៣. យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

១៨. តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោតិអាទិ យុត្តិហារវិភង្គោ. តត្ថ កិំ យោជយតីតិ យុត្តិហារស្ស វិសយំ បុច្ឆតិ. កោ បនេតស្ស វិសយោ? អតថាការេន គយ្ហមានា សុត្តត្ថា វិសយោ, តេ ហិ តេន សាតិសយំ យាថាវតោ យុត្តិនិទ្ធារណេន យោជេតព្ពា. ឥតរេសុបិ អយំ ហារោ ឥច្ឆិតោ ឯវ. តំ បន ភូតកថនមត្តំ ហោតិ. យស្មា បនាយំ យុត្តិគវេសនា នាម ន មហាបទេសេន វិនា, តស្មា យុត្តិហារំ វិភជន្តោ តស្ស លក្ខណំ តាវ ឧបទិសិតុំ ‘‘ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ មហាបទេសាតិ មហាអបទេសា, ពុទ្ធាទយោ មហន្តេ អបទិសិត្វា វុត្តានិ មហាការណានីតិ អត្ថោ. អថ វា មហាបទេសាតិ មហាឱកាសា, មហន្តានិ ធម្មស្ស បតិដ្ឋានានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អបទិស្សតីតិ អបទេសោ, ពុទ្ធោ អបទេសោ ឯតស្សាតិ ពុទ្ធាបទេសោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘សម្មុខា មេតំ ភគវតោ សុត’’ន្តិអាទិនា កេនចិ អាភតស្ស គន្ថស្ស ធម្មោតិ វា អធម្មោតិ វា វិនិច្ឆយនេ ការណំ. កិំ បន តន្តិ? តស្ស តថា អាភតស្ស សុត្តោតរណាទិ ឯវ. យទិ ឯវំ កថំ ចត្តារោតិ? អបទិសិតប្បភេទតោ. ធម្មស្ស ហិ ទ្វេ សម្បទាយោ ភគវា សាវកា ច. តេសុ សាវកា សង្ឃគណបុគ្គលវសេន តិវិធា. ‘‘ឯវមមុម្ហា មយាយំ ធម្មោ បដិគ្គហិតោ’’តិ អបទិសិតព្ពានំ ភេទេន ចត្តារោ. តេនាហ – ‘‘ពុទ្ធាបទេសោ…បេ… ឯកត្ថេរាបទេសោ’’តិ. តានិ បទព្យញ្ជនានីតិ កេនចិ អាភតសុត្តស្ស បទានិ ព្យញ្ជនានិ ច, អត្ថបទានិ ចេវ ព្យញ្ជនបទានិ ចាតិ អត្ថោ. សំវណ្ណកេន វា សំវណ្ណនាវសេន អាហរិយមានានិ បទព្យញ្ជនានិ. សុត្តេ ឱតារយិតព្ពានីតិ សុត្តេ អនុប្បវេសិតព្ពានិ. សន្ទស្សយិតព្ពានីតិ សំសន្ទេតព្ពានិ. ឧបនិក្ខិបិតព្ពានីតិ បក្ខិបិតព្ពានិ.

សុត្តាទីនិ ទស្សេតុំ ‘‘កតមស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា ភគវតោ វចនំ ឯកគាថាមត្តម្បិ សច្ចវិនិមុត្តំ នត្ថិ, តស្មា សុត្តេតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតូសុ អរិយសច្ចេសូ’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន តីណិ បិដកានិ សុត្តន្តិ វុត្តំ, តំ ឥមិនា នេត្តិវចនេន អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យាវទេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថា ភគវតោ ទេសនា, សា ឯកន្តេន រាគាទិកិលេសវូបសមំ វទតីតិ វិនយេតិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘រាគវិនយេ’’តិអាទិមាហ. វិនយោតិ ហិ ការណំ រាគាទិវូបសមនិមិត្តំ ឥធាធិប្បេតំ. យថាហ –

‘‘យេ ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សញ្ញោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសញ្ញោគាយ, អាចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អបចយាយ, មហិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ អប្បិច្ឆតាយ, អសន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ សន្តុដ្ឋិយា, សង្គណិកាយ សំវត្តន្តិ នោ បវិវេកាយ, កោសជ្ជាយ សំវត្តន្តិ នោ វីរិយារម្ភាយ, ទុព្ភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ សុភរតាយ, ឯកំសេន គោតមិ ធារេយ្យាសិ ‘នេសោ ធម្មោ, នេសោ វិនយោ, នេតំ សត្ថុសាសន’ន្តិ. យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ, វិសញ្ញោគាយ សំវត្តន្តិ នោ សញ្ញោគាយ, អបចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អាចយាយ, អប្បិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ មហិច្ឆតាយ, សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ អសន្តុដ្ឋិយា បវិវេកាយ សំវត្តន្តិ នោ សង្គណិកាយ, វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ នោ កោសជ្ជាយ, សុភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ ទុព្ភរតាយ, ឯកំសេន គោតមិ ធារេយ្យាសិ ‘ឯសោ ធម្មោ, ឯសោ វិនយោ, ឯតំ សត្ថុសាសន’’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤០៦).

ធម្មតាយន្តិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទេ’’តិ វុត្តំ. បដិច្ចសមុប្បាទោ ហិ ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតាតិ (អ. និ. ៣.១៣៧) វុត្តោ. ‘‘ធម្មតាយំ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានី’’តិ ឥទំ បាឡិយំ នត្ថិ, អត្ថទស្សនវសេន បន ឥធ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច បវត្តិំ និវត្តិំ តទុបាយញ្ច ពាធកាទិភាវេ និយតំ បរិទីបេន្តោ សុត្តេ ឱតរតិ នាម. ឯកន្តេន រាគាទិកិលេសវិនយំ វទន្តោ វិនយេ សន្ទិស្សតិ នាម. តថា សស្សតំ ឧច្ឆេទញ្ច វជ្ជេត្វា ឯកត្តនយាទិបរិទីបនេន សភាវធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវំ វិភាវេន្តោ ធម្មតំ ន វិលោមេតិ នាម.

ឯវំវិធោ ច កាមាសវាទិកំ អាសវំ ន ឧប្បាទេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យទិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសូ’’តិអាទិមាហ. ននុ ច អនុលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បវត្តិ, បដិលោមតោ និវត្តីតិ សោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អនុបវិដ្ឋោ កស្មា ឥធ វិសុំ គហិតោតិ? សច្ចមេតំ. ឥធ បន វិសុំ គហណំ ធម្មានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិទស្សនេន អនិច្ចបច្ចយលក្ខណំ អសមត្ថបច្ចយលក្ខណំ និរីហបច្ចយលក្ខណញ្ច វិភាវេត្វា តេសំ ឧទយវន្តតា តតោ ឯវ វយវន្តតា តទុភយេន អនិច្ចតា ឧទយព្ពយបដិបីឡនេន ទុក្ខតា អនត្តតាតិ តិលក្ខណសមាយោគបរិទីបនី សព្ពទិដ្ឋិគតកុមតិវិទ្ធំសនី អនញ្ញសាធារណា សាសនសម្បត្តិ បកាសិតា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ.

ឯត្ថ ច សុត្តំ សុត្តានុលោមំ អាចរិយវាទោ អត្តនោមតីតិ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ – តត្ថ សុត្តំ នាម តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហានិ តីណិ បិដកានិ. សុត្តានុលោមំ នាម មហាបទេសា, យំ ‘‘អនុលោមកប្បិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាចរិយវាទោ នាម អដ្ឋកថា. អត្តនោមតិ នាម នយគ្គាហេន អនុពុទ្ធិយា អត្តនោ បដិភានំ. តត្ថ សុត្តំ អប្បដិពាហិយំ, តំ បដិពាហន្តេន សត្ថាវ បដិពាហិតោ ហោតិ. អនុលោមកប្បិយំ បន សុត្តេន សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ន ឥតរំ. អាចរិយវាទោបិ សុត្តេន សមេន្តោ ឯវ គហេតព្ពោ, ន ឥតរោ. តថា អត្តនោមតិ, សា បន សព្ពទុព្ពលាតិ.

ឥទានិ យទត្ថំ ឥធ ចត្តារោ មហាបទេសា អាភតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតូហិ មហាបទេសេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ យន្តិ យំ យំ អត្ថជាតញ្ច ធម្មជាតញ្ច. យុជ្ជតីតិ យថាវុត្តេហិ ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតិ. យេន យេនាតិ យេន យេន ការណេន. យថា យថាតិ យេន យេន បការេន. តំ តំ គហេតព្ពន្តិ សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ អាភតេន ការណេន បសង្គេន បការេន ច សុត្តតោ ឧទ្ធរិត្វា សំវណ្ណនាវសេន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេន ចតុមហាបទេសាវិរុទ្ធាយ យុត្តិយា សុត្តតោ អត្ថេ និទ្ធារេត្វា យុត្តិហារយោជនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ.

១៩. ឥទានិ តំ យុត្តិនិទ្ធារណំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆិតេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កតិ បទានីតិ កិត្តកានិ បទានិ. បរិយោគាហិតព្ពន្តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វិចេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. យត្តកានិ បទានិ យថាធិប្បេតំ អត្ថំ អភិវទន្តិ, តត្តកានិ បទានិ តទត្ថស្សេកស្ស ញាតុំ ឥច្ឆិតត្តា ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ វុច្ចតិ, តានិ បន ឯកគាថាយំ យទិ វា សព្ពានិ បទានិ យាវ យទិ វា ឯកំ បទំ ឯកំ អត្ថំ អភិវទតិ, ឯកោយេវ សោ បញ្ហោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យទិ សព្ពានី’’តិអាទិនា. តន្តិ តំ បញ្ហំ. អញ្ញាតព្ពន្តិ អាជានិតព្ពំ. កិំ ឥមេ ធម្មាតិអាទិ អាជាននាការទស្សនំ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. នានត្ថាតិ នានា អត្ថា.

បុច្ឆាគាថាយំ អយំ បទត្ថោ – កេនស្សុព្ភាហតោ លោកោតិ អយំ សត្តលោកោ ចោរោ វិយ ចោរឃាតកេន កេន អភិហតោ វធីយតីតិ អត្ថោ. កេនស្សុ បរិវារិតោតិ មាលុវលតាយ វិយ និស្សិតរុក្ខោ កេន លោកោ អជ្ឈោត្ថដោ. កេន សល្លេន ឱតិណ្ណោតិ កេន វិសបីតខុរប្បេន វិយ សរីរព្ភន្តរនិមុគ្គេន សល្លេន អនុបវិដ្ឋោ. កិស្ស ធូបាយិតោតិ កិស្ស កេន ការណេន ធូបាយិតោ សន្តាបិតោ លោកោ. សទាតិ បទំ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. តេតិ ចត្តារិ បទានិ. បញ្ហសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. ‘‘វិស្សជ្ជេតី’’តិ ឯតេន វិស្សជ្ជនតោ តយោ បញ្ហាតិ ញាយតីតិ ទស្សេតិ.

២០. តត្ថាតិ វិស្សជ្ជនគាថាយំ ទុតិយបាទេ វុត្តា ជរា ច បឋមបាទេ វុត្តំ មរណញ្ចាតិ ឥមានិ ទ្វេ សង្ខតស្ស បញ្ចក្ខន្ធស្ស ‘‘សង្ខតោ’’តិ លក្ខីយតិ ឯតេហីតិ សង្ខតលក្ខណានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧; កថា. ២១៤). តេន វុត្តំ – ‘‘ជរាយំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ, មរណំ វយោ’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ ឯតេន ខន្ធប្បពន្ធស្ស បុព្ពាបរវិសេសោ ឥធ ជរា, ន ខណដ្ឋិតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘មរណំ វយោ’’តិ ឥមិនា ច ‘‘តិស្សោ មតោ, ផុស្សោ មតោ’’តិ ឯវំ លោកេ វុត្តំ សម្មុតិមរណំ ទស្សេតិ, ន ខណិកមរណំ, សមុច្ឆេទមរណំ វា.

ឥទានិ ‘‘តេ តយោ បញ្ហា’’តិ វុត្តមត្ថំ យុត្តិវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ជរាយ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេភុយ្យេន ជិណ្ណស្ស មរណទស្សនតោ ជរាមរណានំ នានត្តំ អសម្បដិច្ឆមានំ បតិ តេសំ នានត្តទស្សនត្ថំ ‘‘គព្ភគតាបិ ហិ មីយន្តី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាធិប្បេតជរាវិរហិតស្ស មរណស្ស ទស្សនតោ អញ្ញា ជរា អញ្ញំ មរណន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘ន ច តេ ជិណ្ណា ភវន្តី’’តិ. កិញ្ច ភិយ្យោ? កេវលស្ស មរណស្ស ទិដ្ឋត្តា អញ្ញាវ ជរា អញ្ញំ មរណំ, យថា តំ ទេវានន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អត្ថិ ច ទេវាន’’ន្តិអាទិនា. អនុត្តរិមនុស្សធម្មេន ច តិកិច្ឆនេន សក្កា ជរាយ បដិការំ កាតុំ, ន តថា មរណស្សាតិ ឯវម្បិ ជរាមរណានំ អត្ថតោ នានត្តំ សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កតេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សក្កតេតិ សក្យតេ, សក្កាតិ អត្ថោ. បដិកម្មន្តិ បដិករណំ. ននុ ច មរណស្សាបិ បដិការំ កាតុំ សក្កា ឥទ្ធិបាទភាវនាយ វសិភាវេ សតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ – ‘‘អញ្ញត្រេវ ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិវិសយា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, សោ អាកង្ខមានោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា’’តិ (ទី. និ. ២.១៦៦, ១៨២; សំ. និ. ៥.៨២២; កថា. ៦២៣; ឧទា. ៥១).

កោ បនេត្ថ កប្បោ, កោ វា កប្បាវសេសោតិ? កប្បោតិ អាយុកប្បោ, យស្មិំ តស្មិញ្ហិ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ, តំ បរិបុណ្ណំ ករោន្តោ កប្បំ តិដ្ឋតិ នាម. ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៧; អ. និ. ៧.៧៤) វុត្តំ បន វស្សសតាទិតោ អតិរេកំ តិដ្ឋន្តោ កប្បាវសេសំ តិដ្ឋតិ នាម. យទិ ឯវំ កស្មា ឥទ្ធិមន្តោ ចេតោវសិប្បត្តា ខីណាសវា លោកហិតត្ថំ តថា ន តិដ្ឋន្តីតិ? ខន្ធសង្ខាតស្ស ទុក្ខភារស្ស បរិញ្ញាតត្តា អនុស្សុក្កតាយ ច. បដិប្បស្សទ្ធសព្ពុស្សុក្កា ហិ តេ ឧត្តមបុរិសាតិ. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, វេតនំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦៥៤; មិ. ប. ២.២.៤);

យថា ជរាមរណានំ អញ្ញមញ្ញំ អត្ថតោ នានត្តំ, ឯវំ តេហិ តណ្ហាយ ច នានត្តេ ទស្សិតេ ‘‘តយោ បញ្ហា’’តិ ឥទំ សិជ្ឈតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យស្មា តណ្ហាយ អភាវេបិ សតិ ជរាមរណំ លព្ភតិ ខីណាសវសន្តានេ, តស្មា អញ្ញំ ជរាមរណំ អញ្ញា តណ្ហាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ទិស្សន្តិ វីតរាគា ជីរន្តាបិ មីយន្តាបី’’តិ. ននុ ច តណ្ហាបិ ជីរណភិជ្ជនសភាវាតិ? សច្ចំ, ន ឥទំ ជរាមរណំ ឥធាធិប្បេតន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិនា ជរាមរណតោ តណ្ហាយ អនញ្ញត្តេ ទោសំ ទស្សេតិ. យោព្ពនដ្ឋាបិ វិគតតណ្ហា សិយុំ, ន ឥទំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ជរាមរណម្បិ សិយា ទុក្ខស្ស សមុទយោ តណ្ហាយ អនញ្ញត្តេ សតីតិ អធិប្បាយោ. ន ច សិយា តណ្ហា ទុក្ខស្ស សមុទយោ ជរាមរណតោ អនញ្ញត្តេ សតីតិ ភាវោ. ន ហិ ជរាមរណំ ទុក្ខស្ស សមុទយោ, តណ្ហា ទុក្ខស្ស សមុទយោ, តស្មា វេទិតព្ពំ ឯតេសមត្ថតោ នានត្តន្តិ អធិប្បាយោ. យថា ច តណ្ហា មគ្គវជ្ឈា, ឯវំ ជរាមរណម្បិ សិយា មគ្គវជ្ឈំ តណ្ហាយ អនញ្ញត្តេ សតិ. យថា ច ជរាមរណំ ន មគ្គវជ្ឈំ, តថា តណ្ហាបិ សិយាតិ អយម្បិ នយោ វុត្តោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមាយ យុត្តិយាតិ ឥមាយ យថាវុត្តាយ ឧបបត្តិយា. អញ្ញមញ្ញេហីតិ អញ្ញាហិ អញ្ញាហិ ការណូបបត្តីហិ អត្ថតោ ចេ អញ្ញត្តំ, តទញ្ញម្បិ ព្យញ្ជនតោ គវេសិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឥមេសំ ធម្មានំ អត្ថតោ ឯកត្តន្តិ ឥមមេវត្ថំ ‘‘ន ហិ យុជ្ជតី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តណ្ហាយ អធិប្បាយេ អបរិបូរមានេតិ ឥច្ឆិតាលាភមាហ. តេន ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថតោ ឯកត្តំ វុត្តំ ហោតីតិ. ឯតេន ន ហិ យុជ្ជតិ ឥច្ឆាយ ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តន្តិ. យថា ឥទំ វចនំ សមត្ថនំ ហោតិ, ឯវំ ឥច្ឆាវិបរិយាយេ អាឃាតវត្ថូសុ កោធោ ច ឧបនាហោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទម្បិ សមត្ថនំ ហោតិ, ន តថា ជរាមរណវិបរិយាយេតិ ជរាមរណតណ្ហានំ អត្ថតោ អញ្ញត្តម្បិ សមត្ថិតំ ហោតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ឥមាយ យុត្តិយា’’តិអាទិនា.

យទិ ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តំ, អថ កស្មា ភគវតា ឥមិស្សា គាថាយ ទ្វិធា វុត្តាតិ? តត្ថ បរិហារមាហ ‘‘យំ បនិទ’’ន្តិអាទិនា. តត្ថ យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ. អភិលបិតន្តិ វុត្តំ យំ ឥទំ អភិលបនំ, ឥទំ ពាហិរានំ រូបាទីនំ វត្ថូនំ អារម្មណវសេន, អារម្មណករណវសេន វា យោជេតព្ពំ. ទ្វីហិ ធម្មេហីតិ ទ្វីហិ បកតីហិ. កា បន តា បកតិយោតិ? អប្បត្តស្ស វិសយស្ស ឯសនវសេន ឥច្ឆា, បត្តស្ស អប្បត្តស្ស វា បាតុកាមតាវសេន តណ្ហា, អយមេតាសំ វិសេសោ. យទិបិ ឯវំ, តថាបិ សព្ពា តណ្ហា រូបាទិវិសយំ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណេន ឯកសភាវា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពា ហិ តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណា’’តិ អាហ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ បកាសេន្តោ ‘‘សព្ពោ អគ្គី’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អយំ បន ន កេវលំ តណ្ហា អារម្មណេ បវត្តិវិសេសេន ទ្វីហិ ឯវ នាមេហិ វុត្តា, អថ ខោ អនេកេហិបិ បរិយាយេហីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឥច្ឆាឥតិបី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឥច្ឆន្តិ តាយ អារម្មណានីតិ ឥច្ឆា. តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា. បីឡាជននតោ ទុរុទ្ធារណតោ ច វិសបីតំ សល្លំ វិយាតិ សល្លំ. សន្តាបនដ្ឋេន ធូបាយនា. អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សីឃសោតា សរិតា វិយាតិ សរិតា, អល្លដ្ឋេន វា សរិតា, ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច, សោមនស្សានិ ភវន្តិ ជន្តុនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៤១) ហិ វុត្តំ. អល្លានិ ចេវ សិនិទ្ធានិ ចាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. វិសត្តិកាតិ វិសតាតិ វិសត្តិកា. វិសដាតិ វិសត្តិកា. វិសមាតិ វិសត្តិកា. វិសាលាតិ វិសត្តិកា. វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា. វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា. វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា. វិសមូលាតិ វិសត្តិកា. វិសផលាតិ វិសត្តិកា. វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា. វិសតា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ កុលេ គណេ វិសតា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា.

សិនេហនវសេន សិនេហោ. នានាគតីសុ កិលមថុប្បាទនេន កិលមថោ. បលិវេឋនដ្ឋេន លតា វិយាតិ លតា. ‘‘លតា ឧប្បជ្ជ តិដ្ឋតី’’តិ (ធ. ប. ៣៤០) ហិ វុត្តំ. មមន្តិ មញ្ញនវសេន មញ្ញនា. ទូរគតម្បិ អាកឌ្ឍិត្វា ពន្ធនដ្ឋេន ពន្ធោ. អាសីសនដ្ឋេន អាសា. អារម្មណរសំ បាតុកាមតាវសេន បិបាសា. អភិនន្ទនដ្ឋេន អភិនន្ទនា. ឥតីតិ ឯវំ អារម្មណេ បវត្តិវិសេសេន អនេកេហិ នាមេហិ គយ្ហមានាបិ សព្ពា តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណាតិ យថាវុត្តមត្ថំ និគមេតិ.

បុន តណ្ហាយ អនេកេហិ នាមេហិ គហិតភាវមេវ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា ឧបចយេន ទស្សេតិ. តត្ថ វេវចនេតិ វេវចនហារវិភង្គេ. ‘‘អាសា ច បិហា’’តិ គាថាយ (នេត្តិ. ៣៧; បេដកោ. ១១) អត្ថំ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម. អវិគតរាគស្សាតិអាទីសុ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ, បិយាយនដ្ឋេន បេមំ, បរិទហនដ្ឋេន បរិទាហោតិ តណ្ហាវ វុត្តា. តេនេវាហ – ‘‘តណ្ហាយេតំ វេវចន’’ន្តិ. ឯវំ យុជ្ជតីតិ ឯវំ ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តា ‘‘តយោ បញ្ហា’’តិ យំ វុត្តំ, តំ យុជ្ជតិ យុត្តិយា សង្គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

២១. ឯវំ ‘‘កេនស្សុព្ភាហតោ លោកោ’’តិ (សំ. និ. ១.៦៦) គាថាយ ‘‘តយោ បញ្ហា’’តិ បញ្ហត្តយភាវេ យុត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេហិ បការេហិ យុត្តិគវេសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពោ ទុក្ខូបចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទុក្ខូបចារោតិ ទុក្ខប្បវត្តិ. កាមតណ្ហាសង្ខារមូលកោតិ កាមតណ្ហាបច្ចយសង្ខារហេតុកោតិ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. និព្ពិទូបចារោតិ និព្ពិទាបវត្តិ កាមានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជមានា អនភិរតិ ញាណនិព្ពិទា ច. កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោតិ កាមតណ្ហាយ បរិក្ខារភូតវត្ថុកាមហេតុកោ. តត្ថ អនភិរតិសង្ខាតា និព្ពិទា កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលិកា, ន ញាណនិព្ពិទាតិ សព្ពោ និព្ពិទូបចារោ កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោតិ ន បន យុជ្ជតីតិ វុត្តំ. ឥមាយ យុត្តិយាតិ នយំ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា បញ្ហត្តយភាវេ យុត្តិ វុត្តា, យថា ច ទុក្ខូបចារនិព្ពិទូបចារេសុ, ឯវំ ឥមាយ យុត្តិយា ឥមិនា យោគេន នយេន អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ តំតំបាឡិប្បទេសេ អនុរូបេហិ អញ្ញថា អញ្ញេហិ ហេតូហិ យុត្តិ គវេសិតព្ពាតិ.

ឥទានិ តំ នយទស្សនំ សំខិត្តន្តិ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហិ ភគវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – រាគទោសមោហចរិតានំ យថាក្កមំ អសុភមេត្តាបច្ចយាការកថា រាគាទិវិនយនតោ សប្បាយាតិ អយំ សាសនយុត្តិ. ឯវមវដ្ឋិតេ យទិ រាគចរិតស្ស មេត្តាចេតោវិមុត្តិំ ទេសេយ្យ, សា ទេសនា ន យុជ្ជតិ អសប្បាយភាវតោ. តថា សុខាបដិបទាទយោតិ. ននុ ច សុខាបដិបទាទយោ បដិបត្តិយា សម្ភវន្តិ, ន ទេសនាយាតិ? សច្ចមេតំ, ឥធ បន រាគចរិតោតិ តិព្ពកិលេសោ រាគចរិតោតិ អធិប្បេតោ. តស្ស ទុក្ខាយ បដិបទាយ ភាវនា សមិជ្ឈតិ. យស្ស ច ទុក្ខាយ បដិបទាយ ភាវនា សមិជ្ឈតិ, តស្ស គរុតរា អសុភទេសនា សប្បាយា, យស្ស គរុតរា អសុភទេសនា សប្បាយា, ន តស្ស មន្ទកិលេសស្ស វិយ លហុកតរាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សុខំ វា បដិបទំ…បេ… ទេសេយ្យ ន យុជ្ជតិ ទេសនា’’តិ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ យថាសម្ភវំ អត្ថោ វត្តព្ពោ. ឯត្ថ ច អយុត្តបរិហារេន យុត្តិសមធិគមោតិ យុត្តិវិចារណាយ អយុត្តិបិ គវេសិតព្ពាតិ វុត្តំ – ‘‘យទិ ហិ…បេ… ន យុជ្ជតិ ទេសនា’’តិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ យំ កិញ្ចីតិអាទិ យុត្តិហារយោជនាយ នយទស្សនមេវ.

តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន. យំ កិញ្ចីតិ អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ. អនុលោមប្បហានន្តិ បហានស្ស អនុរូបំ, បហានសមត្ថន្តិ អត្ថោ. សុត្តេ អនវសេសានំ បទត្ថានំ អនុបទវិចារណា វិចយោ ហារោ, វិចយហារសំវណ្ណនាយ និទ្ធារិតេសុ អត្ថេសុ យុត្តិគវេសនំ សុករន្តិ អាហ – ‘‘សព្ពំ តំ វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ព’’ន្តិ. យាវតិកា ញាណស្ស ភូមីតិ សំវណ្ណេន្តស្ស អាចរិយស្ស យំ ញាណំ យំ បដិភានំ, តស្ស យត្តកោ វិសយោ, តត្តកោ យុត្តិហារវិចារោតិ អត្ថោ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនន្តនយោ សមន្តភទ្ទកោ វិមទ្ទក្ខមោ វិចិត្តទេសនោ ច សទ្ធម្មោតិ.

ឯវំ នយទស្សនវសេនេវ យុត្តិហារយោជនា ទស្សិតាតិ តំ ព្រហ្មវិហារផលសមាបត្តិនវានុបុព្ពសមាបត្តិវសិភាវេហិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មេត្តាវិហារិស្ស សតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មេត្តាវិហារិស្សាតិ មេត្តាវិហារលាភិនោ. សតោតិ សមានស្ស, តថាភូតស្សាតិ អត្ថោ. ព្យាបាទោតិ បទោសោ. ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ចិត្តំ អភិភវិស្សតិ. យស្មា បន កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ អបុព្ពំ អចរិមំ បវត្តិ នាម នត្ថិ, តស្មា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានស្ស អបរភាគេតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឋស្សតី’’តិ វុត្តំ. ន យុជ្ជតិ ទេសនាតិ ព្យាបាទបដិបក្ខត្តា មេត្តាយ តាទិសី កថា ន យុត្តាតិ អត្ថោ. ព្យាបាទោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនាតិ យថាវុត្តការណតោ ឯវ អយំ កថា យុត្តាតិ. សេសវារេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនុត្តានំ ឯវ វណ្ណយិស្សាម.

អនិមិត្តវិហារិស្សាតិ អនិច្ចានុបស្សនាមុខេន បដិលទ្ធផលសមាបត្តិវិហារស្ស. និមិត្តានុសារីតិ សង្ខារនិមិត្តានុសារី. តេន តេនេវាតិ និច្ចាទីសុ យំ យំ បហីនំ, តេន តេនេវ និមិត្តេន. អស្មីតិ វិគតន្តិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ទិដ្ឋិមានវសេន យំ អស្មីតិ មញ្ញិតំ, តំ វិគតំ. តមេវត្ថំ វិវរតិ ‘‘អយមហមស្មីតិ ន សមនុបស្សាមី’’តិ. វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លន្តិ វិនយកុក្កុច្ចស្សាបិ កថំ កថន្តិ បវត្តិសព្ភាវតោ វិចិកិច្ឆាបទេន វិសេសិតំ. ន យុជ្ជតិ ទេសនាតិ វិចិកិច្ឆាយ បហានេកដ្ឋភាវតោ ន យុត្តាយំ កថា.

បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្សាតិ បឋមជ្ឈានសមង្គិនោ. កាមរាគព្យាបាទា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតីតិ យស្មា នីវរណេសុ អប្បហីនេសុ បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារម្បិ ន សម្បជ្ជតិ, បគេវ ឈានំ, តស្មា កាមរាគព្យាបាទា វិសេសាយ ទុតិយជ្ឈានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុត្តាយំ កថា. យថាលទ្ធស្ស បន បឋមជ្ឈានស្ស កាមរាគព្យាបាទា បរិយុដ្ឋានប្បត្តា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា យុត្តា កថាតិ, ឯវំ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា នាម សហ ឧបចារេន ទុតិយជ្ឈានធម្មា, អារម្មណករណត្ថោ ហេត្ថ សហគត-សទ្ទោ. ហានាយាតិ បឋមជ្ឈានតោ បរិហានាយ. វិសេសាយាតិ ទុតិយជ្ឈានាយ. ឥមិនា នយេន តត្ថ តត្ថ ហានន្តិ, វិសេសោតិ ច វុត្តធម្មា វេទិតព្ពា. វិតក្កវិចារសហគតាតិ បឋមជ្ឈានធម្មា, កាមាវចរធម្មា ឯវ វា. ឧបេក្ខាសុខសហគតាតិ ឧបចារេន សទ្ធិំ ទុតិយជ្ឈានធម្មា, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ហិ ឥធ ឧបេក្ខាតិ អធិប្បេតា. បីតិសុខសហគតាតិ សហ ឧបចារេន តតិយជ្ឈានធម្មា. ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិសហគតាតិ ចតុត្ថជ្ឈានធម្មា.

សញ្ញូបចារាតិ បដុសញ្ញាកិច្ចំ ករោន្តា ឯវ យេ កេចិ ចិត្តុប្បាទា, ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនធម្មា’’តិបិ វទន្តិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធសហគតាតិ ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ តស្ស បរិកម្មវសេន បវត្តធម្មា. តេ បន យស្មា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយំ ឋិតេនេវ សក្កា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ, ន តតោ បរិហីនេន, តស្មា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុត្តា កថា. វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ បន យុត្តា កថាតិ អាហ – ‘‘ហានាយ…បេ… ទេសនា’’តិ. កល្លតាបរិចិតន្តិ សមត្ថភាវេន បរិចិតំ, យថាវុត្តសមាបត្តីសុ វសិភាវេន បរិចិតន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ – ‘‘អភិនីហារំ ខមតី’’តិ. សេសំ សព្ពំ ឧត្តានមេវ.

អបិ ចេត្ថ អប្បដិក្កូលសញ្ញាមុខេន កាមច្ឆន្ទោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. បដិក្កូលសញ្ញាបតិរូបតាយ ព្យាបាទោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សមាធិមុខេន ថិនមិទ្ធំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. វីរិយារម្ភមុខេន ឧទ្ធច្ចំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សិក្ខាកាមតាមុខេន កុក្កុច្ចំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ឧភយបក្ខសន្តីរណមុខេន វិចិកិច្ឆា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ឥដ្ឋានិដ្ឋសមុបេក្ខនមុខេន សម្មោហោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អត្តញ្ញុតាមុខេន អត្តនិ អបរិភវនេ មានោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. វីមំសាមុខេន ហេតុបតិរូបកបរិគ្គហេន មិច្ឆាទិដ្ឋិ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. វិរត្តតាបតិរូបកេន សត្តេសុ អទយាបន្នតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អនុញ្ញាតបដិសេវនបតិរូបតាយ កាមសុខល្លិកានុយោគោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អាជីវបារិសុទ្ធិបតិរូបតាយ អសំវិភាគសីលតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សំវិភាគសីលតាបតិរូបតាយ មិច្ឆាជីវោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អសំសគ្គវិហារិតាបតិរូបតាយ អសង្គហសីលតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សង្គហសីលតាបតិរូបតាយ អននុលោមិកសំសគ្គោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សច្ចវាទិតាបតិរូបតាយ បិសុណវាចា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អបិសុណវាទិតាបតិរូបតាយ អនត្ថកាមតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. បិយវាទិតាបតិរូបតាយ ចាដុកម្យតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. មិតភាណិតាបតិរូបតាយ អសម្មោទនសីលតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សម្មោទនសីលតាបតិរូបតាយ មាយា សាឋេយ្យញ្ច វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. និគ្គយ្ហវាទិតាបតិរូបតាយ ផរុសវាចតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. បាបគរហិតាបតិរូបតាយ បរវជ្ជានុបស្សិតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. កុលានុទ្ធយតាបតិរូបតាយ កុលមច្ឆរិយំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អាវាសចិរដ្ឋិតិកាមតាមុខេន អាវាសមច្ឆរិយំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ធម្មបរិពន្ធបរិហរណមុខេន ធម្មមច្ឆរិយំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ធម្មទេសនាភិរតិមុខេន ភស្សារាមតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អផរុសវាចតាគណានុគ្គហករណមុខេន សង្គណិការាមតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. បុញ្ញកាមតាបតិរូបតាយ កម្មារាមតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សំវេគបតិរូបេន ចិត្តសន្តាបោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. សទ្ធាលុតាបតិរូបតាយ អបរិក្ខតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. វីមំសនាបតិរូបេន អស្សទ្ធិយំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. អត្តាធិបតេយ្យបតិរូបេន គរូនំ អនុសាសនិយា អប្បទក្ខិណគ្គាហិតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ធម្មាធិបតេយ្យបតិរូបេន សព្រហ្មចារីសុ អគារវំ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. លោកាធិបតេយ្យបតិរូបេន អត្តនិ ធម្មេ ច បរិភវោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. មេត្តាយនាមុខេន រាគោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ករុណាយនាបតិរូបេន សោកោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. មុទិតាវិហារបតិរូបេន បហាសោ វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ឧបេក្ខាវិហារបតិរូបេន កុសលេសុ ធម្មេសុ និក្ខិត្តឆន្ទតា វញ្ចេតីតិ យុជ្ជតិ. ឯវំ អាគមបតិរូបកអធិគមបតិរូបកាទីនម្បិ តថា តថា វញ្ចនសភាវោ យុត្តិតោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អាគមានុសារេន យុត្តិគវេសនា កាតព្ពាតិ.

យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.