថោ.

វិហរាហីតិ វត្តាហិ. អាតាបីតិ តីសុ ភវេសុ កិលេសេ អាតាបេតីតិ អាតាបោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ អាតាបី. សម្បជានោតិ សម្បជញ្ញសង្ខាតេន ញាណេន សមន្នាគតោ. សតិមាតិ កាយបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតោ. អយំ បន យស្មា សតិយា អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, ន ហិ សតិវិរហិតា អនុបស្សនា អត្ថិ, តេនេវាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). អនាតាបិនោ ច អន្តោ សង្កោចោ អន្តរាយករោ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតិ. តស្មា យេសំ ធម្មានំ អានុភាវេន តំ សម្បជ្ជតិ, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អាតាបី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ វិនេយ្យាតិ តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា វិនយិត្វា. លោកេតិ តស្មិំយេវ កាយេ. កាយោ ហិ ឥធ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អធិប្បេតោ. អភិជ្ឈាគ្គហណេន ចេត្ថ កាមច្ឆន្ទោ, ទោមនស្សគ្គហណេន ព្យាបាទោ គហិតោតិ នីវរណេសុ ពលវធម្មទ្វយប្បហានទស្សនេន នីវរណប្បហានំ វុត្តន្តិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានស្ស បហានង្គំ ទស្សិតំ. ‘‘អាតាបី’’តិអាទិនា បន សម្បយោគង្គំ ទស្សិតន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អាតាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិជ្ឈាទោមនស្សានំ សមថោ ឧជុបដិបក្ខោតិ អភិជ្ឈាទោមនស្សវិនយោ វុច្ចមានោ សមាធិន្ទ្រិយំ ទីបេតីតិ អាហ – ‘‘វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ សមាធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៣៦៧). ឯកលក្ខណត្តា ចតុន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ យថា វីរិយបញ្ញាសមាធិន្ទ្រិយេហិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ឥជ្ឈតិ, ឯវំ វេទនាចិត្តធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានានិបិ តេហិ ឥជ្ឈន្តីតិ ចតុសតិបដ្ឋានសាធនេ ឥមេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សភាវភេទាភាវតោ សមានលក្ខណត្តា ឥតរានិ សតិបដ្ឋានានិបិ វុត្តានិ ឯវ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

២៤. ឥទានិ សតិបដ្ឋានេសុ គហិតេសុ សព្ពេសំ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ គហិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពោធង្គមាតិ ពោធំ អរិយមគ្គញាណំ គច្ឆន្តីតិ ពោធង្គមា. យថាវុត្តស្ស ពោធស្ស បក្ខេ ភវាតិ ពោធិបក្ខិយា. នេយ្យានិកលក្ខណេនាតិ ឯត្ថ និមិត្តតោ បវត្តតោ ច វុដ្ឋានំ និយ្យានំ, និយ្យានេ និយុត្តាតិ នេយ្យានិកា, យថា ទោវារិកោតិ. និយ្យានសង្ខាតំ វា ផលំ អរហន្តីតិ នេយ្យានិកា. និយ្យានំ បយោជនំ ឯតេសន្តិ វា នេយ្យានិកា. ‘‘និយ្យានិកា’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ និយ្យានំ ឯតេសំ អត្ថីតិ និយ្យានិកាតិ អត្ថោ. ‘‘និយ្យានិយា’’តិបិ បាឋោ, តស្ស និយ្យន្តីតិ និយ្យានិយាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. និយ្យានិកលក្ខណេនាតិ និយ្យានិកសភាវេន.

ឯវំ អកុសលាបិ ធម្មាតិ យថា កុសលា ធម្មា ឯកលក្ខណភាវេន និទ្ធារិតា, ឯវំ អកុសលាបិ ធម្មា ឯកលក្ខណដ្ឋេន និទ្ធារេតព្ពា. កថំ? បហានេកដ្ឋតាវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ អាហ. ឥទានិ តំ បហានំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាយានុបស្សនាទីសុ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ អសុភេ សុភន្តិអាទយោ ចត្តារោ វិបល្លាសា បហីយន្តិ, កពឡីការាហារាទយោ ចត្តារោ អាហារា ចស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តិ, តេសំ បរិជាននស្ស បរិពន្ធិនោ កាមរាគាទយោ ព្យន្តីកតា ហោន្តីតិ អត្ថោ, កស្មា? តេហិ បហាតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ យោជេតព្ពោ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ អកុសលាបិ ធម្មា ឯកលក្ខណត្តា បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ.

ឥទានិ អញ្ញេនបិ បរិយាយេន លក្ខណហារស្ស ឧទាហរណានិ ទស្សេតុំ ‘‘យត្ថ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្សំ ទេសនាយំ. វា-សទ្ទោ វិកប្បត្ថោ. បនាតិ បទបូរណោ. រូបិន្ទ្រិយន្តិ រុប្បនសភាវំ អដ្ឋវិធំ ឥន្ទ្រិយំ. តត្ថាតិ តស្សំ ទេសនាយំ. រូបធាតូតិ រុប្បនសភាវា ទស ធាតុយោ. រូបាយតនន្តិ រុប្បនសភាវំ ទសាយតនំ, រូបីនិ ទសាយតនានីតិ អត្ថោ. រុប្បនលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា ឥមានិ ទេសិតានីតិ អធិប្បាយោ. ទេសិតំ តត្ថ សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ សុខវេទនាភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ទុក្ខសមុទយោ ច អរិយសច្ចន្តិ ឥទំ អកុសលស្ស សោមនស្សស្ស វសេន វុត្តំ, សាសវកុសលស្សាបិ វសេន យុជ្ជតិ ឯវ. សព្ពោ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោតិ សម្ពន្ធោ. អវិជ្ជានុសយិតត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). តថា ច វុត្តំ ‘‘អទុក្ខមសុខាយ ហិ វេទនាយ អវិជ្ជា អនុសេតី’’តិ. ឯតេន អទុក្ខមសុខាវេទនាគ្គហណេន អវិជ្ជា គហិតាតិ ទស្សេតិ. សតិ ច អវិជ្ជាគ្គហណេ សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ, តេន សោ បដិច្ចសមុប្បាទោ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោតិ ឥមំ វក្ខមានវិសេសំ ជោតេតិ. តេសុ អនុលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទោ យថាទស្សិតោ សរាគសទោសសមោហសំកិលេសបក្ខេន ហាតព្ពោតិ វុត្តោ, បដិលោមតោ បន បដិច្ចសមុប្បាទោ យោ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិនា បាឡិយំ (ម. និ. ៣.១២៦; មហាវ. ១) វុត្តោ, តំ សន្ធាយ ‘‘វីតរាគវីតទោសវីតមោហអរិយធម្មេហិ ហាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.

ឥទានិ ឯកលក្ខណតាវិភាវនេន លក្ខណហារយោជនាយ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កិច្ចតោតិ បថវីអាទីនំ ផស្សាទីនញ្ច រូបារូបធម្មានំ សន្ធារណសង្ឃដ្ដនាទិកិច្ចតោ, តេសំ តេសំ វា បច្ចយធម្មានំ តំតំបច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស បច្ចយភាវសង្ខាតកិច្ចតោ. លក្ខណតោតិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវតោ. សាមញ្ញតោតិ រុប្បននមនាទិតោ អនិច្ចតាទិតោ ខន្ធាយតនាទិតោ ច. ចុតូបបាតតោតិ សង្ខតធម្មានំ ភង្គតោ ឧប្បាទតោ ច, សមាននិរោធតោ សមានុប្បាទតោ ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សហចរណំ សមានហេតុតា សមានផលតា សមានភូមិតា សមានវិសយតា សមានារម្មណតាតិ ឯវមាទយោបិ ច-សទ្ទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.