នយសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា

៧៩. ឯវំ នានាសុត្តវសេន ឯកសុត្តវសេន ច ហារវិចារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នយវិចារំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. កស្មា បនេត្ថ យថា ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ, អស្សាទាទីនវតាតិ គាថា. អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតី’’តិអាទិនា ហារនិទ្ទេសោ អារទ្ធោ, ឯវំ ‘‘តត្ថ កតមោ នន្ទិយាវដ្ដោ, តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ចាតិ គាថា, អយំ នន្ទិយាវដ្ដោ កិំ នយតី’’តិអាទិនា អនារភិត្វា សមុដ្ឋានមុខេន អារទ្ធន្តិ? វុច្ចតេ – ហារនយានំ វិសយភេទតោ. យថា ហិ ហារា ព្យញ្ជនមុខេន សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនា, ន ឯវំ នយា. នយា បន នានាសុត្តតោ និទ្ធារិតេហិ តណ្ហាវិជ្ជាទីហិ មូលបទេហិ ចតុសច្ចយោជនាយ នយតោ អនុពុជ្ឈិយមានោ ទុក្ខាទិអត្ថោ. សោ ហិ មគ្គញាណំ នយតិ សម្បាបេតីតិ នយោ. បដិវិជ្ឈន្តានំ បន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ តិណ្ណំ វេនេយ្យានំ វសេន មូលបទវិភាគតោ តិធា វិភត្តា. ឯកមេកោ ចេត្ថ យតោ នេតិ, យញ្ច នេតិ, តេសំ សំកិលេសវោទានានំ វិភាគតោ ទ្វិសង្គហោ ចតុឆអដ្ឋទិសោ ចាតិ ភិន្នោ ហារនយានំ វិសយោ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ, សុត្តស្ស នយា តយោ ច សុត្តត្ថោ’’តិ (នេត្តិ. សង្គហវារ). ឯវំ វិសិដ្ឋវិសយត្តា ហារនយានំ ហារេហិ អញ្ញថា នយេ និទ្ទិសន្តោ ‘‘តត្ថ កតមំ នយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថាយំ វចនត្ថោ – សមុដ្ឋហន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ. កេ សមុដ្ឋហន្តិ? នយា. នយានំ សមុដ្ឋានំ នយសមុដ្ឋានំ. កិំ បន តំ? តំតំមូលបទេហិ ចតុសច្ចយោជនា. សា ហិ នន្ទិយាវដ្ដាទីនំ នយានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ សមុដ្ឋានំ ភូមីតិ ច វុច្ចតិ. តថា ច វក្ខតិ – ‘‘អយំ វុច្ចតិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមី’’តិ (នេត្តិ. ៨១). បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ ច ភវតណ្ហាយ ចាតិអាទិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនំ. តត្ថ បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតីតិ អសុកស្ស នាម ពុទ្ធស្ស ភគវតោ, អសុកស្ស វា ចក្កវត្តិនោ កាលេ អវិជ្ជា ភវតណ្ហា ច ឧប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ នាហោសីតិ ឯវំ អវិជ្ជាភវតណ្ហានំ ន កាចិ បុរិមា មរិយាទា ឧបលព្ភតិ. កស្មា? អនមតគ្គត្តា សំសារស្ស. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ, បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ២.១២៤; កថា. ៧៥) វិត្ថារោ. តត្ថាតិ អវិជ្ជាភវតណ្ហាសុ. យទិបិ អវិជ្ជាយ សំយោជនភាវោ, តណ្ហាយ ច នីវរណភាវោ បាឡិយំ វុត្តោ, តថាបិ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេហិ ភវេហិ តណ្ហា សំយោជេតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជានីវរណំ តណ្ហាសំយោជន’’ន្តិ វុត្តំ.

អវិជ្ជាសំយុត្តាតិ អវិជ្ជាយ មិស្សិតា, អវិជ្ជាយ វា អភិនិវេសវត្ថូសុ ពទ្ធា. អវិជ្ជាបក្ខេន វិចរន្តីតិ អវិជ្ជាបក្ខេន អវិជ្ជាសហាយេន ទ្វាទសវិធេន វិបល្លាសេន អភិនិវេសវត្ថុភូតេ អារម្មណេ បវត្តន្តិ. តេ វុច្ចន្តិ ទិដ្ឋិចរិតាតិ តេ អវិជ្ជាភិភូតា រូបាទីនិ និច្ចាទិតោ អភិនិវិសន្តា ទិដ្ឋិចរិតាតិ វុច្ចន្តិ, ទិដ្ឋិចរិតា នាមាតិ អត្ថោ. តណ្ហាបក្ខេនាតិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតេន. ទិដ្ឋិវិចរិតេ តណ្ហាវិចរិតេ ច បដិបត្តិយា វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋិចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្តកិលមថានុយោគន្តិ អត្តនោ កាយស្ស កិលិស្សនបយោគំ អត្តបរិតាបនបដិបត្តិំ. កាមសុខល្លិកានុយោគន្តិ កាមសុខស្ស អល្លីយនបយោគំ កាមេសុ បាតព្យតំ.

យទិបិ ពាហិរកា ‘‘ទុក្ខំ តណ្ហា’’តិ ច ជានន្តិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខ’’ន្តិ, ‘‘អយំ តណ្ហា, អយំ តស្សា វិរាគោ’’តិ បរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពភាវេន បន ន ជានន្តិ, ឥតិ បវត្តិបវត្តិហេតុមត្តម្បិ ន ជានន្តិ. កា បន កថា និវត្តិនិវត្តិហេតូសូតិ អាហ – ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថិ សច្ចវវត្ថាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ សច្ចប្បកាសនាតិ សច្ចទេសនា. សមថវិបស្សនាកោសល្លន្តិ សមថវិបស្សនាសុ ភាវនាកោសល្លំ, តាសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនមនសិការកោសល្លំ វា. វិបស្សនាធិដ្ឋានញ្ចេត្ថ សមថំ អធិប្បេតំ. ឧបសមសុខប្បត្តីតិ កិលេសានំ វូបសមសុខាធិគមោ. វិបរីតចេតាតិ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋចេតា. នត្ថិ សុខេន សុខន្តិ យំ អនវជ្ជបច្ចយបរិភោគសុខេន កាយំ ចិត្តញ្ច បដិប្បស្សទ្ធទរថំ កត្វា អរិយេហិ បត្តព្ពំ ឧបសមសុខំ, តំ បដិក្ខិបតិ. ទុក្ខេនាតិ កាយខេទនទុក្ខេន.

សោ លោកំ វឌ្ឍយតីតិ សោ កាមេ បដិសេវេន្តោ អត្តភាវសង្ខាតំ លោកំ វឌ្ឍេតិ បីនេតិ. បុត្តនត្តុបរម្បរាយ វា សំសារស្ស អនុបច្ឆេទនតោ សត្តលោកំ វឌ្ឍេតិ. ពហុំ បុញ្ញំ បសវតីតិ អត្តនោ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សន្តប្បនេន បុត្តមុខទស្សនេន ច ពហុំ បុញ្ញំ ឧប្បាទេតិ. អភិនិវេសស្ស នាតិទឡ្ហតាយ ឯវំសញ្ញី. ទឡ្ហតាយ ឯវំទិដ្ឋី ទុក្ខេន សុខំ បត្ថយមានា អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា កាមេសុ បុញ្ញសញ្ញី កាមសុខល្លិកានុយោគមនុយុត្តា ច វិហរន្តីតិ យោជេតព្ពំ.

តទភិញ្ញា សន្តាតិ តថាសញ្ញិនោ សមានា. រោគមេវ វឌ្ឍយន្តីតិ អត្តភាវរោគមេវ កិលេសរោគមេវ វា អបរាបរំ វឌ្ឍេន្តិ. គណ្ឌសល្លេសុបិ ឯសេវ នយោ. រោគាភិតុន្នាតិ យថាវុត្តរោគព្យាធិតា. គណ្ឌបដិបីឡិតាតិ យថាវុត្តគណ្ឌពាធិតា. សល្លានុវិទ្ធាតិ យថាវុត្តសល្លេន អនុបវិដ្ឋា. ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជានីតិ ឧបបជ្ជនចវនានិ. ឧគ្ឃាតនិគ្ឃាតន្តិ ឧច្ចាវចភាវំ. រោគគណ្ឌសល្លភេសជ្ជន្តិ យថាវុត្តរោគាទិតិកិច្ឆនំ, សមថវិបស្សនំ សន្ធាយ វទតិ. តេនេវាហ – ‘‘សមថវិបស្សនា រោគនិគ្ឃាតកភេសជ្ជ’’ន្តិ. តត្ថ រោគនិគ្ឃាតកន្តិ រោគវូបសមនំ. ‘‘សំកិលេសោ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា សច្ចានិ តេសំ បរិញ្ញេយ្យាទិភាវេន កថេតិ.

តត្ថ សំកិលេសោ ទុក្ខន្តិ អត្តកិលមថានុយោគកាមសុខល្លិកានុយោគសំកិលេសវន្តោ, តេហិ វា សំកិលិស្សមានោ រូបារូបកាយោ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. តទភិសង្គោ តណ្ហាតិ តត្ថ អភិសង្គោ អាសង្គោតិ លទ្ធនាមា តណ្ហា.

៨០. ឥទានិ ទិដ្ឋិចរិតតណ្ហាចរិតានំ សក្កាយទិដ្ឋិទស្សនេ បវត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋិចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតា រូបំ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តីតិ ទិដ្ឋិចរិតា ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស ពលវភាវតោ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហន្តិ. តេសញ្ហិ អត្តាភិនិវេសោ ពលវា, ន តថា អត្តនិយាភិនិវេសោ. ឯស នយោ វេទនន្តិអាទីសុបិ. តណ្ហាចរិតា រូបវន្តំ អត្តានន្តិ តណ្ហាចរិតា តណ្ហាភិនិវេសស្ស ពលវភាវតោ រូបំ អត្តនោ កិញ្ចនបលិពោធភាវេ ឋបេត្វា អវសេសំ វេទនាទិំ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហន្តិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អត្តាធារំ វា រូបំ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ រូបាធារំ វា អត្តានំ. វេទនាវន្តន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេសញ្ហិ អត្តនិយាភិនិវេសោ ពលវា, ន តថា អត្តាភិនិវេសោ. តស្មា យថាលទ្ធំ អត្តនិយន្តិ កប្បេត្វា តទញ្ញំ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហន្តិ. អយំ វុច្ចតិ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋីតិ អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯកេកស្មិំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ គាហានំ វសេន វីសតិវត្ថុកា សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សតី វា វិជ្ជមានា តត្ថ ទិដ្ឋីតិ សក្កាយទិដ្ឋិ.

លោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋីតិ បឋមមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. អន្វាយិកាតិ សម្មាទិដ្ឋិយា អនុគាមិនោ. យទា សម្មាទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិយា បជហនវសេន បវត្តា, តទា តស្សា អនុគុណភាវេន បវត្តមានកាតិ អត្ថោ. កេ បន តេតិ? អាហ ‘‘សម្មាសង្កប្បោ’’តិអាទិ. ‘‘តេ តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា អរិយមគ្គតោ ខន្ធមុខេន សមថវិបស្សនា និទ្ធារេតិ. ‘‘តត្ថ សក្កាយោ’’តិអាទិ ចតុសច្ចនិទ្ធារណំ. តំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បុន ‘‘តត្ថ យេ រូបំ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តី’’តិអាទិនា សក្កាយទស្សនមុខេន ឧច្ឆេទាទិអន្តទ្វយំ, មជ្ឈិមញ្ច បដិបទំ និទ្ធារេតិ. តត្ថ ឥមេ វុច្ចន្តិ ឧច្ឆេទវាទិនោតិ ឥមេ រូបាទិកេ បញ្ចក្ខន្ធេ អត្តតោ ឧបគច្ឆន្តា រូបាទីនំ អនិច្ចភាវតោ ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណាតិ ឯវំ អភិនិវិសនតោ ‘‘ឧច្ឆេទវាទិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ សស្សតវាទិនោតិ ឥមេ ‘‘រូបវន្តំ វា អត្តាន’’ន្តិអាទិនា រូបាទិវិនិមុត្តោ អញ្ញោ កោចិ អត្តាតិ ឧបគច្ឆន្តា ‘‘សោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ’’តិ អភិនិវិសនតោ ‘‘សស្សតវាទិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឧច្ឆេទសស្សតវាទា ឧភោ អន្តា, អយំ សំសារបវត្តី’’តិអាទិ សច្ចនិទ្ធារណំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

ឧច្ឆេទសស្សតំ សមាសតោ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋីតិ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា និច្ចោតិ ច អាទិប្បវត្តនតោ ឧច្ឆេទសស្សតទស្សនំ សង្ខេបតោ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ ឯវ ហោតិ. សព្ពោបិ ហិ អត្តវាទោ សក្កាយទិដ្ឋិអន្តោគធោ ឯវាតិ. វិត្ថារតោ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានីតិ ឧច្ឆេទសស្សតទស្សនំ វិត្ថារេន ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.២៨ អាទយោ) អាគតានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. តេសន្តិ ឯវំ សង្ខេបវិត្ថារវន្តានំ ឧច្ឆេទសស្សតទស្សនានំ. បដិបក្ខោតិ បហាយកបដិបក្ខោ. តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយា ធម្មាតិ អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា បហានសញ្ញា វិរាគសញ្ញា និរោធសញ្ញា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ ឯតេ តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយា ធម្មា.

ឯវំ វិបស្សនាវសេន បដិបក្ខំ ទស្សេត្វា បុន សមថវសេន ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋ វិមោក្ខា ទស ច កសិណាយតនានី’’តិ វុត្តំ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ មោហជាលន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ មោហជាលហេតុកត្តា មោហជាលញ្ច. អនាទិអនិធនប្បវត្តន្តិ បុរិមាយ កោដិយា អភាវតោ អនាទិ. អសតិ បដិបក្ខាធិគមេ សន្តានវសេន អនុបច្ឆេទេន បវត្តនតោ អនិធនប្បវត្តំ. យស្មា បន មោហជាលហេតុកានិ ទិដ្ឋិគតានិ មោហជាលេ បទាលិតេ បទាលិតានិ ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយា ធម្មា ញាណវជិរំ មោហជាលប្បទាលន’’ន្តិ.

តត្ថ ញាណវជិរន្តិ វជិរូបមញាណំ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា តេជេត្វា តិក្ខសភាវំ អាបាទិតំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គញាណញ្ច ញាណវជិរំ. ឥទមេវ ហិ ញាណំ ភគវតោ បវត្តំ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន សសម្ភារំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេចត្តាលីសំ ពោធិបក្ខិយា ធម្មា’’តិ អាហ. មោហជាលប្បទាលនន្តិ បុព្ពភាគេ វិក្ខម្ភនវសេន មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន អវិជ្ជាភវតណ្ហានំ បទាលនំ. អតីតាទិភេទភិន្នេសុ រូបាទីសុ សកអត្តភាវាទីសុ ច សំសិព្ពនវសេន បវត្តនតោ ជាលំ ភវតណ្ហា. តស្សា ហិ តណ្ហា ជាលិនី សិព្ពិនី ជាលន្តិ ច អធិវចនន្តិ. ឯវំ អត្តកិលមថានុយោគកាមសុខល្លិកានុយោគទិដ្ឋិតណ្ហាភិនិវេសសស្សតុច្ឆេទានំ និទ្ធារណវសេន មោហជាលបរិយាយវិសេសតោ អវិជ្ជាតណ្ហា វិភជិត្វា យថានុសន្ធិនា សំកិលេសបក្ខំ និគមេន្តោ ‘‘តេន វុច្ចតិ បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ ច ភវតណ្ហាយ ចា’’តិ អាហ.

៨១. ‘‘តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតោ’’តិអាទិនា វោទានបក្ខំ ទស្សេតិ. តត្ថ សល្លេខានុសន្តតវុត្តីតិ អនុបទ្ទុតសល្លេខវុត្តិ. កស្មា? យស្មា សល្លេខេ តិព្ពគារវោ. ទិដ្ឋិចរិតោ ហិ តបោជិគុច្ឆាទិនា អនុបាយេនបិ យេភុយ្យេន កិលេសានំ សល្លេខនាធិប្បាយេន ចរតិ, តស្មា សោ សាសនេ បព្ពជិតោ ធុតធម្មវសេន សល្លេខបដិបទំ បូរេតិ. សិក្ខានុសន្តតវុត្តីតិ អច្ឆិទ្ទចតុបារិសុទ្ធិសីលវុត្តិ. ទិដ្ឋិយា សវិសយេ បញ្ញាសទិសី បវត្តីតិ សោ វិសុជ្ឈមានោ បញ្ញាធិកោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋិចរិតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមន្តោ ធម្មានុសារី ភវតី’’តិ. តណ្ហាវសេន មិច្ឆាវិមោក្ខោ ហោតីតិ តណ្ហាចរិតោ វិសុជ្ឈមានោ សទ្ធាធិកោវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តណ្ហាចរិតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមន្តោ សទ្ធានុសារី ភវតី’’តិ. ទិដ្ឋិចរិតោ សុខាយ បដិបទាយាតិអាទិ បដិបទានិទ្ទេសោ ហេដ្ឋា ទេសនាហារវិភង្គេ (នេត្តិ. ៥ អាទយោ) អាគតោ ឯវ, អត្ថោបិ តត្ថ សព្ពប្បការតោ វុត្តោ ឯវ.

អបុព្ពបទេសុ បន វិវេចិយមានោតិ វិមោចិយមានោ. បដិនិស្សរតីតិ និយ្យាតិ វិមុច្ចតីតិ អត្ថោ. ទន្ធញ្ច ធម្មំ អាជានាតីតិ តណ្ហាចរិតស្ស មន្ទបញ្ញស្ស វសេន វុត្តំ. តិក្ខបញ្ញោ បន ខិប្បំ ធម្មំ អាជានាតីតិ. ‘‘សត្តាបិ ទុវិធា’’តិអាទិនា ឥន្ទ្រិយវិភាគេន បុន បដិបទាវិភាគំ ទស្សេតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិនា តាសំ បដិបទានំ និយ្យានេ តីសុបិ កាលេសុ ឯកន្តិកភាវំ ទស្សេតិ. តត្ថ ឥមាហិ ឯវ ចតូហិ បដិបទាហីតិ ឥមាហិ ឯវ ចតូហិ បដិបទាហិ, តព្ពិនិមុត្តាយ អញ្ញាយ បដិបទាយ អភាវតោ. ចតុក្កមគ្គន្តិ បដិបទាចតុក្កំ, បដិបទា ហិ មគ្គោតិ. អថ វា ចតុក្កមគ្គន្តិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស ចតុទ្ទិសាសង្ខាតំ មគ្គំ. តា បន ចតស្សោ ទិសា ទិសាលោចននយេ អាគមិស្សន្តិ. កិមត្ថំ បន ចតុក្កមគ្គំ បញ្ញបេន្តីតិ អាហ ‘‘អពុធជនសេវិតាយា’’តិអាទិ. តត្ថ អពុធជនសេវិតាយាតិ អបណ្ឌិតជនសេវិតាយ. ពាលកន្តាយាតិ ពាលជនកាមិតាយ. រត្តវាសិនិយាតិ រត្តេសុ រាគាភិភូតេសុ វសតីតិ រត្តវាសិនី, តស្សា. នន្ទិយាតិ តត្រ តត្រាភិនន្ទនដ្ឋេន នន្ទីសង្ខាតាយ. អវដ្ដនត្ថន្តិ សមុច្ឆិន្ទនត្ថំ. អយំ វុច្ចតិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមីតិ អយំ តណ្ហាវិជ្ជានំ វសេន សំកិលេសបក្ខេ ទ្វេ ទិសា សមថវិបស្សនានំ វសេន វោទានបក្ខេបិ ទ្វេ ទិសា ចតុសច្ចយោជនា នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស សមុដ្ឋានតាយ ភូមីតិ.

៨២. ឯវំ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមិំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តស្ស ទិសាភូតធម្មេ និទ្ទិសន្តេន យស្មា ចស្ស ទិសាភូតធម្មេសុ វុត្តេសុ ទិសាលោចននយោ វុត្តោយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘វេយ្យាករណេសុ ហិ យេ កុសលាកុសលា’’តិ ទិសាលោចនលក្ខណំ ឯកទេសេន បច្ចាមសិត្វា ‘‘តេ ទុវិធា ឧបបរិក្ខិតព្ពា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តេតិ ទិសាភូតធម្មា. ទុវិធាតិ ‘‘ឥមេ សំកិលេសធម្មា, ឥមេ វោទានធម្មា’’តិ ឯវំ ទុវិធេន. ឧបបរិក្ខិតព្ពាតិ ឧបបត្តិតោ បរិតោ ឥក្ខិតព្ពា, ធម្មយុត្តិតោ តំតំទិសាភាវេន បេក្ខិតព្ពា អាលោចិតព្ពាតិ អត្ថោ.

យំ បការំ សន្ធាយ ‘‘ទុវិធា ឧបបរិក្ខិតព្ពា’’តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ ‘‘លោកវដ្ដានុសារី ច លោកវិវដ្ដានុសារី ចា’’តិ. តស្សត្ថោ – លោកោ ឯវ វដ្ដំ លោកវដ្ដំ. លោកវដ្ដភាវេន អនុសរតិ បវត្តតីតិ លោកវដ្ដានុសារី, សំកិលេសធម្មោតិ អត្ថោ. លោកស្ស, លោកតោ វា វិវដ្ដំ លោកវិវដ្ដំ, និព្ពានំ. តំ អនុសរតិ អនុលោមនវសេន គច្ឆតីតិ លោកវិវដ្ដានុសារី, វោទានធម្មោតិ អត្ថោ. តេនេវាហ – ‘‘វដ្ដំ នាម សំសារោ, វិវដ្ដំ និព្ពាន’’ន្តិ.

តំ កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ តំ កថំ កេន បការេន ទដ្ឋព្ពន្តិ ចេ? ឧបចយេន. យថា កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឧបចិតភាវេ កម្មំ នាម ហោតិ, វិបាកវដ្ដស្ស ការណំ ហោតីតិ អត្ថោ. សព្ពេបិ កិលេសា ចតូហិ វិបល្លាសេហិ និទ្ទិសិតព្ពា, ទសន្នម្បិ កិលេសានំ វិបល្លាសហេតុភាវតោ. តេ កត្ថ ទដ្ឋព្ពាតិ តេ បន វិបល្លាសា កត្ថ បស្សិតព្ពាតិ អាហ – ‘‘ទស វត្ថុកេ កិលេសបុញ្ជេ’’តិ. ទសវិធការណេ កិលេសសមូហេតិ អត្ថោ. តត្ថ កិលេសាបិ កិលេសវត្ថុ, កិលេសានំ បច្ចយធម្មាបិ កិលេសវត្ថុ. តេសុ ការណភាវេន បុរិមសិទ្ធា កិលេសា បរតោ បរេសំ កិលេសានំ បច្ចយភាវតោ កិលេសាបិ កិលេសវត្ថុ. អយោនិសោមនសិការោ, អយោនិសោមនសិការបរិក្ខតា ច ធម្មា កិលេសុប្បត្តិហេតុភាវតោ កិលេសប្បច្ចយាបិ កិលេសវត្ថូតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ចត្តារោ អាហារាតិ ឯត្ថ អាហារសីសេន តព្ពិសយា កិលេសាបិ អធិប្បេតា. ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បឋមេ អាហារេ’’តិអាទិនា ទសវត្ថុកេ កិលេសបុញ្ជេ បុរិមំ បុរិមំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ការណន្តិ ទស្សេតិ. តត្ថ បឋមេ អាហារេតិ វិសយភូតេ បឋមេ អាហារេ បឋមោ វិបល្លាសោ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សេសាហារេសុបិ ឯសេវ នយោ. បឋមេ វិបល្លាសេតិ បឋមេ វិបល្លាសេ អប្បហីនេ សតិ បឋមំ ឧបាទានំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ និទ្ទេសេយេវ កថយិស្សាម.

៨៣. ឥទានិ ទសវត្ថុកំ កិលេសបុញ្ជំ តណ្ហាវិជ្ជាវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ ករោន្តោ ‘‘យោ ច កពឡីការោ អាហារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កពឡីការាហារំ ផស្សាហារញ្ច អបរិជានន្តស្ស តណ្ហាចរិតស្ស យថាក្កមំ កាយវេទនាសុ តិព្ពោ ឆន្ទរាគោ ហោតិ, ឥតិ ឧបក្កិលេសស្ស ឆន្ទរាគស្ស ហេតុភាវតោ យោ ច កពឡីការោ អាហារោ, យោ ច ផស្សោ អាហារោ, ឥមេ តណ្ហាចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា. តថា មនោសញ្ចេតនាហារំ វិញ្ញាណាហារញ្ច អបរិជានន្តោ ទិដ្ឋិចរិតោ តេសុ អត្តសញ្ញី និច្ចសញ្ញី ច ហោតីតិ វុត្តនយេនេវ តេ ទិដ្ឋិចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា. តថា បុរិមកា ទ្វេ វិបល្លាសា បុរិមកានិ ឯវ ច ទ្វេ ទ្វេឧបាទានយោគគន្ថាសវឱឃសល្លវិញ្ញាណដ្ឋិតិអគតិគមនានិ តណ្ហាបធានត្តា តណ្ហាសភាវត្តា តណ្ហាវិសយត្តា ច តណ្ហាចរិតស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា. បច្ឆិមកានិ បន តានិ ទិដ្ឋិបធានត្តា ទិដ្ឋិសភាវត្តា ទិដ្ឋិវិសយត្តា ច ទិដ្ឋិចរិតស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៨៤. កពឡីការេ អាហារេ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោតិ ចតូសុ អាហារេសុ កពឡីការេ អាហារេ ចតូសុ ច វិបល្លាសេសុ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ ទដ្ឋព្ពោ កពឡីការាហារស្ស អសុភសភាវត្តា អសុភសមុដ្ឋានត្តា ច. តថា ផស្សាហារស្ស ទុក្ខសភាវត្តា ទុក្ខបច្ចយត្តា ច វិសេសតោ តត្ថ ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសោ. តថា យេភុយ្យេន សត្តា វិញ្ញាណេ និច្ចសញ្ញិនោ, សង្ខារេសុ ច អត្តសញ្ញិនោ, ចេតនាបធានា ច សង្ខារាតិ វុត្តំ – ‘‘វិញ្ញាណេ អាហារេ…បេ… អត្តាតិ វិបល្លាសោ’’តិ. បឋមេ វិបល្លាសេ ឋិតោ កាមេ ឧបាទិយតីតិ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. ឥទំ វុច្ចតិ កាមុបាទានន្តិ យំ តថា កាមានំ គហណំ, ឥទំ វុច្ចតិ កាមុបាទានំ. ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី ‘‘សីលព្ពតេហិ អនាគតេ ភវវិសុទ្ធីតិ តំ និព្ពុតិសុខ’’ន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី ‘‘សព្ពេ ភវា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា’’តិ សំសារាភិនន្ទិនិំ ភវទិដ្ឋិំ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. ‘‘អនត្តនិ អត្តា’’តិ វិបរិយេសគ្គាហី ‘‘អសតិ អត្តនិ កស្សិទំ កម្មផលំ, តស្មា សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទេតី’’តិ អត្តទិដ្ឋិំ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ទុតិយេ វិបល្លាសេ ឋិតោ’’តិអាទិនា.

អយំ វុច្ចតិ កាមយោគោតិ យេន កាមរាគសង្ខាតេន កាមុបាទានេន វត្ថុកាមេហិ សហ សត្តោ សំយោជីយតិ, អយំ កាមរាគោ ‘‘កាមយោគោ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតិ ភវយោគោតិ យតោ សីលព្ពតុបាទានសង្ខាតេន ភវុបាទានេន ភវេន សហ សត្តោ សំយោជីយតិ, អយំ ភវរាគោ ‘‘ភវយោគោ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិយោគោតិ យាយ អហេតុកទិដ្ឋិអាទិសង្ខាតាយ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា, សក្កាយទិដ្ឋិអាទិអវសិដ្ឋទិដ្ឋិយា ច សត្តោ ទុក្ខេន សហ សំយោជីយតិ, អយំ បាបិកា ទិដ្ឋិ ‘‘ទិដ្ឋិយោគោ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតិ អវិជ្ជាយោគោតិ យាយ អត្តវាទុបាទានេន សកលវដ្ដទុក្ខេន ច សហ សត្តោ សំយោជីយតិ, អយំ អវិជ្ជា ‘‘អវិជ្ជាយោគោ’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន កាមយោគាទយោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទីនំ បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘បឋមេ យោគេ ឋិតោ អភិជ្ឈាយ កាយំ គន្ថតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិជ្ឈាយ កាយំ គន្ថតីតិ បរាភិជ្ឈាយនលក្ខណាយ អភិជ្ឈាយ នាមកាយំ គន្ថតិ ឃដ្ដេតីតិ អត្ថោ. តថា ភវបត្ថនាយ អប្បហីនត្តា ភវទិដ្ឋិភវរាគវសេន អាឃាតវត្ថូសុ សត្តា ចិត្តានិ បទូសេន្តីតិ អាហ – ‘‘ទុតិយេ យោគេ ឋិតោ ព្យាបាទេន កាយំ គន្ថតី’’តិ. តថា ទិដ្ឋិវសេន អវិជ្ជាវសេន ច សីលព្ពតេហិ សុជ្ឈតិ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ច អភិនិវិសតីតិ អាហ – ‘‘តតិយេ…បេ… ឥទំសច្ចាភិនិវេសេន កាយំ គន្ថតី’’តិ.

តស្សាតិ តស្ស អភិជ្ឈាទីហិ សមន្នាគតស្ស បុគ្គលស្ស. ឯវំ គន្ថិតាតិ ឯវំ អភិជ្ឈាយនាទិវសេន នាមកាយំ គន្ថិត្វា ឋិតា. អាសវន្តីតិ អាសវភាវេន បវត្តន្តិ. កុតោ ច វុច្ចតិ អាសវន្តីតិ កុតោ បន ហេតុតោ តេ កិលេសា អាសវន្តីតិ អាសវហេតុំ បុច្ឆតិ. យស្មា បន កិលេសា កុសលប្បវត្តិំ និវារេត្វា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តា, មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នា ឯវ វា អាសវានំ ឧប្បត្តិហេតុ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘អនុសយតោ វា បរិយុដ្ឋានតោ វា’’តិ វុត្តំ. អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន កាមាសវោតិ អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន សិទ្ធេន កាមរាគសភាវត្តា កាមាសវោ សិទ្ធោ ហោតិ. កត្ថចិទេវ វិសយេ ទោមនស្សិតោ តប្បដិបក្ខេ វិសយេ តព្ពិសយពហុលេ ច ភវេ បត្ថេតីតិ អាហ – ‘‘ព្យាបាទកាយគន្ថេន ភវាសវោ’’តិ. បរាមាសកាយគន្ថេន ទិដ្ឋាសវោតិ សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថេន សិទ្ធេន តំសភាវត្តា អបរាបរំ វា ទិដ្ឋិយោ គន្ថេន្តស្ស ទិដ្ឋាសវោ សិទ្ធោ ហោតិ. ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថេន អវិជ្ជាសវោតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តស្ស អយោនិសោមនសិការតោ អនេកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ សទ្ធិំ អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពេសំ វា អកុសលធម្មានំ អវិជ្ជាបុព្ពង្គមត្តា ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថេន សិទ្ធេន តស្ស ហេតុភូតោ អវិជ្ជាសវោ សិទ្ធោ ហោតិ.

យស្មា បន អាសវា ឯវ បរិពុទ្ធា វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសាទេន្តីតិ ‘‘ឱឃា’’តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តស្ស ឥមេ ចត្តារោ អាសវា’’តិអាទិ.

អនុសយសហគតាតិ អនុសយភាវំ អប្បដិក្ខិបិត្វា គតា បវត្តា, អនុសយភូតា វា. អជ្ឈាសយន្តិ ចិត្តំ. អនុបវិដ្ឋាតិ ឱគាឡ្ហា. ហទយំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តីតិ ចិត្តស្ស អព្ភន្តរសង្ខាតំ ហទយំ អាហន្ត្វា តិដ្ឋន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥) ‘‘អព្ភន្តរដ្ឋេន ហទយ’’ន្តិ. តេន វុច្ចន្តិ សល្លាតិ យស្មា អជ្ឈាសយំ អនុបវិដ្ឋា ហទយំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ, តេន វុច្ចន្តិ ‘‘សល្លា’’តិ. បីឡាជននំ ទុរុទ្ធរណតា ច សល្លដ្ឋោ. ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ គហណមុខេន ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ គហណំ ហោតីតិ ទិដ្ឋិំ និស្សាយបិ មានំ ជប្បេន្តីតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋោឃេន មានសល្លោ’’តិ.

បរិយាទិន្នន្តិ អញ្ញស្ស ឱកាសំ អទត្វា សមន្តតោ គហិតំ. ចតូសុ ធម្មេសុ សណ្ឋហតីតិ អារម្មណបច្ចយតាយ អារម្មណភូតេសុ ចតូសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋហតិ. តានិ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘រូបេ វេទនាយ សញ្ញាយ សង្ខារេសូ’’តិ. នន្ទូបសេចនេនាតិ លោភសហគតស្ស សម្បយុត្តា នន្ទី សហជាតកោដិយា, ឥតរស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា ឧបសេចនន្តិ នន្ទូបសេចនំ, តេន នន្ទូបសេចនេន. កេន បន តំ នន្ទូបសេចនន្តិ អាហ – ‘‘រាគសល្លេន នន្ទូបសេចនេន វិញ្ញាណេនា’’តិ.

តត្ថ រាគសល្លេនាតិ រាគសល្លេន ហេតុភូតេន នន្ទូបសេចនេន វិញ្ញាណេនាតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. រូបូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតីតិ រូបមេវ អារម្មណករណវសេន ឧបគន្តព្ពតោ, វិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋាភាវតោ ច រូបូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋិតិ. បញ្ចវោការភវស្មិញ្ហិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ រូបក្ខន្ធំ និស្សាយ តិដ្ឋតិ. ទោសសល្លេនាតិ សហជាតេន ទោសសល្លេន. យទា វេទនូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ វុច្ចតិ, តទា ឧបនិស្សយកោដិយាវ នន្ទិយា ឧបសិត្តំ វិញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនាបិ ទោមនស្សវេទនាវ. យទា ច ឧបនិស្សយបច្ចយភូតេន ទោសសល្លេន វេទនូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ វុច្ចតិ, តទា សហជាតកោដិយា, ឧបនិស្សយកោដិយា វា នន្ទិយា ឧបសិត្តំ វិញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា បន តិស្សោបិ តិស្សន្នំ វេទនានំ អារម្មណូបនិស្សយភាវតោ. តត្ថ បឋមនយោ ទោមនស្សារម្មណស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស វសេន វុត្តោ. ទុតិយោ សព្ពវេទនារម្មណស្ស វសេនាបិ ទដ្ឋព្ពំ.

មានសល្លេនាតិ មានសល្លេន សហជាតេន, ឧបនិស្សយភូតេន វា. មោហសល្លេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច អនាទិមតិសំសារេ ឥត្ថិបុរិសា រូបាភិរាមាតិ រាគសល្លវសេន បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ យោជិតា. សព្ពាយបិ វេទនាយ ទុក្ខបរិយាយសព្ភាវតោ ទុក្ខាយ ច ទោសោ អនុសេតីតិ ទោសសល្លវសេន ទុតិយា, សញ្ញាវសេន ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មញ្ញនា ហោតីតិ មានសល្លវសេន តតិយា, សង្ខារេសុ សមូហឃនំ ទុព្ពិនិព្ភោគន្តិ មោហសល្លវសេន ចតុត្ថី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឧបត្ថទ្ធន្តិ ឱលុព្ភារម្មណភូតាហិ វិញ្ញាណដ្ឋិតីហិ ឧបត្ថម្ភិតំ. តញ្ច កម្មន្តិ យំ ‘‘ចេតនា ចេតសិក’’ន្តិ បុព្ពេ (នេត្តិ. ៨២) វុត្តំ. ឥមេ ច កិលេសាតិ ឥមេ ច ទសវត្ថុកា កិលេសា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៨៥. ឥទានិ អាហារាទយោ នយានំ សំកិលេសបក្ខេ ទិសាភាវេន វវត្ថបេតុំ ‘‘ឥមា ចតស្សោ ទិសា’’តិអាទិ អារទ្ធំ, តំ ឧត្តានមេវ. បុន កពឡីការោ អាហារោតិអាទិ អាហារាទីសុយេវ យស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសា, តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តត្ថ ទសន្នំ សុត្តានន្តិ ឯកទេសេសុ សមុទាយវោហារេន វុត្តំ. សមុទាយេសុ ហិ បវត្តា សមញ្ញា អវយវេសុបិ ទិស្សតិ, ‘‘យថា បដោ ទឌ្ឍោ, សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ ច. ឯកោ អត្ថោតិ ឯកស្ស អត្ថស្ស និប្ផាទនតោ វុត្តំ. ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនគ្គហណេន ព្យញ្ជនត្ថោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទសហិបិ សុត្តបទេហិ សវត្ថុកា តណ្ហា វុត្តា. តណ្ហា ច រាគចរិតំ បុគ្គលំ ខិប្បំ ទូសេតីតិ អាហ – ‘‘ឥមេ រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឧបក្កិលេសា’’តិ. យថា ច បឋមទិសាភាវេន វុត្តធម្មា រាគចរិតស្ស ឧបក្កិលេសា, ឯវំ ទុតិយទិសាភាវេន វុត្តធម្មា ទោសចរិតស្ស. តតិយចតុត្ថទិសាភាវេន វុត្តធម្មា យថាក្កមំ ទិដ្ឋិចរិតស្ស មន្ទស្ស តិក្ខស្ស ច ឧបក្កិលេសា វុត្តា. តេសំ ឧបក្កិលេសភាវោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

អាហារវិបល្លាសាទយោ យទិបិ សព្ពេហិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ បុព្ពភាគេ យថារហំ បរិញ្ញេយ្យា បហាតព្ពា ច. យស្ស បន ទុក្ខានុបស្សនា បុរិមេ អាហារទ្វយេ ទុក្ខាការេន ពហុលំ បវត្តតិ, តស្ស វសេន យោ ច កពឡីការោ អាហារោ, យោ ច ផស្សោ អាហារោ, ឥមេ អប្បណិហិតេន វិមោក្ខមុខេន បរិញ្ញំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុ. ឯវញ្ចេតំ, ន អញ្ញថា. ន ហិ អរិយមគ្គានំ វិយ បហាតព្ពេសុ វិមោក្ខមុខានំ បរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពេសុ កោចិ និយមោ សម្ភវតិ. ឥតិ សព្ពេ លោកវដ្ដានុសារិនោ ធម្មា និយ្យន្តិ, តេ លោកា តីហិ វិមោក្ខមុខេហីតិ និគមនំ. តស្សត្ថោ – ឥតិ ឯវំ វុត្តប្បការា សព្ពេ អាហារាទយោ លោកសង្ខាតវដ្ដានុសារិនោ ធម្មា តេ លោកភូតា វដ្ដតោ និយ្យន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហីតិ.

៨៦. ឯវំ សំកិលេសបក្ខេ ទិសាភូតធម្មេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ វោទានបក្ខេ ទិសាភូតធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិព្ពព្រហ្មអរិយអានេញ្ជវិហារោតិ ចត្តារោ វិហារា. មានប្បហានអាលយសមុគ្ឃាតអវិជ្ជាបហានភវូបសមា ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា. សច្ចាធិដ្ឋានាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ. ឆន្ទសមាធិភាវនាទយោ ចតស្សោ សមាធិភាវនា. ឥន្ទ្រិយសំវរោ តបសង្ខាតោ បុញ្ញធម្មោ ពោជ្ឈង្គភាវនា សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គសង្ខាតំ និព្ពានញ្ចាតិ ចត្តារោ សុខភាគិយា ធម្មា វេទិតព្ពាតិ.

បឋមា បដិបទាតិអាទិ បដិបទាសតិបដ្ឋានាទីនំ អភេទសន្ទស្សនំ. យទិ ឯវំ កស្មា វិសុំ គហណំ កតន្តិ? ទសវត្ថុកស្ស កិលេសបុញ្ជស្ស បដិបក្ខភាវទស្សនត្ថំ បដិបទាទិទសកនិទ្ទេសោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ចត្តារោ អាហារា តេសំ បដិបក្ខោ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៨៧). កិញ្ចាបិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ‘‘ឥទំ នាម សតិបដ្ឋានំ ឥមាយ ឯវ បដិបទាយ ឥជ្ឈតី’’តិ និយមោ នត្ថិ, តថាបិ បឋមាយ បដិបទាយ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ សម្ភវតីតិ សម្ភវវសេន ឯវំ វុត្តំ – ‘‘បឋមា បដិបទា, បឋមំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ. យស្មា បន អាហារវិបល្លាសាទីនំ វិយ បដិបទាសតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថតោ នានត្តំ នត្ថិ. សតិបដ្ឋានានិយេវ ហិ តថា តថា បដិបជ្ជមានានិ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិនាមកានិ ហោន្តិ, តស្មា យថា សំកិលេសបក្ខេ ‘‘បឋមេ អាហារេ បឋមោ វិបល្លាសោ’’តិអាទិនា អធិករណភេទេន វុត្តំ, ឯវំ អធិករណភេទំ អកត្វា ‘‘បឋមា បដិបទា, បឋមំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អន្ធស្ស បព្ពតារោហនំ វិយ កទាចិទេវ ឧប្បជ្ជនកំ អច្ឆរិយំ, អច្ឆរាយោគ្គំ អច្ឆរិយន្តិ បោរាណា. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឧភយម្បេតំ វិម្ហយាវហស្ស អធិវចនំ. ន ហិ មានប្បហានាទិតោ អញ្ញំ ទុរភិសម្ភវតរំ វិម្ហនីយញ្ច ឧបលព្ភតីតិ អធិតិដ្ឋតិ ឯតេន, ឯត្ថ វា អធិដ្ឋានមត្តមេវ វា តន្តិ អធិដ្ឋានំ. សច្ចញ្ច តំ អធិដ្ឋានញ្ច, សច្ចស្ស វា អធិដ្ឋានំ, សច្ចំ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ វា សច្ចាធិដ្ឋានំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមាធិ ឯវ ភាវេតព្ពតាយ សមាធិភាវនា. សុខំ ភជតីតិ សុខភាគិយោ, សុខភាគស្ស វា សុខកោដ្ឋាសស្ស ហិតោតិ សុខភាគិយោ. ឯកស្សបិ សត្តស្ស អសុភភាវនាទយោ វិយ ឯកទេសេ អវត្តិត្វា អនវសេសបរិយាទានតោ នត្ថិ ឯតិស្សា បមាណន្តិ អប្បមញ្ញា.

បឋមា បដិបទា ភាវិតា ពហុលីកតា បឋមំ សតិបដ្ឋានំ បរិបូរេតីតិ បឋមាយ បដិបទាយ ភាវនាពហុលីការោ បឋមស្ស សតិបដ្ឋានស្ស ភាវនាបារិបូរីតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា ហិ អរិយមគ្គេ ភាវិតេ សតិបដ្ឋានាទយោ ពោធិបក្ខិយធម្មា សព្ពេបិ ភាវិតា ឯវ ហោន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

កាយានុបស្សនាយ កាមរាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ ‘‘បឋមោ សតិបដ្ឋានោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ កាមបដិបក្ខំ បឋមំ ឈានំ បរិបូរេតី’’តិ វុត្តំ. តថា បីតិបដិសំវេទនាទិវសេន បវត្តមានំ ទុតិយំ សតិបដ្ឋានំ, សប្បីតិកស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ចិត្តស្ស អភិប្បមោទនវសេន បវត្តមានំ តតិយំ សតិបដ្ឋានំ ឧក្កំសគតសុខស្ស តតិយជ្ឈានស្ស អនិច្ចវិរាគាទិវសេន បវត្តិយា សង្ខារេសុ ឧបេក្ខកំ ចតុត្ថំ សតិបដ្ឋានំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ ចតុត្ថជ្ឈានស្ស បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

យស្មា បន រូបាវចរបឋមជ្ឈានំ រូបាវចរសមាបត្តីនំ, ទុតិយជ្ឈានំ ព្យាបាទវិតក្កាទិទូរីភាវេន ព្រហ្មវិហារានំ, តតិយជ្ឈានំ បីតិវិរាគេន សុខេន វិបស្សនាយ អធិដ្ឋានភូតំ អរិយវិហារានំ, ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិអានេញ្ជប្បត្តំ អានេញ្ជវិហារានំ វិសេសតោ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា ‘‘បឋមំ ឈានំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ បឋមំ វិហារំ បរិបូរេតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតិ យោ យស្ស វិសេសបច្ចយោ, សោ តំ បរិបូរេតីតិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៧. ឥទានិ បដិបទាទយោ វោទានបក្ខេ ទិសាភាវេន វវត្ថបេតុំ ‘‘តត្ថ ឥមា ចតស្សោ ទិសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បុន ‘‘បឋមា បដិបទា’’តិអាទិ បដិបទាចតុក្កាទីសុ យេន យស្ស បុគ្គលស្ស វោទានំ, តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. យទិបិ តីសុ វិមោក្ខមុខេសុ ‘‘ឥទំ នាម វិមោក្ខមុខំ ឥមាយ ឯវ បដិបទាយ ឥជ្ឈតី’’តិ និយមោ នត្ថិ. យេសំ បន បុគ្គលានំ បុរិមាហិ ទ្វីហិ បដិបទាហិ អប្បណិហិតេន វិមោក្ខមុខេន អរិយមគ្គាធិគមោ. តថា យស្ស តតិយាយ បដិបទាយ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខេន, យស្ស ច ចតុត្ថាយ បដិបទាយ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខេន អរិយមគ្គាធិគមោ, តេសំ បុគ្គលានំ វសេន អយំ បដិបទាវិមោក្ខមុខសំសន្ទនា. សតិបដ្ឋានាទីហិ វិមោក្ខមុខសំសន្ទនាយបិ ឯសេវ នយោ.

តេសំ វិក្កីឡិតន្តិ តេសំ អសន្តាសនជវបរក្កមាទិវិសេសយោគេន សីហានំ ពុទ្ធានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិក្កីឡិតំ វិហរណំ. យទិទំ អាហារាទិកិលេសវត្ថុសមតិក្កមនមុខេន សបរសន្តានេ បដិបទាទិសម្បាទនា. ឥទានិ អាហារាទីនំ បដិបទាទីហិ យេន សមតិក្កមនំ, តំ នេសំ បដិបក្ខភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តេសំ បដិបក្ខោ ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសំ បដិបក្ខភាវោ បហាតព្ពភាវោ បហាយកភាវោ ច អាហារវិញ្ញាណដ្ឋិតីនញ្ចេត្ថ បហាតព្ពភាវោ តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគវសេន ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ‘‘វិក្កីឡិតំ ភាវនា សច្ឆិកិរិយា ចា’’តិអាទិ តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – តេសំ វិក្កីឡិតន្តិ ឯត្ថ យទេតំ វិក្កីឡិតំ នាម ភាវេតព្ពានំ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ភាវនា, សច្ឆិកាតព្ពានំ ផលនិព្ពានានំ សច្ឆិកិរិយា ច. តថា បហាតព្ពស្ស ទសវត្ថុកស្ស កិលេសបុញ្ជស្ស តទង្គាទិវសេន បហានំ ព្យន្តីកិរិយា អនវសេសនន្តិ. ឥទានិ តំ សង្ខេបេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ វិក្កីឡិតំ វិបរិយាសានធិដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ.

ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ បវត្តនំ ភាវនា សច្ឆិកិរិយា ច. វិបរិយាសានធិដ្ឋានន្តិ វិបល្លាសានំ អបវត្តនំ បហានំ អនុប្បាទនំ. ឥន្ទ្រិយានិ សទ្ធម្មគោចរោតិ ឥន្ទ្រិយានិ ចេត្ថ សទ្ធម្មស្ស គោចរភូតានិ បវត្តិហេតូតិ អធិប្បេតានិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនីតិ អត្ថោ. វិបរិយាសា កិលេសគោចរោតិ វិបល្លាសា សំកិលេសបក្ខស្ស បវត្តិដ្ឋានំ បវត្តិហេតូតិ. អយំ វុច្ចតិ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមីតិ យាយំ ‘‘ចត្តារោ អាហារា’’តិអាទិនា សំកិលេសបក្ខេ ទសន្នំ ចតុក្កានំ, ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិនា វោទានបក្ខេបិ ទសន្នំ ចតុក្កានំ តណ្ហាចរិតាទីនំ ឧបក្កិលេសវោទានវិភាវនាមុខេន និទ្ធារណា, អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិ នាម.

៨៨. ឥទានិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយវសេន តិបុក្ខលនយស្ស ភូមិំ វិភាវេតុកាមោ យស្មា បន នយានំ អញ្ញមញ្ញានុប្បវេសស្ស ឥច្ឆិតត្តា សីហវិក្កីឡិតនយតោ តិបុក្ខលនយោ និគ្គច្ឆតិ, តស្មា បដិបទាវិភាគតោ ចត្តារោ បុគ្គលេ សីហវិក្កីឡិតនយស្ស ភូមិំ និទ្ទិសិត្វា តតោ ឯវ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយេ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលាតិ ឥមេ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ បដិបទានំ វសេន ទ្វេ បុគ្គលា. ឯស នយោ ឥតរត្ថាបិ. បុន ‘‘តត្ថ យេ ទុក្ខាយ បដិបទាយា’’តិអាទិ យថាវុត្តបុគ្គលចតុក្កតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលត្តយំ និទ្ធារេតុំ វុត្តំ. តត្ថ យោ សាធារណាយាតិ ទុក្ខាបដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ, សុខាបដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ បន បដិបទាទ្វយំ ឯកស្ស សម្ភវតីតិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឯកស្មិំ ទ្វេ បដិបទា សម្ភវន្តីតិ. យថាវុត្តាសុ បន ទ្វីសុ បដិបទាសុ យោ យាយ កាយចិ និយ្យាតិ, អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. យស្មា បន អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) បដិបទា ចលតិ ន ចលតីតិ វិចារណាយំ ‘‘ចលតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស ឈានន្តរមគ្គន្តរេសុ បដិបទាភេទោ ឥច្ឆិតោវាតិ.

‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិនា ទេសនាវិភាគេហិបិ តមេវ បុគ្គលវិភាគំ វិភាវេតិ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. តត្ថ អធិចិត្តន្តិ អធិចិត្តសិក្ខញ្ចាតិ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តេន អធិចិត្តសិក្ខញ្ច អធិបញ្ញាសិក្ខញ្ច វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស បញ្ញបេតីតិ អត្ថោ. អធិសីលន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អធិសីលសិក្ខំ អធិចិត្តសិក្ខំ អធិបញ្ញាសិក្ខញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ.

ចត្តារិ ហុត្វា តីណិ ភវន្តីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ចត្តារោ បុគ្គលា ហុត្វា តយោ បុគ្គលា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

អយំ សំកិលេសោតិ អយំ អកុសលមូលាទិទ្វាទសត្តិកសង្គហោ សំកិលិស្សតិ ឯតេនាតិ សំកិលេសោតិ កត្វា. ឥទំ វោទានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តីណិ ហុត្វា ទ្វេ ភវន្តីតិ នន្ទិយាវដ្ដនយស្ស ទិសាភូតធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’’តិអាទិ, តំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កស្មា បនេត្ថ នយានំ ឧទ្ទេសានុក្កមេន និទ្ទេសោ ន កតោតិ? នយានំ នយេហិ សម្ភវទស្សនត្ថំ. បឋមនយតោ ហិ បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន តតិយនយស្ស, តតិយនយតោ ច ទុតិយនយស្ស សម្ភវោតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ បឋមនយានន្តរំ តតិយនយោ, តតិយនយានន្តរញ្ច ទុតិយនយោ និទ្ទិដ្ឋោ. ធម្មាធិដ្ឋានវសេន បន តតិយនយតោ ទុតិយនយោ, ទុតិយនយតោ បឋមនយោបិ សម្ភវតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ អន្តេ ‘‘តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចា’’តិអាទិនា បឋមនយស្ស ភូមិ ទស្សិតា. តេនេវ ហិ ‘‘ចត្តារិ ហុត្វា តីណិ ភវន្តិ, តីណិ ហុត្វា ទ្វេ ភវន្តី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ទ្វេ ហុត្វា ចត្តារិ ភវន្តិ, ទ្វេ ហុត្វា តីណិ ភវន្តិ, តីណិ ហុត្វា ចត្តារិ ភវន្តី’’តិ អយម្បិ នយោ វត្តព្ពោ សិយាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន នយោ អត្ថតោ ទស្សិតោ ឯវាតិ កត្វា ន វុត្តោ. យស្មា តិណ្ណំ អត្ថនយានំ អញ្ញមញ្ញំ អនុប្បវេសោ ឥច្ឆិតោ, សតិ ច អនុប្បវេសេ តតោ វិនិគ្គមោបិ សម្ភវតិ ឯវាតិ. អយញ្ច អត្ថោ បេដកោបទេសេន វិភាវេតព្ពោ.

តត្ថាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិភាវនា – ចត្តារោ បុគ្គលា តណ្ហាចរិតោ ទុវិធោ មុទិន្ទ្រិយោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ ច. តថា ទិដ្ឋិចរិតោតិ. តត្ថ តណ្ហាចរិតោ មុទិន្ទ្រិយោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, តិក្ខិន្ទ្រិយោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, ទិដ្ឋិចរិតោ បន មុទិន្ទ្រិយោ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, តិក្ខិន្ទ្រិយោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ. ឥតិ ឥមាសុ បដិបទាសុ យថារហំ ឋិតេហិ តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតេហិ ចត្តារោ អាហារា តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បហាតព្ពា. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេត្វា ចត្តារោ វិបល្លាសា ទដ្ឋព្ពាតិ សព្ពោ យថាវុត្តនយោ អនុគន្តព្ពោ.

តត្ថាយំ បាឡិ – តត្ថ យេ ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា, តេ កាមេសុ ទោសទិដ្ឋី, ន ច យេ កាមេសុ អនុសយា សមូហតា, តេ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ. តេសំ សត្ថា វា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី ‘‘កាមេហិ នត្ថិ អត្ថោ’’តិ, តេ ច បុព្ពេយេវ កាមេហិ អនត្ថិកា, ឥតិ កាមេ អប្បកសិរេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, តេ ចេតសិកេន ទុក្ខេន អនជ្ឈោសិតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘សុខា បដិបទា’’តិ. យេ បន តណ្ហាចរិតា សត្តា, តេ កាមេសុ អជ្ឈោសិតា, តេសំ សត្ថា វា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា ភិក្ខុ ‘‘កាមេហិ នត្ថិ អត្ថោ’’តិ, តេ បិយរូបំ ទុក្ខេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខា បដិបទា’’តិ. ឥតិ ឥមេ សព្ពេ សត្តា ទ្វីសុ បដិបទាសុ សមោសរណំ គច្ឆន្តិ ទុក្ខាយញ្ច សុខាយញ្ច.

តត្ថ យេ ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា, តេ ទ្វិធា តិក្ខិន្ទ្រិយា ច មុទិន្ទ្រិយា ច. តត្ថ យេ ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា តិក្ខិន្ទ្រិយា, តេ សុខេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ខិប្បញ្ច អភិសមេន្តិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា’’តិ. តត្ថ យេ ទិដ្ឋិចរិតា សត្តា មុទិន្ទ្រិយា បឋមំ តិក្ខិន្ទ្រិយំ ឧបាទាយ ទន្ធតរំ អភិសមេន្តិ, តេ សុខេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ទន្ធញ្ច អភិសមេន្តិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា’’តិ. តត្ថ តណ្ហាចរិតា សត្តា ទុវិធា តិក្ខិន្ទ្រិយា ច មុទិន្ទ្រិយា ច. តត្ថ យេ តណ្ហាចរិតា សត្តា តិក្ខិន្ទ្រិយា, តេ ទុក្ខេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ខិប្បញ្ច អភិសមេន្តិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ទុក្ខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា’’តិ. តត្ថ យេ តណ្ហាចរិតា សត្តា មុទិន្ទ្រិយា បឋមំ តិក្ខិន្ទ្រិយំ ឧបាទាយ ទន្ធតរំ អភិសមេន្តិ, តេ ទុក្ខេន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ទន្ធញ្ច អភិសមេន្តិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា’’តិ. ឥមា ចតស្សោ បដិបទាយោ អបញ្ចមា អឆដ្ឋា. យេ ហិ កេចិ និព្ពុតា និព្ពាយន្តិ និព្ពាយិស្សន្តិ វា ឥមាហិ ចតូហិ បដិបទាហិ អនញ្ញាហិ, អយំ បដិបទា ចតុក្កមគ្គេន កិលេសេ និទ្ទិសតិ. យា ចតុក្កមគ្គេន អរិយធម្មេសុ និទ្ទិសិតព្ពា, អយំ វុច្ចតិ សីហវិក្កីឡិតោ នាម នយោ.

តត្រិមេ ចត្តារោ អាហារា, ចត្តារោ វិបល្លាសា ឧបាទានា យោគា គន្ថា អាសវា ឱឃា សល្លា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ អគតិគមនានីតិ ឯវំ ឥមានិ សព្ពានិ ទស បទានិ. អយំ សុត្តស្ស សំសន្ទនា.

ចត្តារោ អាហារា, តត្ថ យោ ច កពឡីការោ អាហារោ, យោ ច ផស្សោ អាហារោ, ឥមេ តណ្ហាចរិតេន បហាតព្ពា. តត្ថ យោ ច មនោសញ្ចេតនាហារោ, យោ ច វិញ្ញាណាហារោ, ឥមេ ទិដ្ឋិចរិតេន បហាតព្ពា.

តត្ថ បឋមោ អាហារោ បឋមោ វិបល្លាសោ, ទុតិយោ អាហារោ ទុតិយោ វិបល្លាសោ, តតិយោ អាហារោ តតិយោ វិបល្លាសោ, ចតុត្ថោ អាហារោ ចតុត្ថោ វិបល្លាសោ, ឥមេ ចត្តារោ វិបល្លាសា អបញ្ចមា អឆដ្ឋា. ឥទញ្ច បមាណា ចត្តារោ អាហារា.

តត្ថ បឋមេ វិបល្លាសេ ឋិតោ កាមេ ឧបាទិយតិ, ឥទំ កាមុបាទានំ. ទុតិយេ វិបល្លាសេ ឋិតោ អនាគតំ ភវំ ឧបាទិយតិ, ឥទំ សីលព្ពតុបាទានំ. តតិយេ វិបល្លាសេ ឋិតោ វិបរីតទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ, ឥទំ ទិដ្ឋុបាទានំ. ចតុត្ថេ វិបល្លាសេ ឋិតោ ខន្ធេ អត្តតោ ឧបាទិយតិ, ឥទំ អត្តវាទុបាទានំ.

តត្ថ កាមុបាទានេ ឋិតោ កាមេ អភិជ្ឈាយ គន្ថតិ, អយំ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ. សីលព្ពតុបាទានេ ឋិតោ ព្យាបាទំ គន្ថតិ, អយំ ព្យាបាទកាយគន្ថោ. ទិដ្ឋុបាទានេ ឋិតោ បរាមាសំ គន្ថតិ, អយំ បរាមាសកាយគន្ថោ. អត្តវាទុបាទានេ ឋិតោ បបញ្ចេន្តោ គន្ថតិ, អយំ ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថោ.

តស្ស គន្ថគន្ថិតា កិលេសា អាសវន្តិ. កិំ បន វុច្ចតិ អាសវន្តីតិ? វិប្បដិសារា. យេ វិប្បដិសារា, តេ អនុសយា. តត្ថ អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន កាមាសវោ, ព្យាបាទកាយគន្ថេន ភវាសវោ, បរាមាសកាយគន្ថេន ទិដ្ឋាសវោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថេន អវិជ្ជាសវោ.

តេ ចត្តារោ អាសវា វេបុល្លំ គតា ឱឃា ហោន្តិ, តេន វុច្ចន្តិ ‘‘ឱឃា’’តិ. តត្ថ កាមាសវោ កាមោឃោ, ភវាសវោ ភវោឃោ, អវិជ្ជាសវោ អវិជ្ជោឃោ, ទិដ្ឋាសវោ ទិដ្ឋោឃោ.

តេ ចត្តារោ ឱឃា អាសយមនុបវិដ្ឋា អនុសយសហគតា វុច្ចន្តិ សល្លាតិ ហទយមាហច្ច តិដ្ឋន្តិ. តត្ថ កាមោឃោ រាគសល្លំ, ភវោឃោ ទោសសល្លំ, អវិជ្ជោឃោ មោហសល្លំ, ទិដ្ឋោឃោ ទិដ្ឋិសល្លំ.

ឥមេហិ ចតូហិ សល្លេហិ បរិយាទិន្នំ វិញ្ញាណំ ចតូសុ ធម្មេសុ តិដ្ឋតិ រូបេ វេទនាយ សញ្ញាយ សង្ខារេសុ. ឥមា ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. តត្ថ រាគសល្លេន នន្ទូបសេចនំ រូបូបគំ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ. ទោសសល្លេន វេទនូបគំ. មោហសល្លេន សញ្ញូបគំ. ទិដ្ឋិសល្លេន នន្ទូបសេចនំ សង្ខារូបគំ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ.

ចតូហិ វិញ្ញាណដ្ឋិតីហិ ចតុព្ពិធំ អគតិំ គច្ឆន្តិ ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា. រាគេន ឆន្ទា អគតិំ គច្ឆតិ, ទោសេន ទោសា អគតិំ គច្ឆតិ, មោហេន មោហា អគតិំ គច្ឆតិ, ទិដ្ឋិយា ភយា អគតិំ គច្ឆតិ, ឥតិ ឥមានិ ច កម្មានិ ឥមេ ច កិលេសា អយំ សំសារហេតុ.

តត្ថិមា ចតស្សោ ទិសា កពឡីការោ អាហារោ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ កាមុបាទានំ កាមយោគោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ កាមាសវោ កាមោឃោ រាគសល្លំ រូបូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ឆន្ទា អគតិគមនំ, អយំ បឋមា ទិសា.

ផស្សោ អាហារោ ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសោ សីលព្ពតុបាទានំ ភវយោគោ ព្យាបាទកាយគន្ថោ ភវាសវោ ភវោឃោ ទោសសល្លំ វេទនូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ទោសា អគតិគមនំ, អយំ ទុតិយា ទិសា.

មនោសញ្ចេតនាហារោ ‘‘អនត្តនិ អត្តា’’តិ វិបល្លាសោ ទិដ្ឋុបាទានំ ទិដ្ឋិយោគោ បរាមាសកាយគន្ថោ ទិដ្ឋាសវោ ទិដ្ឋោឃោ ទិដ្ឋិសល្លំ សញ្ញូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ភយា អគតិគមនំ, អយំ តតិយា ទិសា.

វិញ្ញាណាហារោ ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសោ អត្តវាទុបាទានំ អវិជ្ជាយោគោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោកាយគន្ថោ អវិជ្ជាសវោ អវិជ្ជោឃោ មោហសល្លំ សង្ខារូបគា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ មោហា អគតិគមនំ, អយំ ចតុត្ថី ទិសា. ឥតិ ឥមេសំ ទសន្នំ សុត្តានំ បឋមេន បទេន បឋមាយ ទិសាយ អាលោកនំ, ទុតិយេន បទេន ទុតិយាយ ទិសាយ, តតិយេន បទេន តតិយាយ ទិសាយ, ចតុត្ថេន បទេន ចតុត្ថិយា ទិសាយ អាលោកនំ, អយំ វុច្ចតិ ទិសា អាលោកនា. ឥមិនា នយេន សព្ពេ កិលេសា ចតូសុ បទេសុ បក្ខិបិតព្ពា. អយំ អកុសលបក្ខោ.

ចតស្សោ បដិបទា, ចត្តារិ ឈានានិ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ វិហារា ទិព្ពោ ព្រហ្មា អរិយោ អានេញ្ជោ, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា, ចត្តារោ អធិដ្ឋានា, ចត្តារោ សមាធយោ ឆន្ទសមាធិ វីរិយសមាធិ ចិត្តសមាធិ វីមំសាសមាធិ, ចត្តារោ ធម្មា សុខភាគិយា នាញ្ញត្រ ពោជ្ឈង្គា នាញ្ញត្រ តបសា នាញ្ញត្រ ឥន្ទ្រិយសំវរា នាញ្ញត្រ សព្ពនិស្សគ្គា, ចត្តារិ អប្បមាណានិ.

តត្ថ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ភាវិយមានា ពហុលីករិយមានា បឋមំ ឈានំ បរិបូរេតិ, បឋមំ ឈានំ បរិបុណ្ណំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ បរិបូរេតិ, បឋមំ សតិបដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ បឋមំ វិហារំ បរិបូរេតិ, បឋមោ វិហារោ បរិបុណ្ណោ បឋមំ សម្មប្បធានំ បរិបូរេតិ, បឋមំ សម្មប្បធានំ បរិបុណ្ណំ បឋមំ អច្ឆរិយំ អព្ភុតំ ធម្មំ បរិបូរេតិ, បឋមោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ បរិបុណ្ណោ បឋមំ អធិដ្ឋានំ បរិបូរេតិ, បឋមំ អធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ ឆន្ទសមាធិំ បរិបូរេតិ, ឆន្ទសមាធិ បរិបុណ្ណោ ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតិ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ បរិបុណ្ណោ បឋមំ អប្បមាណំ បរិបូរេតិ. ឯវំ យាវ សព្ពនិស្សគ្គា ចតុត្ថំ អប្បមាណំ បរិបូរេតិ.

តត្ថ បឋមា ច បដិបទា បឋមញ្ច ឈានំ បឋមញ្ច សតិបដ្ឋានំ ទិព្ពោ ច វិហារោ បឋមញ្ច សម្មប្បធានំ បឋមោ ច អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ សច្ចាធិដ្ឋានញ្ច ឆន្ទសមាធិ ច ឥន្ទ្រិយសំវរោ ច មេត្តា ច អប្បមាណំ. អយំ បឋមា ទិសា.

ទុតិយា ច បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ទុតិយញ្ច ឈានំ ទុតិយញ្ច សតិបដ្ឋានំ ព្រហ្មា ច វិហារោ ទុតិយញ្ច សម្មប្បធានំ ទុតិយោ ច អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ ចាគាធិដ្ឋានញ្ច ចិត្តសមាធិ ច តបោ ច ករុណា ច អប្បមាណំ. អយំ ទុតិយា ទិសា.

តតិយា ច បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា តតិយញ្ច ឈានំ តតិយញ្ច សតិបដ្ឋានំ អរិយោ ច វិហារោ តតិយញ្ច សម្មប្បធានំ តតិយោ ច អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ សច្ចាធិដ្ឋានញ្ច វីរិយសមាធិ ច ពោជ្ឈង្គា ច មុទិតា ច អប្បមាណំ. អយំ តតិយា ទិសា.

ចតុត្ថី ច បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ចតុត្ថញ្ច ឈានំ ចតុត្ថញ្ច សតិបដ្ឋានំ អានេញ្ជោ ច វិហារោ ចតុត្ថញ្ច សម្មប្បធានំ ចតុត្ថោ ច អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ ឧបសមាធិដ្ឋានញ្ច វីមំសាសមាធិ ច សព្ពនិស្សគ្គោ ច ឧបេក្ខា ច អប្បមាណំ. អយំ ចតុត្ថី ទិសា. ឥមាសំ ចតុន្នំ ទិសានំ យា អាលោកនា, អយំ វុច្ចតិ ទិសាលោចនោ នាម នយោ.

តត្ថាយំ យោជនា – ចត្តារោ ច អាហារា, ចតស្សោ ច បដិបទា, ចត្តារោ ច វិបល្លាសា, ចត្តារោ ច សតិបដ្ឋានា, ចត្តារិ ច ឧបាទានានិ, ចត្តារិ ច ឈានានិ, ចត្តារោ ច យោគា, ចត្តារោ ច វិហារា, ចត្តារោ ច គន្ថា, ចត្តារោ ច សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ច អាសវា, ចត្តារោ ច អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា, ចត្តារោ ច ឱឃា, ចត្តារិ ច អធិដ្ឋានានិ, ចត្តារិ ច សល្លានិ, ចត្តារោ ច សមាធយោ, ចតស្សោ ច វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, ចត្តារោ ច សុខភាគិយា ធម្មា, ចត្តារិ ច អគតិគមនានិ ចត្តារិ ច អប្បមាណានិ. ឥតិ កុសលាកុសលានំ បក្ខបដិបក្ខវសេន យោជនា. អយំ សីហវិក្កីឡិតេ ទិសាលោចនោ នយោ.

តស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ បរិយោសានំ, តត្ថ បឋមាយ ទិសាយ សោតាបត្តិផលំ បរិយោសានំ, ទុតិយាយ សកទាគាមិផលំ, តតិយាយ អនាគាមិផលំ, ចតុត្ថិយា អរហត្តផលំ បរិយោសានន្តិ.

តត្ថ កតមោ តិបុក្ខលនយោ? បដិបទាវិភាគេន ចតូសុ បុគ្គលេសុ យោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យោ សុខាយ វា បដិបទាយ, ទន្ធាភិញ្ញាយ, ទុក្ខាយ វា បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, អយំ នេយ្យោ. ឥតិ ចត្តារោ ហុត្វា តយោ ហោន្តិ. តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស សមថបុព្ពង្គមា វិបស្សនា សប្បាយា. នេយ្យស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមោ សមថោ, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធា. ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស មុទុកា ទេសនា, នេយ្យស្ស តិក្ខា ទេសនា, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស តិក្ខមុទុកា ទេសនា.

ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស អធិបញ្ញាសិក្ខា, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស អធិចិត្តសិក្ខា ច អធិបញ្ញាសិក្ខា ច, នេយ្យស្ស អធិសីលសិក្ខា ច អធិចិត្តសិក្ខា ច អធិបញ្ញាសិក្ខា ច. ឥតិ ឥមេសំ បុគ្គលានំ ចតូហិ បដិបទាហិ និយ្យានំ.

តត្ថាយំ សំកិលេសបក្ខោ, តីណិ អកុសលមូលានិ, តយោ ផស្សា, តិស្សោ វេទនា, តយោ ឧបវិចារា, តយោ កិលេសា, តយោ វិតក្កា, តយោ បរិឡាហា, តីណិ សង្ខតលក្ខណានិ, តិស្សោ ទុក្ខតា.

តីណិ អកុសលមូលានីតិ លោភោ អកុសលមូលំ, ទោសោ អកុសលមូលំ, មោហោ អកុសលមូលំ. តយោ ផស្សាតិ សុខវេទនីយោ ផស្សោ, ទុក្ខវេទនីយោ ផស្សោ, អទុក្ខមសុខវេទនីយោ ផស្សោ. តិស្សោ វេទនាតិ សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. តយោ ឧបវិចារាតិ សោមនស្សូបវិចារោ, ទោមនស្សូបវិចារោ, ឧបេក្ខូបវិចារោ. តយោ កិលេសាតិ លោភោ, ទោសោ, មោហោ. តយោ វិតក្កាតិ កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. តយោ បរិឡាហាតិ រាគជោ, ទោសជោ, មោហជោ. តីណិ សង្ខតលក្ខណានីតិ ឧប្បាទោ, ឋិតិ, វយោ. តិស្សោ ទុក្ខតាតិ ទុក្ខទុក្ខតា, វិបរិណាមទុក្ខតា, សង្ខារទុក្ខតា.

តត្ថ លោភោ អកុសលមូលំ មនាបិកេន អារម្មណេន សមុដ្ឋហតិ. តទេវ មនាបិការម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនីយោ ផស្សោ, សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា, សុខំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សូបវិចារោ, សោមនស្សូបវិចារំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ រាគោ, រាគំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ កាមវិតក្កោ, កាមវិតក្កំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ រាគជោ បរិឡាហោ, រាគជំ បរិឡាហំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឧប្បាទោ សង្ខតលក្ខណំ, ឧប្បាទំ សង្ខតលក្ខណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វិបរិណាមទុក្ខតា.

ទោសោ អកុសលមូលំ អមនាបិកេន អារម្មណេន សមុដ្ឋហតិ. តទេវ អមនាបិការម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខវេទនីយោ ផស្សោ, ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា, ទុក្ខំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សូបវិចារោ, ទោមនស្សូបវិចារំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទោសោ, ទោសំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ព្យាបាទវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទោសជោ បរិឡាហោ, ទោសជំ បរិឡាហំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ សង្ខតលក្ខណំ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ សង្ខតលក្ខណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខទុក្ខតា.

មោហោ អកុសលមូលំ ឧបេក្ខាឋានិយំ អារម្មណេន សមុដ្ឋហតិ. តទេវ ឧបេក្ខាឋានិយំ អារម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខវេទនីយោ ផស្សោ, អទុក្ខមសុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា, អទុក្ខមសុខំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខូបវិចារោ, ឧបេក្ខូបវិចារំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មោហោ, មោហំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វិហិំសាវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មោហជោ បរិឡាហោ, មោហជំ បរិឡាហំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វយោ សង្ខតលក្ខណំ, វយំ សង្ខតលក្ខណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សង្ខារទុក្ខតា. ឥតិ អយំ តីហិ អាការេហិ កិលេសានំ និទ្ទេសោ. យោ កោចិ អកុសលបក្ខោ, សព្ពោ សោ តីសុ អកុសលមូលេសុ សមោសរតីតិ.

តត្ថ កតមោ កុសលបក្ខោ? តីណិ កុសលមូលានិ អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ. តិស្សោ បញ្ញា សុតមយី, ចិន្តាមយី, ភាវនាមយី. តយោ សមាធី សវិតក្កសវិចារោ, អវិតក្កវិចារមត្តោ, អវិតក្កអវិចារោ. តិស្សោ សិក្ខា អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា. តីណិ និមិត្តានិ សមថនិមិត្តំ, បគ្គហនិមិត្តំ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ. តយោ វិតក្កា នេក្ខម្មវិតក្កោ, អព្យាបាទវិតក្កោ, អវិហិំសាវិតក្កោ. តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តយោ ឧបវិចារា នេក្ខម្មូបវិចារោ, អព្យាបាទូបវិចារោ, អវិហិំសូបវិចារោ តិស្សោ ឯសនា កាមេសនា, ភវេសនា, ព្រហ្មចរិយេសនា. តយោ ខន្ធា សីលក្ខន្ធោ, សមាធិក្ខន្ធោ, បញ្ញាក្ខន្ធោ.

តត្ថ អលោភោ កុសលមូលំ សុតមយិបញ្ញំ បរិបូរេតិ. សុតមយិ បញ្ញា បរិបុណ្ណា សវិតក្កសវិចារំ សមាធិំ បរិបូរេតិ, សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ បរិបុណ្ណោ អធិសីលសិក្ខំ បរិបូរេតិ, អធិសីលសិក្ខា បរិបុណ្ណា សមថនិមិត្តំ បរិបូរេតិ, សមថនិមិត្តំ បរិបុណ្ណំ នេក្ខម្មវិតក្កំ បរិបូរេតិ, នេក្ខម្មវិតក្កោ បរិបុណ្ណោ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ បរិបុណ្ណំ នេក្ខម្មសិតូបវិចារំ បរិបូរេតិ, នេក្ខម្មូបវិចារំ បរិបុណ្ណោ កាមេសនំ បជហតិ. កាមេសនប្បហានំ សីលក្ខន្ធំ បរិបូរេតិ.

អទោសោ កុសលមូលំ ចិន្តាមយិបញ្ញំ បរិបូរេតិ, ចិន្តាមយិបញ្ញា បរិបុណ្ណា អវិតក្កវិចារមត្តំ សមាធិំ បរិបូរេតិ, អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ បរិបុណ្ណោ អធិចិត្តសិក្ខំ បរិបូរេតិ, អធិចិត្តសិក្ខា បរិបុណ្ណា ឧបេក្ខានិមិត្តំ បរិបូរេតិ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ បរិបុណ្ណំ អព្យាបាទវិតក្កំ បរិបូរេតិ, អព្យាបាទវិតក្កោ បរិបុណ្ណោ អញ្ញិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ បរិបុណ្ណំ អព្យាបាទូបវិចារំ បរិបូរេតិ, អព្យាបាទូបវិចារោ បរិបុណ្ណោ ភវេសនំ បជហតិ, ភវេសនប្បហានំ សមាធិក្ខន្ធំ បរិបូរេតិ.

អមោហោ កុសលមូលំ ភាវនាមយិបញ្ញំ បរិបូរេតិ, ភាវនាមយិបញ្ញា បរិបុណ្ណា អវិតក្កអវិចារំ សមាធិំ បរិបូរេតិ, អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ បរិបុណ្ណោ អធិបញ្ញាសិក្ខំ បរិបូរេតិ, អធិបញ្ញាសិក្ខា បរិបុណ្ណា បគ្គហនិមិត្តំ បរិបូរេតិ, បគ្គហនិមិត្តំ បរិបុណ្ណំ អវិហិំសាវិតក្កំ បរិបូរេតិ, អវិហិំសាវិតក្កោ បរិបុណ្ណោ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ បរិបូរេតិ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ បរិបុណ្ណំ អវិហិំសូបវិចារំ បរិបូរេតិ, អវិហិំសូបវិចារោ បរិបុណ្ណោ ព្រហ្មចរិយេសនំ បរិបូរេតិ, ព្រហ្មចរិយេសនា បរិបុណ្ណា បញ្ញាក្ខន្ធំ បរិបូរេតិ.

ឥតិ ឥមេ តយោ ធម្មា អកុសលបក្ខិកា កុសលបក្ខិកា ច តិកនិទ្ទេសេហិ និទ្ទិដ្ឋា តិបុក្ខលនយស្ស ទិសា នាម. តស្ស បរិយោសានំ តយោ វិមោក្ខា អប្បណិហិតោ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ, អយំ តិបុក្ខលោ នាម ទុតិយោ នយោ.

តត្ថ យេ ឥមេ តយោ បុគ្គលា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទ្វេ បុគ្គលា សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ, សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យន្តិ, ទ្វេយេវ បុគ្គលា ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ, ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យន្តិ, ឥមេ ចត្តារោ. តេ វិសេសេន ទ្វេ ហោន្តិ ទិដ្ឋិចរិតោ ច តណ្ហាចរិតោ ច. ឥមេ ចត្តារោ ហុត្វា តយោ ហោន្តិ, តយោ ហុត្វា ទ្វេ ហោន្តិ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អយំ សំកិលេសោ – អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច អហិរីកញ្ច អនោត្តប្បញ្ច អសតិ ច អសម្បជញ្ញញ្ច នីវរណានិ ច សំយោជនានិ ច អជ្ឈោសានញ្ច អភិនិវេសោ ច អហំការោ ច មមំការោ ច អស្សទ្ធិយញ្ច ទោវចស្សតា ច កោសជ្ជញ្ច អយោនិសោមនសិការោ ច វិចិកិច្ឆា ច អវិជ្ជា ច អសទ្ធម្មស្សវនញ្ច អសមាបត្តិ ច.

តត្ថ អវិជ្ជា ច អហិរីកញ្ច អសតិ ច នីវរណានិ ច អជ្ឈោសានញ្ច អហំការោ ច អស្សទ្ធិយញ្ច កោសជ្ជញ្ច វិចិកិច្ឆា ច អសទ្ធម្មស្សវនញ្ច, អយំ ឯកា ទិសា.

តណ្ហា ច អនោត្តប្បញ្ច អសម្បជញ្ញញ្ច សំយោជនានិ ច អភិនិវេសោ ច មមំការោ ច ទោវចស្សតា ច អយោនិសោមនសិការោ ច អវិជ្ជា ច អសមាបត្តិ ច, អយំ ទុតិយា ទិសា. ទសន្នំ ទុកានំ ទស បទានិ បឋមា ទិសាតិ កាតព្ពានិ. សំខិត្តេន អត្ថំ ញាបេន្តិ បដិបក្ខេ កណ្ហបក្ខស្ស ទសន្នំ ទុកានំ ទស បទានិ ទុតិយកានិ, អយំ ទុតិយា ទិសា.

តត្ថ កតមោ កុសលបក្ខោ? សមថោ ច វិបស្សនា ច វិជ្ជា ច ចរណញ្ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច អហំការប្បហានញ្ច មមំការប្បហានញ្ច សម្មាវាយាមោ ច យោនិសោមនសិការោ ច សម្មាសតិ ច សម្មាសមាធិ ច បញ្ញា ច និព្ពិទា ច សមាបត្តិ ច សទ្ធម្មស្សវនញ្ច សោមនស្សញ្ច ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ ច.

ទសន្នំ ទុកានំ សមថាទីនិ សោមនស្សបរិយោសានានិ បឋមានិ ទស បទានិ បឋមា ទិសា, វិបស្សនាទីនិ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិបរិយោសានានិ ទុតិយានិ ទស បទានិ ទុតិយា ទិសា. ឥតិ អកុសលបក្ខេ កុសលបក្ខេ ច នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ចតស្សោ ទិសា.

តាសុ កុសលបក្ខេ សមថាទីហិ អកុសលបក្ខេ តណ្ហាទយោ បហានំ គច្ឆន្តិ, តេសំ បហានា រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, កុសលបក្ខេ វិបស្សនាទីហិ អកុសលបក្ខេ អវិជ្ជាទយោ បហានំ គច្ឆន្តិ, តេសំ បហានា អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ. ឥតិ ឥមា ទ្វេ វិមុត្តិយោ នន្ទិយាវដ្ដនយេ បរិយោសានំ.

តត្ថ តណ្ហា អវិជ្ជា សមថោ វិបស្សនាតិ ចត្តារិ បទានិ, តេសុ អដ្ឋារស មូលបទានិ សមោសរន្តិ. កថំ? សមថោ ច អលោភោ ច អទោសោ ច អសុភសញ្ញា ច ទុក្ខសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ បញ្ច បទានិ សមថំ ភជន្តិ, វិបស្សនា ច អមោហោ ច អនិច្ចសញ្ញា ច អនត្តសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ វិបស្សនំ ភជន្តិ. ឯវំ នវ បទានិ កុសលានិ ទ្វីសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. តណ្ហា ច លោភោ ច ទោសោ ច សុភសញ្ញា ច សុខសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ បញ្ច បទានិ តណ្ហំ ភជន្តិ, អវិជ្ជា ច មោហោ ច និច្ចសញ្ញា ច អត្តសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ អវិជ្ជំ ភជន្តិ. ឯវំ នវ បទានិ អកុសលានិ ទ្វីសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. ឥតិ តិបុក្ខលោ ច សីហវិក្កីឡិតោ ច នន្ទិយាវដ្ដនយំ អនុប្បវិសន្តិ.

កថំ តិបុក្ខលេ នយេ ឥតរេ ទ្វេ នយា អនុប្បវិសន្តិ? វិបស្សនា ច អមោហោ ច អនិច្ចសញ្ញា ច អនត្តសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ អមោហោ, សមថោ ច អលោភោ ច អសុភសញ្ញា ច ទុក្ខសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ អលោភោ, អទោសោ អទោសោ ឯវ. ឯវំ នវ បទានិ កុសលានិ តីសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. តណ្ហា ច លោភោ ច សុភសញ្ញា ច សុខសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ លោភោ, អវិជ្ជា ច មោហោ ច និច្ចសញ្ញា ច អត្តសញ្ញា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ មោហោ, ទោសោ ទោសោ ឯវ. ឯវំ នវ បទានិ អកុសលានិ តីសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. ឥតិ តិបុក្ខលេ នយេ ឥតរេ ទ្វេ នយា អនុប្បវិសន្តិ.

កថំ ចតូសុ បទេសុ អដ្ឋារស មូលបទានិ សមោសរន្តិ? តណ្ហា ច សុភសញ្ញា ច, អយំ បឋមោ វិបល្លាសោ. លោភោ ច សុខសញ្ញា ច, អយំ ទុតិយោ វិបល្លាសោ. អវិជ្ជា ច និច្ចសញ្ញា ច, អយំ តតិយោ វិបល្លាសោ. មោហោ ច អត្តសញ្ញា ច, អយំ ចតុត្ថោ វិបល្លាសោ. ឥតិ នវ បទានិ អកុសលានិ ចតូសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. សមថោ ច អសុភសញ្ញា ច បឋមំ សតិបដ្ឋានំ, អលោភោ ច ទុក្ខសញ្ញា ច ទុតិយំ សតិបដ្ឋានំ, វិបស្សនា ច អនិច្ចសញ្ញា ច តតិយំ សតិបដ្ឋានំ, អមោហោ ច អនត្តសញ្ញា ច ចតុត្ថំ សតិបដ្ឋានំ. ឥតិ នវ បទានិ កុសលានិ ចតូសុ បទេសុ សមោសរន្តិ. ឯវំ សីហវិក្កីឡិតនយេ ឥតរេ ទ្វេ នយា អនុប្បវិសន្តិ. តិណ្ណញ្ហិ នយានំ យា ភូមិយោ គោចរោ, សោ ឯកេកំ នយំ អនុប្បវិសតិ. តស្មា ឯកេកស្ស នយស្ស អកុសលេ វា ធម្មេ វិញ្ញាតេ កុសលេ វា បដិបក្ខោ អន្វេសិតព្ពោ. បដិបក្ខំ អន្វេសិត្វា សោ នយោ និទ្ទិសិតព្ពោ. តម្ហិ នយេ និទ្ទិដ្ឋេ យថា ឯកម្ហិ នយេ ឥតរេសំ នយានំ មូលបទានិ អនុប្បវិដ្ឋានិ, តតោ តតោ នីហរិត្វា និទ្ទិសិតព្ពានិ. ឯកេកស្មិញ្ហិ នយេ អដ្ឋារស មូលបទានិ អនុប្បវិដ្ឋានិ.

តត្ថ ឯកេកស្មិំ ធម្មេ វិញ្ញាតេ សព្ពេ ធម្មា វិញ្ញាតា ហោន្តិ. ឥមេសំ តិណ្ណំ នយានំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ចត្តារិ ផលានិ បរិយោសានំ បឋមាយ ទិសាយ បឋមំ ផលំ, ទុតិយាយ ទិសាយ ទុតិយំ ផលំ, តតិយាយ ទិសាយ តតិយំ ផលំ, ចតុត្ថាយ ទិសាយ ចតុត្ថំ ផលំ បរិយោសានំ.

តិបុក្ខលស្ស នយស្ស តយោ វិមោក្ខា បរិយោសានំ បឋមាយ ទិសាយ អប្បណិហិតោ, ទុតិយាយ សុញ្ញតោ, តតិយាយ អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ បរិយោសានំ.

នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ទ្វេ វិមុត្តិយោ បរិយោសានំ បឋមាយ ទិសាយ តណ្ហាវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, ទុតិយាយ ទិសាយ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ បរិយោសានំ. ឥមេសុ តីសុ នយេសុ យា អដ្ឋារសន្នំ បទានំ អាលោចនា, អយំ ទិសាលោចនោ នយោ. យា អាលោកេត្វា កុសលបក្ខេ អកុសលបក្ខេ ច ‘‘អយំ ធម្មោ ឥមំ ធម្មំ ភជតី’’តិ ជានន្តេន សម្មា យោជនា, អយំ អង្កុសោ នយោតិ ឥមេ បញ្ច នយា.

នយសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.