សាសនបដ្ឋានវារវណ្ណនា

៨៩. ឯវំ សព្ពថា នយសមុដ្ឋានំ វិភជិត្វា ឥទានិ សាសនបដ្ឋានំ វិភជន្តោ យស្មា សង្គហវារាទីសុ មូលបទេហេវ បដ្ឋានំ សង្គហេត្វា សរូបតោ ន ទស្សិតំ, តស្មា យថា មូលបទេហិ បដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពំ, ឯវំ បដ្ឋានតោបិ មូលបទានិ និទ្ធារេតព្ពានីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋារស មូលបទា កុហិំ ទដ្ឋព្ពា? សាសនបដ្ឋានេ’’តិ អាហ. មូលបទសាសនបដ្ឋានានញ្ហិ អញ្ញមញ្ញសង្គហោ បុព្ពេ ទស្សិតោ ឯវាតិ. អថ សាសនបដ្ឋានន្តិ កោ វចនត្ថោ? សាសនស្ស បដ្ឋានន្តិ សាសនបដ្ឋានំ, សាសនំ ទេសនា, តស្សា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនត្ថំ បការេហិ ឋានំ បវត្តិ សាសនបដ្ឋានំ. ឥធ បន តស្ស តថាភាវទីបនំ ‘‘សាសនបដ្ឋាន’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា សាសនំ អធិសីលសិក្ខាទយោ. តេសំ បវត្តនុបាយភាវតោ បតិដ្ឋហន្តិ ឯតេហីតិ បដ្ឋានានិ, សំកិលេសាទិធម្មា. តេសំ បវេទនតោ តទុបចារេន សុត្តានិ បដ្ឋានានិ. តេសំ បន សមូហភាវតោ អយំ បករណប្បទេសោ បដ្ឋានំ នាម.

អបរោ នយោ – កេនដ្ឋេន បដ្ឋានំ? បដ្ឋិតដ្ឋេន គមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. ‘‘យេ តេ គោដ្ឋា បដ្ឋិតគាវោ’’តិ (ម. និ. ១.១៥៦) អាគតដ្ឋានស្មិញ្ហិ យេន បដ្ឋានេន តេ ‘‘គោដ្ឋា បដ្ឋិតគាវោ’’តិ វុត្តា, តំ អត្ថតោ គមនំ ហោតិ. ឥតិ នាតិវិត្ថារិតនយេសុ ហារនយេសុ អនិស្សង្គគមនស្ស ទេសនាញាណស្ស សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិភេទេសុ តទុភយវោមិស្សកភេទេសុ ច វិត្ថារិតនយលាភតោ និស្សង្គវសេន បវត្តគមនត្តា តេ សំកិលេសភាគិយាទយោ លោកិយាទយោ ច វិសុំ វិសុំ វោមិស្សា ច អធិករណវសេន បដ្ឋានំ នាម. តេសំ បកាសនតោ អយំ បករណប្បទេសោ បដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘សំកិលេសភាគិយ’’ន្តិអាទីសុ សំកិលិស្សតិ ឯតេនាតិ សំកិលេសោ. សំកិលេសភាគេ សំកិលេសកោដ្ឋាសេ បវត្តំ សំកិលេសភាគិយំ. វាសនា បុញ្ញភាវនា, វាសនាភាគេ បវត្តំ វាសនាភាគិយំ, វាសនំ ភជាបេតីតិ វា វាសនាភាគិយំ. និព្ពិជ្ឈនំ លោភក្ខន្ធាទីនំ បទាលនំ និព្ពេធោ. និព្ពេធភាគេ បវត្តំ, និព្ពេធំ ភជាបេតីតិ វា និព្ពេធភាគិយំ. បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាធម្មា អសេក្ខា, អសេក្ខភាវេ បវត្តំ, អសេក្ខេ ភជាបេតីតិ វា អសេក្ខភាគិយំ. តេសុ យត្ថ តណ្ហាទិសំកិលេសោ វិភត្តោ, ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ. យត្ថ ទានាទិបុញ្ញកិរិយវត្ថុ វិភត្តំ, ឥទំ វាសនាភាគិយំ. យត្ថ សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ វិភត្តា, ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ. យត្ថ បន អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ វិភត្តា, ឥទំ អសេក្ខភាគិយំ. ឥតរានិ តេសំ វោមិស្សកនយវសេន វុត្តានិ.

តានិ បន ឆ ទុកា ចត្តារោ តិកា ឯកំ ចតុក្កំ អបរម្បិ ឯកំ ចតុក្កន្តិ ទ្វាទស ហោន្តិ. តេសុ ចត្តារោ ទុកា ទ្វេ ច តិកា ឧទ្ធដា, ឥតរេ ន ឧទ្ធដា, អនុទ្ធរណេ ការណំ នត្ថិ. ឥមិនា នយេន តេបិ គហេតុំ សក្កាតិ បាឡិយំ សំខិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានិ, សាធារណានិ កតានិ អដ្ឋ ភវន្តី’’តិអាទិ. តត្ថ យស្មា កត្ថចិ សុត្តេ តណ្ហាសំកិលេសោវ និទ្ទិសីយតិ, កត្ថចិ ទិដ្ឋិសំកិលេសោវ, កត្ថចិ ទុច្ចរិតសំកិលេសោវ និទ្ទិសីយតិ, តស្មា សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ តិធា វិភជិត្វា ឧទ្ទិដ្ឋំ ‘‘តណ្ហាសំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិនា. តថា វោទានំ នាម សំកិលេសេ សតិ ហោតីតិ វោទានភាគិយំ សុត្តំ សំកិលេសវិភាគេន តិធាវ ឧទ្ទិដ្ឋំ ‘‘តណ្ហាវោទានភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិនា. តំ បន អត្ថតោ វាសនាភាគិយាទិ ឯវ ហោតិ. អយញ្ច នយោ កេសុចិ បោត្ថកេសុ នត្ថិ.

‘‘តត្ថ សំកិលេសោ តិវិធោ’’តិអាទិ សំកិលេសបដិបក្ខតោ សមថាទិនិទ្ធារណវសេន វាសនាភាគិយាទិសុត្តានំ វិសយទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តត្ថ យទិ អាសត្តិ ឧប្បជ្ជតិ ភវេសូតិ ភវេសុ ឆន្ទរាគំ បជហិតុំ អសក្កោន្តស្ស យទិ ភវបត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ សាយន្តិ ឯវមស្ស បុគ្គលស្ស អយំ សមថវិបស្សនាភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ភវតិ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ. តត្រូបបត្តិយា សំវត្តតីតិ តត្រ តត្រ ភវេ ឧបបត្តិយា សំវត្តតិ. ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានីតិ ឥមានិ សំកិលេសភាគិយាទីនិ ចត្តារិ សុត្តានិ. សាធារណានិ កតានីតិ សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច, សំកិលេសភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច, វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ចាតិ ឯវំ បទន្តរសំយោជនវសេន មិស្សិតានិ កតានិ. អដ្ឋ ភវន្តីតិ បុរិមានិ ចត្តារិ ឥមានិ ចត្តារីតិ ឯវំ អដ្ឋ ភវន្តិ.

តានិយេវ អដ្ឋ សុត្តានិ សាធារណានិ កតានិ សោឡស ភវន្តីតិ តានិយេវ យថាវុត្តានិ អដ្ឋ សុត្តានិ វាសនាភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច, អសេក្ខភាគិយញ្ច សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច, និព្ពេធភាគិយញ្ច សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច, អសេក្ខភាគិយញ្ច សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច, អសេក្ខភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច, អសេក្ខភាគិយញ្ច សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច, និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច នេវសំកិលេសភាគិយញ្ច, នវាសនាភាគិយញ្ច ននិព្ពេធភាគិយញ្ច ន អសេក្ខភាគិយញ្ចាតិ ឯវំ សាធារណានិ កតានិ បុរិមានិ អដ្ឋ ឥមានិ អដ្ឋាតិ សោឡស ភវន្តិ. តេសុ ចត្តារោ ឯកកា, ឆ ទុកា, ចត្តារោ តិកា, ឯកោ ចតុក្កោ, អបរោបិ ឯកោ ចតុក្កោតិ អយម្បិ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថាបិ ទ្វេ ទុកា, ទ្វេ តិកា, ទ្វេ ចតុក្កា ច បាឡិយំ អនាគតាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ ឥមស្ស បដ្ឋានស្ស សកលសាសនសង្គហិតភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘ឥមេហិ សោឡសហិ សុត្តេហិ ភិន្នេហិ នវវិធំ សុត្តំ ភិន្នំ ភវតី’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ឥមេហិ សំកិលេសភាគិយាទីហិ សោឡសហិ សុត្តេហិ បដ្ឋាននយេន វិភត្តេហិ សុត្តគេយ្យាទិនវវិធំ បរិយត្តិសាសនសង្ខាតំ សុត្តំ ភិន្នំ សោឡសធា វិភត្តំ ហោតិ. ឥមិនា សោឡសវិធេន បដ្ឋានេន អសង្គហិតោ បរិយត្តិសាសនស្ស បទេសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. កថំ បន សំកិលេសភាគិយាទិភាវោ គហេតព្ពោតិ? អាហ ‘‘គាថាយ គាថា អនុមិនិតព្ពា’’តិអាទិ. តត្ថ គាថាយ គាថា អនុមិនិតព្ពាតិ អយំ គាថា វិយ គាថា សំកិលេសភាគិយាតិ វា វាសនាភាគិយាតិ វា និព្ពេធភាគិយាតិ វា អសេក្ខភាគិយាតិ វា អនុមិនិតព្ពា, អនុ អនុ មិនិត្វា តក្កេត្វា ជានិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច គាថាវេយ្យាករណវិនិមុត្តា សព្ពា បរិយត្តិ ‘‘សុត្តេនា’’តិបទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៩០. ឥទានិ សំកិលេសភាគិយាទីនិ សុត្តានិ យថានិទ្ទិដ្ឋានិ ឧទាហរណវសេន វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា’’តិ គាថាយ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. យថា ឥមស្ស, ឯវំ ឥតោ បរានម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានំ ឧត្តានបទានញ្ច អត្ថំ ន វណ្ណយិស្សាម.

អគតិគមនានីតិ កាយាទីហិ អយុត្តគមនានិ, អកត្តព្ពករណានីតិ អត្ថោ. ឆន្ទាតិ ឆន្ទហេតុ ឥច្ឆាបច្ចយា. អគតិំ គច្ឆតីតិ អគន្តព្ពំ គតិំ គច្ឆតិ, អកត្តព្ពំ ករោតីតិ អត្ថោ. ធម្មន្តិ សាធូនំ អរិយានំ ធម្មំ. អតិវត្តតីតិ អតិមទ្ទិត្វា វីតិក្កមតិ. និហីយតីតិ ហាយតិ. យសោតិ កិត្តិ ច បរិវារោ ច.

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ គាថាយំ មនោតិ យទិបិ កាមាវចរកុសលាទិភេទំ សព្ពម្បិ ចតុភូមកចិត្តំ មនោ, ឥមស្មិំ បន ឋានេ ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស (ធ. ប. ១-២; ថេរគា. ៩៥) បុរិមជាតិយំ វេជ្ជភូតស្ស ឧប្បន្នវសេន និយមិយមានំ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តមេវ លព្ភតិ. សោ មនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា, មនសា បឋមគាមិនា សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. ធម្មាតិ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធម្មា, តេ បន វេទនាទយោ តយោ អរូបិនោ ខន្ធា. ឯតេ ហិ មនោបុព្ពង្គមា. កថំ បនេតេហិ សទ្ធិំ ឯកស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឯកស្មិញ្ច អារម្មណេ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោ មនោ បុព្ពង្គមោ នាម ហោតីតិ? ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន. យថា ហិ ពហូសុ ឯកតោ គាមឃាតាទិកម្មានិ ករោន្តេសុ ‘‘កោ ឯតេសំ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តេ យោ តេសំ បច្ចយោ ហោតិ, យំ យំ និស្សាយ តេ តំ កម្មំ ករោន្តិ, សោ ទត្តោ វា មិត្តោ វា តេសំ បុព្ពង្គមោតិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន មនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា. ន ហិ តេ មនេ អនុប្បជ្ជន្តេ ឧប្បជ្ជិតុំ សក្កុណន្តិ, មនោ បន ឯកច្ចេសុ ចេតសិកេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុបិ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ.

អធិបតិវសេន មនោ សេដ្ឋោ ឯតេសន្តិ មនោសេដ្ឋា. យថា ហិ ចោរាទីនំ ចោរជេដ្ឋកាទយោ អធិបតិនោ សេដ្ឋា, តថា តេសម្បិ មនោ សេដ្ឋោ. យថា បន ទារុអាទីហិ និប្ផន្នានិ ភណ្ឌានិ ទារុមយាទីនិ នាម ហោន្តិ, តថា ឯតេបិ មនតោ និប្ផន្នត្តា មនោមយា នាម. បទុដ្ឋេនាតិ អភិជ្ឈាទីហិ ទោសេហិ បទុដ្ឋេន ទូសិតេន ភាសតិ វា ករោតិ វា. សោ ហិ ភាសន្តោ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតមេវ ភាសតិ, ករោន្តោបិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតមេវ ករោតិ, អភាសន្តោ អករោន្តោ តេហិ អភិជ្ឈាទីហិ បទុដ្ឋមនតាយ តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ បូរេតិ. ឯវមស្ស ទស អកុសលកម្មបថា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតីតិ តតោ តិវិធទុច្ចរិតតោ តំ បុគ្គលំ ទុក្ខំ អន្វេតិ ទុច្ចរិតានុភាវេន ចតូសុ អបាយេសុ ទុក្ខំ អនុគច្ឆតិ. យថា កិំ? ចក្កំវ វហតោ បទន្តិ, យថា នាម សកដំ វហតោ ពលីពទ្ទស្ស បទំ បហរន្តំ ចក្កំ អនុគច្ឆតិ, ឯវំ នំ បុគ្គលំ ទុក្ខមនុគច្ឆតីតិ.

‘‘មិទ្ធី យទា ហោតី’’តិ គាថាយំ មិទ្ធីតិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ. មហគ្ឃសោតិ មហាភោជនោ អាហរហត្ថកអលំសាដកតត្រវដ្ដកកាកមាសកភុត្តវមិតកានំ អញ្ញតរោ វិយ. និទ្ទាយិតាតិ សុបនសីលោ. សម្បរិវត្តសាយីតិ សេយ្យសុខបស្សសុខានំ អនុយុញ្ជនវសេន សម្បរិវត្តកសយនសីលោ. និវាបបុដ្ឋោតិ កុណ្ឌកាទិនា សូករភត្តេន បុដ្ឋោ. ឃរសូករោ ហិ ពាលកាលតោ បដ្ឋាយ បោសិយមានោ ថូលសរីរកាលេ គេហតោ ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តោ ហេដ្ឋាមញ្ចាទីសុ សម្បរិវត្តិត្វា សម្បរិវត្តិត្វា អស្សសន្តោ បស្សសន្តោ សយតេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទា បុរិសោ មិទ្ធី ច ហោតិ មហគ្ឃសោ ច, និវាបបុដ្ឋោ មហាវរាហោ វិយ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន យាបេតុំ អសក្កោន្តោ និទ្ទាសីលោ សំបរិវត្តសាយី, តទា សោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ តីណិ លក្ខណានិ មនសិ កាតុំ ន សក្កោតិ. តេសំ អមនសិការា មន្ទបញ្ញោ បុនប្បុនំ គព្ភំ ឧបេតិ, គព្ភវាសតោ ន បរិមុច្ចតីតិ.

‘‘អយសាវ មល’’ន្តិ គាថាយំ អយសាតិ អយតោ. សមុដ្ឋិតន្តិ ជាតំ. តតុដ្ឋាយាតិ តតោ ឧដ្ឋហិត្វា. អតិធោនចារិនន្តិ ធោនា វុច្ចតិ ចត្តារោ បច្ចយេ ឥទមត្ថិតាយ អលមេតេនាតិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនបញ្ញា, តំ អតិក្កមិត្វា ចរន្តោ អតិធោនចារី នាម. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អយតោ មលំ សមុដ្ឋាយ យតោ តំ សមុដ្ឋិតំ, តមេវ ខាទតិ វិនាសេតិ, ឯវមេវំ ចត្តារោ បច្ចយេ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តំ អតិធោនចារិនំ សានិ កម្មានិ អត្តនោ សន្តានេ ឧដ្ឋិតត្តា អត្តនោ សន្តកានេវ តានិ កម្មានិ ទុគ្គតិំ នយន្តីតិ.

‘‘ចោរោ យថា’’តិ គាថាយំ ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោតិ យថា ចោរោ ឃរសន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា គេហំ បវិសន្តោ ឃរសន្ធិមុខេ ឯវ រាជបុរិសេហិ គហិតោ. សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ចាតិ តេន អត្តនា កតកម្មេន កសាភិតាឡនាទិនា ហញ្ញតិ ចេវ អទ្ទុពន្ធនាទិនា ពជ្ឈតិ ច. ឯវំ អយំ បេច្ច បជា បរត្ថាតិ ឯវម្បិ អយំ បាបការិនី បជា ឥតោ ចវិត្វា បរលោកេ. សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ចាតិ អត្តនាវ កតេន បាបកម្មេន និរយាទីសុ នានប្បការេហិ កម្មការណាទីហិ ហញ្ញតិ ចេវ បរិពជ្ឈតិ ចាតិ.

‘‘សុខកាមានី’’តិ គាថាយំ យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតីតិ យោ បុគ្គលោ ទណ្ឌេន វា លេឌ្ឌុអាទីហិ វា វិពាធតិ. បេច្ច សោ ន លភេ សុខន្តិ សោ បុគ្គលោ បរលោកេ មនុស្សសុខំ វា ទិព្ពសុខំ វា ន លភតិ, និព្ពានសុខេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

គុន្នំ ចេ តរមានានន្តិ គាវីសុ មហោឃំ តរន្តីសុ. ជិម្ហំ គច្ឆតិ បុង្គវោតិ យទិ យូថបតិ ឧសភោ កុដិលំ គច្ឆតិ. សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តីតិ សព្ពាបិ តា គាវិយោ កុដិលមេវ គច្ឆន្តិ. កស្មា? នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតីតិ នេត្តរិ កុដិលំ គតេ សតិ, នេត្តស្ស កុដិលំ គតត្តាតិ អត្ថោ. សោ ហិ តាសំ បច្ចយិកោ ឧបទ្ទវហរោ ច.

‘‘ឯវមេវ’’ន្តិ គាថាយំ យថា ចេតំ, ឯវមេវំ យោ មនុស្សេសុ បធានសម្មតោ, យទិ សោ អធម្មចារី សិយា. យេ តស្ស អនុជីវិនោ, សព្ពេបិ អធម្មិកាវ ហោន្តិ. សាមិសម្បទា ហិ បកតិសម្បទំ សម្បាទេតិ. យស្មា ច ឯតទេវ, តស្មា សព្ពំ រដ្ឋំ ទុក្ខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ អធម្មិកោ. សុកិច្ឆរូបា វតាតិ សុដ្ឋុ កិច្ឆាបន្នរូបា វត. ឧបធីសូតិ កាមគុណូបធីសុ. រត្តាតិ រាគាភិភូតា. កដុកន្តិ ទុក្ខំ.

កុក្កុច្ចជនកេនេវ បត្តវដ្ដិប្បភវស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា ផលុប្បត្តិ កទលិយា បរាភវាយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តី’’តិ. តថា ផលបរិយោសានត្តា ឱសធីនំ ‘‘ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡ’’ន្តិ វុត្តំ. វឡវាយ កុច្ឆិស្មិំ គទ្រភស្ស ជាតា អស្សតរី នាម, សា គព្ភំ គណ្ហិត្វា កាលេ សម្បត្តេ វិជាយិតុំ ន សក្កោតិ. បាទេហិ ភូមិំ បហរន្តី តិដ្ឋតិ, អថស្ស ចត្តារោ បាទេ ចតូសុ ខាណុកេសុ ពន្ធិត្វា កុច្ឆិំ ផាលេត្វា បោតកំ នីហរន្តិ, សា តត្ថេវ មរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អត្តនោ ផលំ កទលិវេឡុនឡេបិ វិនាសេតិ, គព្ភោ ច អស្សតរិំ, ឯវំ អត្តនោ កម្មផលភូតោ សក្ការោ អសប្បុរិសំ វិនាសេតីតិ.

កោធមក្ខគរូតិ កុជ្ឈនលក្ខណំ កោធំ, បរគុណមក្ខនលក្ខណំ មក្ខញ្ច គរុំ កត្វា ឧទ្ធំ កត្វា ឧក្ខិបិត្វា ចរន្តោ. សុខេត្តេតិ សុខេត្តេបិ. បូតិពីជំវាតិ បូតិភាវំ គតំ ពីជំ វិយ. ឆកណរសាទិបរិភាវនសុក្ខាបនសុខសយាទីនិ អករណេន ពីជទោសទុដ្ឋន្តិ អត្ថោ.

៩១. ចេតសាតិ អត្តនោ ចិត្តេន. ចេតោតិ តស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ. បរិច្ចាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ឥរិយតីតិ បវត្តតិ. យថាភតន្តិ យថា កិញ្ចិ អាហរិត្វា ឋបិតំ.

មាកត្ថាតិ មា អកត្ថ. ន បមុត្យត្ថីតិ បមោក្ខោ នត្ថិ. ឧបេច្ចាបីតិ សញ្ចិច្ចាបិ, ពុទ្ធិបុព្ពេនាបីតិ អត្ថោ.

‘‘អធម្មេនា’’តិ វត្វាបិ ‘‘មុសាវាទេនា’’តិ វចនំ មុសាវាទស្ស មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ. តេនេវាហ – ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្សា’’តិអាទិ (ធ. ប. ១៧៦), តថា ‘‘ឯវំ បរិត្តំ ខោ, រាហុល, តេសំ សាមញ្ញំ, យេសំ នត្ថិ សម្បជានមុសាវាទេ លជ្ជា’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១០៨). តំ កថំ នុ ភវិស្សតីតិ តំ ធនំ កេន នុ បការេន តេសំ ភវិស្សតិ. អធម្មេន តេសំ សម្ភតត្តា តេសុ នចិរដ្ឋិតិកំ ហោតីតិ អត្ថោ. អន្តរាយា សុ ភវិស្សន្តីតិ អធម្មិយវោហារាទិតោ រាជន្តរាយាទយោ ភវិស្សន្តិ. សូតិ និបាតមត្តំ. សម្ភតស្ស វិនស្សតីតិ ឥមស្ស សម្ភតំ សជ្ជិតំ វិនស្សតិ. សគ្គន្តិ សុគតិំ. សា ហិ រូបាទីហិ សោភនេហិ អគ្គោតិ សគ្គោតិ អធិប្បេតា. ឯត្តាវតាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អត្ថានំ ហានិយា. ហតាតិ វិនដ្ឋា.

វិវដ្ដតេតិ និវដ្ដតិ. លោភា ខណតិ អត្តានន្តិ លោភហេតុ អបុញ្ញានិ ករោន្តោ កាយវិសមាទិយោគេន អត្តានំ ខណតិ នាម. មិត្តេហិ ជីរតីតិ មិត្តភាវេហិ ហាយតិ.

ចរន្តីតិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ អកុសលមេវ ករោន្តា វិចរន្តិ. ពាលាតិ ឥធលោកត្ថំ បរលោកត្ថញ្ច អជានន្តា ឥធ ពាលា នាម. ទុម្មេធាតិ និប្បញ្ញា. ន ហិ បញ្ញាយ ទុដ្ឋត្តំ នាម អត្ថិ. អមិត្តេនេវាតិ អមិត្តភូតេន វិយ វេរិនា វិយ ហុត្វា. កដុកប្ផលន្តិ តិខិណផលំ, ទុក្ខផលន្តិ អត្ថោ. ន តំ កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា អនុតប្បតីតិ យំ កម្មំ និរយាទីសុ និព្ពត្តនសមត្ថំ ទុក្ខុទយំ កត្វា អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេ អនុតប្បតិ អនុសោចតិ, តំ កតំ ន សាធុ ន សុន្ទរំ ន ភទ្ទកំ. យស្ស អស្សុមុខោតិ យស្ស អស្សូហិ តិន្តមុខោ រោទន្តោ វិបាកំ បដិសេវតិ អនុភោតិ.

ទុក្ករន្តិ វត្តបដិវត្តបូរណាទិវសេន អាភិសមាចារិកសីលស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុក្ករំ. សមាទានតោ បដ្ឋាយ ខណ្ឌំ អកត្វា វិសេសតោ អាទិព្រហ្មចរិយកស្ស ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ទុត្តិតិក្ខំ, សីលសំវរាទយោ វា អបរិក្ខតេ កត្វា សម្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុក្ករំ. អធិវាសេតព្ពានំ បន ទុស្សហនតោ ខន្តិសំវរំវសេន ទុត្តិតិក្ខំ. អព្យត្តេនាតិ មន្ទបញ្ញេន. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ. តត្ថាតិ តស្ស សាមញ្ញស្ស. សម្ពាធាតិ ទុន្និវត្ថទុប្បារុតមាតុគាមាទិសម្មទ្ទា. យត្ថាតិ សីលសំវរាទីនំ បរិពន្ធភូតេសុ សម្ពាធសង្ខាតេសុ វិសភាគារម្មណាទីសុ. អថ វា ទុក្ករន្តិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ទុត្តិតិក្ខន្តិ វុត្តំ. ទុត្តិតិក្ខន្តិ ទុក្ខមំ ទុរធិវាសិយំ. អព្យត្តេនាតិ ពាលេន. សាមញ្ញន្តិ សមណធម្មោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ បណ្ឌិតា កុលបុត្តា ទសបិ វស្សានិ វីសតិបិ…បេ… សដ្ឋិបិ វស្សានិ ទន្តេភិ ទន្តមាធាយ ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ច ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហិត្វា ឯកាសនំ ឯកភត្តំ បដិសេវមានា អាបាណកោដិកំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តា សាមញ្ញំ ករោន្តិ, តំ ពាលា អព្យត្តា កាតុំ ន សក្កោន្តីតិ. ពហូហិ តត្ថ សម្ពាធាតិ តស្មិំ សាមញ្ញសង្ខាតេ អរិយមគ្គេ ពហូ សម្ពាធា, មគ្គាធិគមាយ បដិបន្នស្ស ពហូ បរិស្សយាតិ អត្ថោ.

អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោតិ អប្បមេយ្យំ ខីណាសវបុគ្គលំ ‘‘ឯត្តកសីលោ អយំ ឯត្តកសមាធិ ឯត្តកបញ្ញោ’’តិ ឯវំ មិនន្តោ. កោធ វិទ្វា វិកប្បយេតិ កោ ឥធ វិទ្វា មេធាវី វិកប្បេយ្យ, ខីណាសវោវ ខីណាសវំ មិនន្តោ វិកប្បេយ្យាតិ ទីបេតិ. និវុតំ មញ្ញេតិ យោ បន បុថុជ្ជនោ មិនេតុំ អារភតិ, តំ និវុតំ អវកុជ្ជបញ្ញំ មញ្ញាមិ. អកិស្សវន្តិ កិស្សវា វុច្ចតិ បញ្ញា, និប្បញ្ញន្តិ អត្ថោ.

កុឋារីតិ អត្តច្ឆេទកដ្ឋេន កុឋារិសទិសី ផរុសវាចា. ឆិន្ទតីតិ កុសលមូលសង្ខាតេ មូលេយេវ និកន្តតិ. វិសំ ហលាហលំ ឥវាតិ ហលាហលសង្ខាតំ វិសំ ឥវ. ឯវំ វិរទ្ធំ បាតេតីតិ វិរទ្ធំ អបរទ្ធំ ខលិតបុគ្គលំ ឯវំ អបាយេសុ វិនិបាតេតិ. វាចា ទុព្ភាសិតា យថាតិ យថា វាចា អរិយូបវាទនវសេន ទុព្ភាសិតា.

៩២. និន្ទិយន្តិ និន្ទនីយំ. តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោតិ យោ គុណវិសិដ្ឋតាយ បសំសារហោ បុគ្គលោ, តំ វា សោ បាបិច្ឆតាទីនិ អារោបេត្វា គរហតិ. វិចិនាតីតិ ឧបចិនាតិ. កលិន្តិ អបរាធំ. អយំ កលីតិ អយំ អបរាធោ. អក្ខេសូតិ ជូតកីឡនក្ខេសុ. សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនាតិ សព្ពេន អត្តនោ ធនេនាបិ អត្តនាបិ សទ្ធិំ. សុគតេសូតិ សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មា គតត្តា, សម្មា ច គទត្តា សុគតសង្ខាតេសុ ពុទ្ធាទីសុ. មនំ បទោសយេតិ យោ មនំ បទោសេយ្យ, តស្ស អយំ មនោបទោសោ ឯវ មហត្តរោ កលីតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា? យស្មា សតំ សហស្សានំ…បេ… បាបកន្តិ. តត្ថ សតំ សហស្សានន្តិ និរព្ពុទគណនាយ សតសហស្សំ. ឆត្តិំសតីតិ អបរានិ ឆត្តិំសតិ និរព្ពុទានិ. បញ្ច ចាតិ អព្ពុទគណនាយ បញ្ច ច អព្ពុទានិ. តស្មា វស្សគណនាយ ឯត្តកោ សោ កាលោ, យំ កាលំ អរិយគរហិវាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបកំ និរយំ ឧបេតិ, តត្ថ បច្ចតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច សង្ខេបេន បទុមនិរយេ អាយុប្បមាណំ, វិត្ថារេន បន បរតោ អាគមិស្សតិ.

លោភគុណេតិ ‘‘គុណោ’’តិ ពាលេហិ ទិដ្ឋត្តា, អនេកក្ខត្តុំ បវត្តិតត្តា ច លោភោយេវ លោភគុណោ, តស្មិំ លោភគុណេ, តណ្ហាយាតិ អត្ថោ. អនុយុត្តោតិ អនុ អនុ យុត្តោ. អវទញ្ញូតិ អវចនញ្ញូ, ពុទ្ធានម្បិ ឱវាទស្ស អគ្គហណតោ. មច្ឆរីតិ បញ្ចវិធមច្ឆរិយេន មច្ឆរី. បេសុណិយំ អនុយុត្តោតិ បេសុណិយស្មិំ អនុយុត្តោ អគ្គសាវកានំ ភេទនេន. កោកាលិកញ្ហិ មីយមានំ ឱវទន្តេន អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន ភាសិតា ឥមា គាថាតិ. មុខទុគ្គាតិ មុខវិសម. វិភូតាតិ វិគតភូត អលិកវាទិ. អនរិយាតិ អសប្បុរិស. ភូនហូតិ ភូតិហនក អត្តនោ ពុទ្ធិវិនាសក. បុរិសន្តាតិ បុរិសាធម. កលីតិ អលក្ខិបុរិស. អវជាតកបុត្តាតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អវជាតបុត្ត. មា ពហុភាណិធ នេរយិកោសីតិ ឥទានិ ពហុភាណី មា ហោហិ, នេរយិកោ អសិ ជាតោ. រជមាកិរសីតិ កិលេសរជំ អត្តនិ បក្ខិបសិ. សន្តេតិ សមិតកិលេសេ ខីណាសវេ. កិព្ពិសការីតិ បាបការិ. បបតន្តិ នរកំ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយន្តិ ឥទំ តណ្ហាទីនំ សភាវភេទតោ អវត្ថាភេទតោ ច អនេកភេទកំ ទស្សេតុំ អនេកេហិ សុត្តបទេហិ ឧទាហរណវសេន ទស្សិតំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បសន្នេនាតិ កម្មកម្មផលាទីនិ សទ្ទហន្តេន.

៩៣. ឥទ្ធន្តិ ហត្ថូបគសីសូបគាទិអលង្ការេហិ មណិកនកាទីហិ ច សមិទ្ធំ. ផីតន្តិ តេលមធុផាណិតាទីហិ ច ធនធញ្ញាទីហិ ច វិបុលំ. អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ និរន្តរមនុស្សំ. សម្ពាធព្យូហន្តិ ព្យូហា វុច្ចន្តិ អនិព្ពិទ្ធរច្ឆាយោ. យេសុ បវិដ្ឋមគ្គេនេវ និគ្គច្ឆន្តិ, តេ សម្ពាធា ព្យូហកា ឯត្ថាតិ សម្ពាធព្យូហំ. ឥមិនាបិ តស្ស នគរស្ស ឃនវាសមេវ ទីបេតិ. ភន្តេនាតិ ទមថំ អនុបគតេន, ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តេន វា. អបាបកន្តិ អលាមកំ. អវេច្ចប្បសាទេនាតិ អចលប្បសាទេន, សច្ចប្បដិវេធតោ អាគតេន បសាទេន.

បេច្ច សោ លភតេតិ យោ ភូតេ ទណ្ឌេន ន ហិំសតិ, សោ បុគ្គលោ បរលោកេ មនុស្សភូតោ មនុស្សសុខំ ទេវភូតោ ទិព្ពសុខំ ឧភយំ អតិក្កន្តោ និព្ពានសុខំ លភតីតិ អត្ថោ.

៩៤. ចារិកំ បក្កមិស្សតីតិ ជនបទចារិកំ គមិស្សតិ. កស្មា បន ភគវា ជនបទចារិកំ ចរតីតិ? សត្តហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ជនបទចារិកំ ចរន្តិ – ទេសន្តរគតានំ វេនេយ្យានំ វិនយនត្តំ, តត្រ ឋិតានំ ឧស្សុក្កសមុប្បាទនំ, ភាវកានំ ឯកស្មិំ ឋានេ និពទ្ធវាសបរិហរណំ អត្តនោ ច តត្ថ អនាសង្គទស្សនំ, សម្ពុទ្ធវសិតដ្ឋានតាយ ទេសានំ ចេតិយភាវសម្បាទនំ, ពហូនំ សត្តានំ ទស្សនូបសង្កមនាទីហិ បុញ្ញោឃប្បសវនំ, អវុដ្ឋិអាទិឧបទ្ទវូបសមនញ្ចាតិ ឥមេហិ សត្តហិ ការណេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ជនបទចារិកំ ចរន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥសិទត្តបុរាណាតិ ឥសិទត្តោ ច បុរាណោ ច, តេសុ ឥសិទត្តោ សកទាគាមី. បុរាណោ សោតាបន្នោ. សាកេតេតិ ‘‘សាកេតោ’’តិ លទ្ធនាមេ អត្តនោ ភោគគាមកេ. មគ្គេ បុរិសំ ឋបេសុន្តិ តេសំ កិរ គាមទ្វារេន ភគវតោ គមនមគ្គោ, តស្មា ‘‘សចេ ភគវា អម្ហាកំ សុត្តានំ វា បមត្តានំ វា គច្ឆេយ្យ, អថ បស្សិតុំ ន លភេយ្យាមា’’តិ មគ្គមជ្ឈេ បុរិសំ ឋបេសុំ. អនុពន្ធិំសូតិ ន ទូរតោវ, បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិំសុ. ភគវា ហិ សកដមគ្គស្ស មជ្ឈេ ជង្ឃមគ្គេន អគមាសិ, ឥតរេ ឧភោសុ បស្សេសុ អនុគច្ឆន្តា អគមំសុ. មគ្គា ឱក្កម្មាតិ ពុទ្ធា ហិ កេនចិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តាវ បដិសន្ថារំ ករោន្តិ កេនចិ សទ្ធិំ ឋិតា កេនចិ សទ្ធិំ ទិវសភាគម្បិ និសិន្នា, តស្មា ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មយ្ហំ សាសនេ វល្លភា អាគតផលា, ឥមេហិ សទ្ធិំ និសីទិត្វា ទិវសភាគំ បដិសន្ថារំ ករិស្សាមី’’តិ. មគ្គតោ ឱក្កមិត្វា យេនញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ តេនុបសង្កមិ. បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទីតិ តេ កិរ ឆត្តុបាហនកត្តរទណ្ឌបាទព្ភញ្ជនតេលានិ ចេវ អដ្ឋវិធញ្ច បានកំ សរភបាទបល្លង្កញ្ច គាហាបេត្វា អាគមំសុ. អថ នំ បល្លង្កំ បញ្ញបេត្វា អទំសុ. សត្ថា តត្ថ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសីទិំសូតិ ‘‘ឆត្តុបាហនាទីនិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទេថា’’តិ វត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

សាវត្ថិយា កោសលេសុ ចារិកំ បក្កមិស្សតីតិអាទិ សព្ពំ មជ្ឈិមទេសវសេនេវ វុត្តំ. កស្មា? និយតាចិណ្ណត្តា. ភគវតោ ហិ ចារិកចរណំ មជ្ឈិមទេសេយេវ. សចេបិ បច្ចន្តទេសេ គច្ឆតិ, មជ្ឈិមទេសេយេវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតីតិ និយតាចិណ្ណំ, តស្មា មជ្ឈិមទេសវសេនេវ វុត្តំ. កាសីសូតិ កាសិរដ្ឋតោ. តថា មគធេសូតិ មគធរដ្ឋតោ. អាសន្នេ នោ ភគវា ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ ន កេវលំ អាសន្នត្តា ឯវ តេសំ សោមនស្សំ ហោតិ, អថ ខោ ‘‘ឥទានិ ទានំ ទាតុំ គន្ធមាលាទិបូជំ កាតុំ ធម្មំ សោតុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ លភិស្សាមា’’តិ នេសំ សោមនស្សំ ហោតិ.

តស្មាតិហ ថបតយោ សម្ពាធោ ឃរាវាសោតិ ថបតយោ យស្មា តុម្ហាកំ មយិ ទូរីភូតេ អនប្បកំ ទោមនស្សំ អាសន្នេ អនប្បកំ សោមនស្សំ ហោតិ, តស្មាបិ វេទិតព្ពមេតំ ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ’’តិ. ឃរាវាសស្ស ហិ ទោសេន តុម្ហាកំ ឯវំ ហោតិ. សចេ បន ឃរាវាសំ បហាយ បព្ពជិតា អស្សថ, ឯវំ វោ មយា សទ្ធិំយេវ គច្ឆន្តានញ្ច អាគច្ឆន្តានញ្ច តំ ន ភវេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ សកិញ្ចនសបលិពោធដ្ឋេន សម្ពាធតា វេទិតព្ពា. មហាឃរេ វសន្តស្សាបិ ហិ សកិញ្ចនសបលិពោធដ្ឋេន ឃរាវាសោ សម្ពាធោវ. រជោបថោតិ រាគាទិរជានំ អាគមនបថោ, អាគមនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជាតិ បព្ពជ្ជា បន អកិញ្ចនអបលិពោធដ្ឋេន អព្ភោកាសោ. ចតុរតនិកេបិ ហិ គព្ភេ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ បល្លង្កេន បល្លង្កំ ឃដ្ដេត្វា និសិន្នានម្បិ អកិញ្ចនាបលិពោធដ្ឋេន បព្ពជ្ជា អព្ភោកាសោ នាម ហោតិ. អលញ្ច បន វោ ថបតយោ អប្បមាទាយាតិ ឯវំ សម្ពាធឃរាវាសេ វសន្តានំ តុម្ហាកំ អប្បមាទមេវ កាតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ.

នាគាតិ ហត្ថិនោ. ឱបវយ្ហាតិ រញ្ញោ អារោហនយោគ្គា. ឯកំ បុរតោ ឯកំ បច្ឆតោ និសីទាបេមាតិ តេ កិរ ទ្វេបិ ជនា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទ្វីសុ នាគេសុ តា ឥត្ថិយោ ឯវំ និសីទាបេត្វា រញ្ញោ នាគំ មជ្ឈេ កត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ គច្ឆន្តិ, តស្មា ឯវមាហំសុ. នាគោបិ រក្ខិតព្ពោតិ យថា កិញ្ចិ វិសេសិតំ ន ករោតិ, ឯវំ រក្ខិតព្ពោ ហោតិ. តាបិ ភគិនិយោតិ យថា បមាទំ នាបជ្ជន្តិ, ឯវំ រក្ខិតព្ពា ហោន្តិ. អត្តាបីតិ សិតកថិតវិក្ខេបិតាទីនិ អករោន្តេហិ អត្តាបិ រក្ខិតព្ពោ ហោតិ. ឯវំ ករោន្តោ ហិ ‘‘សាមិទុព្ភកោ ឯសោ’’តិ និគ្គហេតព្ពោ ហោតិ.

តស្មាតិហ ថបតយោតិ យស្មា តុម្ហេ រាជា និច្ចំ រាជភណ្ឌំ បដិច្ឆាបេតិ, តស្មាបិ សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ. យស្មា បន បំសុកូលិកំ ភិក្ខុំ ឯវំ បដិច្ឆាបេន្តោ នត្ថិ, តស្មា អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា, ឯវំ សព្ពត្ថាបិ. អលញ្ច ខោ ថបតយោ អប្បមាទាយ, អប្បមាទមេវ ករោថាតិ ទស្សេតិ.

មុត្តចាគោតិ វិស្សដ្ឋចាគោ. បយតបាណីតិ អាគតាគតានំ ទានត្ថាយ ធោតហត្ថោ. វោសគ្គរតោតិ វោសគ្គសង្ខាតេ ចាគេ រតោ. យាចយោគោតិ យាចិតព្ពយុត្តោ. ‘‘យាជយោគោ’’តិបិ បាឋោ, ទានយុត្តោតិ អត្ថោ. ទានសំវិភាគរតោតិ ឯតេន អប្បមត្តកម្បិ កិញ្ចិ លភិត្វា តតោបិ សំវិភាគេ រតោ. អប្បដិវិភត្តន្តិ ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតិ, ឥទំ អយ្យាន’’ន្តិ ឯវំ អកតវិភាគំ, សព្ពំ ទាតព្ពមេវ ហុត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ. ឥមេហិ ខោ ថបតយោ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ សោតាបន្នោ ហោតីតិ សោតាបន្នោ ឥមេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯតេន សោតាបន្នេន ឥមេសំ ចតុន្នំ ធម្មានំ ឯកន្តតោ លព្ភមានតំ ទស្សេតិ.

ឯវំ តេសំ ថបតីនំ ឥមេហិ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតំ បរិយាយេន ទស្សេត្វា ឥទានិ និប្បរិយាយេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘តុម្ហេ ខោ ថបតយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៩៥. សហស្សំ កប្បកោដិយោតិ សហស្សំ អត្តភាវា អហេសុន្តិ អត្ថោ. ‘‘អសីតិ កប្បកោដិយោ’’តិបិ បាឋោ, អសីតិអាយុកប្បកោដិយោ អហេសុន្តិ អត្ថោ. កត្ថ បន តេ អហេសុន្តិ? អាហ ‘‘ទេវេ ចេវ មនុស្សេ ចា’’តិ, ទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ចាតិ អត្ថោ. សំវិរុឡ្ហម្ហីតិ សមន្តតោ បល្លវគ្គហណេន វិរុឡ្ហេ. អលភិំហន្តិ អលភិំ អហំ. អជ្ជ តិំសំ តតោ កប្បាតិ តតោ កប្បតោ អជ្ជ សម្បតិ អយំ កប្បោ តិំសតិមោ. តស្សា សញ្ញាយ វាសនាតិ តស្ស ពុទ្ធគតាយ សញ្ញាយ វាសនតោ.

តណ្ហានិឃាតកោតិ តណ្ហាយ សមុច្ឆេទកោ. វដំសកោតិ បុប្ផមយកណ្ណិកោ. សព្ពបុប្ផេហិលង្កតោតិ នានាបុប្ផេហិ អលង្កតោ. លបនន្តរាតិ ឧត្តរាធរោដ្ឋានំ អន្តរតោ. ឱក្កាតិ បភា. មុទ្ធនន្តរធាយថាតិ មុទ្ធនិ អន្តរធាយថ. កង្ខំ វិតរាតិ វិមតិំ វិនោទេហិ. យស្ស តំ សព្ពធម្មេសុ, សទា ញាណំ បវត្តតីតិ តន្តិ និបាតមត្តំ. យស្ស សព្ពធម្មេសុ អាកង្ខប្បដិពទ្ធត្តា សទា ញាណំ បវត្តតិ. សោ សព្ពញ្ញូ ភគវា ថេរំ អានន្ទំ ឯតទព្រវីតិ សម្ពន្ធោ. រាជា រដ្ឋេ ភវិស្សតីតិ សព្ពស្មិំ រដ្ឋេ រាជា ភវិស្សតិ. ចរិមន្តិ ចរិមភវំ. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា. ធម្មតន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ, បច្ចេកពោធិំ វា.

៩៦. សុវណ្ណច្ឆទនំ នាវន្តិ ឧភោសុ បស្សេសុ សុវណ្ណាលង្ការេហិ បដិមណ្ឌិតវសេន ឆាទិតំ សុវណ្ណនាវំ. បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, សក្កស្ស ឥតិ មេ សុតន្តិ យថា សា ទេវតា បញ្ហំ បុដ្ឋា សក្កស្ស ព្យាកាសិ, ឯវំ មយាបិ សុតន្តិ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ អត្តនា យថាសុតំ តំ ភគវតោ វទតិ.

បំសុថូបេសូតិ សរីរធាតុំ អព្ភន្តរេ ឋបេត្វា បំសូហិ កតថូបេសុ. ឯវញ្ហិ តេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សកតា នាម ហោន្តិ, តេនេវាហ – ‘‘ឧទ្ទិស្សកតេសុ ទសពលធរាន’’ន្តិ.

៩៧. ទេវបុត្តសរីរវណ្ណាតិ ទេវបុត្តសរីរសទិសវណ្ណា. សុភគសណ្ឋិតីតិ សោភគ្គយុត្តសណ្ឋានា. ឧឡារំ វត តំ អាសីតិ តំ មយា កតំ បុញ្ញំ ឧឡារំ វត អហោសិ. យាហន្តិ យា អហំ. សតសហស្សំ កប្បេ, មុទិតោ ថូបំ អបូជេសីតិ ថូបំ បូជេត្វា សតសហស្សំ អាយុកប្បេ អហំ មុទិតោតិ អត្ថោ. អនាគន្តុន វិនិបាតន្តិ អបាយុបបត្តិំ អនុបគន្ត្វា. យំ ចក្ខុន្តិ យំ បញ្ញាចក្ខុំ. បណិហិតន្តិ ឋបិតំ. វិមុត្តចិត្តម្ហីតិ វិមុត្តចិត្តោ អម្ហិ. វិធូតលតោតិ វិធូតតណ្ហាលតោ, សមុច្ឆិន្នតណ្ហោតិ អត្ថោ.

៩៨. សាមាកបត្ថោទនមត្តន្តិ សាមាកតិណានំ នាឡិកោទនមត្តំ. អខិលេតិ បញ្ចន្នំ ចេតោខិលានំ អភាវេន អខិលេ. តស្មិញ្ច ឱកប្បយិ ធម្មមុត្តមន្តិ តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧត្តមធម្មំ បច្ចេកពោធិំ ‘‘ឧត្តមធម្មេន នាម ឥមស្មិំ ភវិតព្ព’’ន្តិ សទ្ទហិំ. ‘‘តស្មិញ្ច ធម្មេ បណិធេសិំ មានស’’ន្តិ ឥមិនា បដិលទ្ធធម្មំ អហម្បិ សច្ឆិករេយ្យន្តិ ចិត្តំ បណិទហិំ. ភវេ កុទាសុបិ ច មា អបេក្ខវាតិ កត្ថចិ ភវេ អបេក្ខវា មា ភវេយ្យន្តិ ច បណិធេសិំ មានសន្តិ សម្ពន្ធោ.

កុរូសូតិ ឧត្តរកុរូសុ. ទីឃាយុកេសូតិ តេសំ វស្សសហស្សាយុកតាយ វុត្តំ. អមមេសូតិ អបរិគ្គហេសុ. បាណីសូតិ សត្តេសុ. អហីនគាមីសូតិ យថាលទ្ធសម្បត្តីហិ យាវតាយុកំ អបរិហីនសភាវេសុ. តិទសោបបជ្ជថាតិ តាវតិំសោ ហុត្វា ឧបបជ្ជិំ, តិទសេ វា តាវតិំសភវនេ ឧបបជ្ជិំ. វិសិដ្ឋកាយូបគតោតិ វិសិដ្ឋកាយេសុ នានាវណ្ណកាយេសុ ឧបគតោ. យសស្សិសូតិ បរិវារវន្តេសុ. ហិតាហិតាសិហីតិ កុសលាកុសលេ វីតិវត្តីហិ. បច្ចក្ខំ ខ្វិមន្តិ បច្ចក្ខំ ខោ ឥមំ វចនន្តិ អធិប្បាយោ.

សកាសីតិ សោ អកាសិ. ពលិមាភិហារីតិ បូជាពលិំ អភិហរិ. បតិតស្ស ឯកន្តិ តស្ស ហត្ថតោ ឯកបុប្ផំ បតិតំ.

ឧបរិដ្ឋន្តិ ឧបរិ វេហាសេ ឋិតំ. អរិដ្ឋន្តិ អរិដ្ឋំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ. អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ អជ្ឈត្តវិសយា ច ពហិទ្ធវិសយា ច. យេ មេ វិជ្ជិំសូតិ យេ មេ បុព្ពេ វិជ្ជមានា អហេសុំ. ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ បុនប្បុនំ ជាយនមីយនភូតោ សំសារោ បុនព្ភវោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ច ទានិ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តន្តិ ឥទំ វាសនាភាគបុញ្ញវិភាវនានំ នានាសុត្តបទានំ ឧទាហរណវសេន ទស្សិតំ វាសនាភាគិយំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៩៩. ‘‘ឧទ្ធំ អធោ…បេ… អបុនព្ភវាយា’’តិ ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តន្តិ វុត្តំ ឱឃតរណស្ស អរិយមគ្គកិច្ចត្តា. ន ចេតនា ករណីយាតិ ន ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ធម្មតាតិ ធម្មសភាវោ.

១០០. យទា ហវេតិ យស្មិំ ហវេ កាលេ. បាតុភវន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មាតិ អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធសាធកា ពោធិបក្ខិយធម្មា. បាតុភវន្តីតិ វា បកាសេន្តិ, អភិសមយវសេន បាកដា ហោន្តិ. ធម្មាតិ ចតុអរិយសច្ចធម្មា. អាតាបោ វុច្ចតិ កិលេសសន្តាបនដ្ឋេន វីរិយំ. អាតាបិនោតិ សម្មប្បធានវីរិយវតោ. ឈាយតោតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ច ឈានេន ឈាយន្តស្ស. ព្រាហ្មណស្សាតិ ពាហិតបាបស្ស ខីណាសវស្ស. អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពាតិ អថស្ស ឯវំ បាតុភូតធម្មស្ស យា តា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតីតិ? នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១២) នយេន ‘‘កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជរាមរណំ, កស្ស បនិទំ ជរាមរណន្តិ? នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣៥) ច នយេន បច្ចយាការកង្ខា វុត្តា. យា ច បច្ចយាការស្សេវ អប្បដិវិទ្ធត្តា ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិកា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡសកង្ខា ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតិ ធម្មេ កង្ខតី’’តិអាទិកា (ធ. ស. ១០០៨) អដ្ឋ ច កង្ខា អាគតា, តា សព្ពា វបយន្តិ អបគច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តិ, កស្មា? យតោ បជានាតិ សហេតុធម្មំ, យស្មា អវិជ្ជាទិកេន ហេតុនា សហេតុកំ ឥមំ សង្ខារាទិំ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធធម្មំ បជានាតិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈតិ.

យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទីហិ យស្មា បច្ចយានំ ខយសង្ខាតំ និព្ពានំ អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ, តស្មា យទាស្ស អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស វុត្តប្បការា ធម្មា បាតុភវន្តិ. អថស្ស យា និព្ពានស្ស អវិទិតត្តា កង្ខា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, សព្ពាបិ តា កង្ខា វបយន្តីតិ.

អារញ្ញន្តិ អារញ្ញកំ. អញ្ញាតុញ្ឆេន យាបេន្តន្តិ កុលេសុ អញ្ញាតោ និច្ចនវោយេវ ហុត្វា ឧញ្ឆេន បិណ្ឌចរិយាយ យាបេន្តំ. អថ វា អភិលក្ខិតេសុ ឥស្សរជនគេហេសុ កដុកភណ្ឌសម្ភារំ សុគន្ធភោជនំ បរិយេសន្តស្ស ឧញ្ឆនំ ញាតុញ្ឆនំ នាម, ឃរបដិបាដិយា បន ទ្វារេ ឋិតេន លទ្ធមិស្សកភោជនំ អញ្ញាតុញ្ឆនំ នាម. ឥទំ ឥធ អធិប្បេតំ. តេន យាបេន្តំ. កាមេសុ អនបេក្ខិនន្តិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ និរបេក្ខំ.

ឆេត្វាតិ វធិត្វា. សុខំ សេតីតិ កោធបរិឡាហេន អបរិទយ្ហមានត្តា សុខំ សយតិ. ន សោចតីតិ កោធវិនាសេន វិនដ្ឋទោមនស្សត្តា ន សោចតិ. វិសមូលស្សាតិ ទុក្ខវិបាកស្ស. មធុរគ្គស្សាតិ យំ អក្កុដ្ឋស្ស បច្ចក្កោសិត្វា បហដស្ស បដិប្បហរិត្វា សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្ធាយ សោ ‘‘មធុរគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ បរិយោសានំ ‘‘អគ្គ’’ន្តិ វុត្តំ. អរិយាតិ ពុទ្ធាទយោ.

ហនេតិ ហនេយ្យ. ឧប្បតិតន្តិ អសមុគ្ឃាដិតំ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នវសេន សមុទាចារុប្បន្នវសេន សមុទាចរន្តំ. វិនោទយេតិ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរេយ្យ.

១០១. សត្តិយាតិ ទេសនាសីសមេតំ, ឯកតោធារាទិនា សត្ថេនាតិ អត្ថោ. ឱមដ្ឋោតិ បហដោ. ចត្តារោ ហិ បហារា ឱមដ្ឋោ ឧម្មដ្ឋោ មដ្ឋោ វិមដ្ឋោតិ. តត្ថ ឧបរិ ឋត្វា អធោមុខំ ទិន្នប្បហារោ ឱមដ្ឋោ នាម, អធោ ឋត្វា ឧទ្ធំ មុខំ ទិន្នប្បហារោ ឧម្មដ្ឋោ នាម, អគ្គឡសូចិ វិយ វិនិវិជ្ឈិត្វា កតោ មដ្ឋោ នាម, សេសោ សព្ពោបិ វិមដ្ឋោ នាម. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឱមដ្ឋោ គហិតោ. សោ ហិ សព្ពទារុណោ ទុរុទ្ធរណសល្លោ ទុត្តិកិច្ឆោ អន្តោទោសោ អន្តោបុព្ពលោហិតោ ច ហោតិ. បុព្ពលោហិតំ អនិក្ខមិត្វា វណមុខំ បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ. បុព្ពលោហិតំ នីហរិតុកាមេហិ មញ្ចេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា អធោសិរោ កាតព្ពោ ហោតិ, មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបុណាតិ. បរិព្ពជេតិ វិហរេយ្យ.

ឥមាយ គាថាយ កិំ កថិតំ? យថា សត្តិយា ឱមដ្ឋបុរិសោ សល្លុព្ពាហនវណតិកិច្ឆនានំ អត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ. យថា ច ទយ្ហមានេ មត្ថកេ អាទិត្តសិរោ តស្ស និព្ពាបនត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ, ឯវមេវំ ភិក្ខុ កាមរាគប្បហានាយ សតោ អប្បមត្តោ ហុត្វា វិហរេយ្យ ភគវាតិ កថេសិ.

ឯវំ ទេវតាយ កថិតេ អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមាយ ទេវតាយ ឧបមា ទឡ្ហំ កត្វា អានីតា, អត្ថំ បន បរិត្តកំ គហេត្វា ឋិតា. បុនប្បុនំ កថេន្តីបិ ហិ ឯសា កាមរាគស្ស វិក្ខម្ភនប្បហានមេវ កថេយ្យ, យាវ ច កាមរាគោ មគ្គេន ន សមុគ្ឃាដិយ្យតិ, តាវ អនុពន្ធោវ ហោតី’’តិ តមេវ ឧបមំ គហេត្វា បឋមមគ្គវសេន ទេវតាយ វិនិវដ្ដេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ’’តិ ទុតិយគាថមាហ. តស្សត្ថោ បុរិមនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

លោកាមិសន្តិ កាមគុណោ. សន្តិបេក្ខោតិ សព្ពសង្ខារូបសមំ និព្ពានំ អបេក្ខមានោ. បញ្ញវាតិ បញ្ញវន្តោ. បហិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិបេសិតចិត្តោ. វិរតោ កាមសញ្ញាយាតិ យាយ កាយចិ សព្ពតោ កាមសញ្ញាយ ចតុត្ថមគ្គសម្បយុត្តាយ សមុច្ឆេទវិរតិយា វិរតោ. ‘‘វិរត្តោ’’តិបិ បាឋោ. កាមសញ្ញាយាតិ បន ភុម្មវចនំ ហោតិ. សគាថាវគ្គេ (សំ. និ. ១.៩៦) ‘‘កាមសញ្ញាសូ’’តិ បាឋោ. ចតូហិ មគ្គេហិ ទសន្នម្បិ សំយោជនានំ អតីតត្តា សព្ពសំយោជនាតីតោ. ចតុត្ថមគ្គេនេវ វា ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនាតីតោ តត្រ តត្រាភិនន្ទនតោ នន្ទិសង្ខាតាយ តណ្ហាយ តិណ្ណញ្ច ភវានំ បរិក្ខីណត្តា នន្ទិភវបរិក្ខីណោ. សោ តាទិសោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ គម្ភីរេ សំសារណ្ណវេ ន សីទតិ.

សទ្ទហានោតិ យេន បុព្ពភាគេ កាយសុចរិតាទិភេទេន, អបរភាគេ ច សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយភេទេន ធម្មេន អរហន្តោ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកា និព្ពានំ បត្តា. តំ សទ្ទហានោ អរហតំ ធម្មំ និព្ពានប្បត្តិយា លោកិយលោកុត្តរបញ្ញំ លភតិ, តញ្ច ខោ ន សទ្ធាមត្តកេនេវ. យស្មា បន សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱទហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, តស្មា ឧបសង្កមនតោ បដ្ឋាយ យាវ ធម្មស្សវនេន សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញំ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? តំ ធម្មំ សទ្ទហិត្វាបិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វាបិ វត្តករណេន បយិរុបាសិត្វា យទា បយិរុបាសនាយ អារាធិតចិត្តា កិញ្ចិ វត្តុកាមា ហោន្តិ. អថ អធិគតាយ សោតុកាមតាយ សោតំ ឱទហិត្វា សុណន្តោ លភតីតិ ឯវំ សុស្សូសម្បិ ច សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តោ សុភាសិតទុព្ភាសិតញ្ញុតាយ វិចក្ខណោ ឯវ លភតិ, ន ឥតរោ. តេនាហ – ‘‘អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ’’តិ.

បតិរូបការីតិ ទេសកាលាទីនិ អហាបេត្វា លោកិយស្ស លោកុត្តរស្ស ធម្មស្ស បតិរូបំ អធិគមូបាយំ ករោតីតិ បតិរូបការី. ធុរវាតិ ចេតសិកវីរិយវសេន អនិក្ខិត្តធុរោ. ឧដ្ឋាតាតិ កាយិកវីរិយវសេន ឧដ្ឋានសម្បន្នោ អសិថិលបរក្កមោ. វិន្ទតេ ធនន្តិ លោកិយលោកុត្តរធនំ អធិគច្ឆតិ. សច្ចេនាតិ វចីសច្ចេន បរមត្ថសច្ចេន ច. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកា និព្ពុតិំ បាបុណន្តា កិត្តិម្បិ បាបុណន្តិយេវ. ទទន្តិ បរេសំ យំ កិញ្ចិ ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ ទេន្តោ មិត្តានិ គន្ថតិ សម្បាទេតិ ករោតីតិ អត្ថោ. ទុទ្ទទំ វា ទទន្តោ គន្ថតិ, ទានមុខេន ចត្តារិបិ សង្គហវត្ថូនិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេហិ មិត្តានិ ករោន្តិ. អស្មា លោកា បរំ លោកំ, ស វេ បេច្ច ន សោចតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស ឥមេ សទ្ធាទយោ ធម្មា វិជ្ជន្តិ, សោ ឥមស្មា លោកា បរំ លោកំ គន្ត្វា ន សោចតិ, សោកការណំ តស្ស នត្ថីតិ អត្ថោ.

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩០) –

គាថំ អវសេសំ កត្វា ឧទាហដំ. អាឡវកសុត្តេ ហិ ឥមា គាថា អាឡវកេន ‘‘កថំ សុ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៧) បុដ្ឋេន ភគវតា ភាសិតាតិ.

យេន កេនចិ វណ្ណេនាតិ យេន កេនចិ ការណេន, បការេន វា. សំវាសោតិ ឯកស្មិំ ឋានេ សហវាសោ សមាគមោ. តន្តិ តថា សមាគតំ អនុកម្បិតព្ពំ បុរិសំ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ ករុណាសមុស្សាហិតេន បសាទេន បសន្នេន មនសា. ន តេន ហោតិ សំយុត្តោតិ តេន យថាវុត្តេន អនុសាសនេន កាមច្ឆន្ទាទីនំ សំយោជនវសេន សំយុត្តោ នាម ន ហោតិ. យានុកម្បា អនុទ្ទយាតិ យា អរិយមគ្គសម្បាបនវសេន ករុណាយនា, មេត្តាយនា ចាតិ អត្ថោ.

១០២. រាគោ ច ទោសោ ចាតិ រាគទោសា ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ. កុតោនិទានាតិ កិំនិទានា កិំហេតុកា. បច្ចត្តវចនស្ស ហិ អយំ តោ-អាទេសោ, សមាសេ ចស្ស លោបាភាវោ វេទិតព្ពោ. អរតី រតី លោមហំសោ កុតោជាតិ យាយំ បន្តេសុ សេនាសនេសុ, អធិកុសលេសុ ច ធម្មេសុ អរតិ ឧក្កណ្ឋិតា, យា ច បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រតិ អភិរតិ អាសត្តិ កីឡនាទិ, យោ ច លោមហំសសមុដ្ឋានតោ លោមហំសសង្ខាតោ ចិត្តុត្រាសោ, ឥមេ តយោ ធម្មា កុតោ ជាតា កុតោ និព្ពត្តាតិ បុច្ឆា. កុតោ សមុដ្ឋាយាតិ កុតោ ឧប្បជ្ជិត្វា. មនោតិ កុសលចិត្តំ. វិតក្កាតិ កាមវិតក្កាទយោ. កុមារកា ធង្កមិវោសជន្តីតិ យថា កុមារកា កីឡន្តា កាកំ សុត្តេន បាទេ ពន្ធិត្វា ឱសជន្តិ ខិបន្តិ, ឯវំ កុសលមនំ អកុសលវិតក្កា កុតោ សមុដ្ឋាយ ឱសជន្តីតិ បុច្ឆា.

រាគោ ចាតិ ទុតិយគាថា តស្សា វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ ឥតោតិ អត្តភាវំ សន្ធាយាហ. អត្តភាវនិទានា ហិ រាគទោសា, អរតិ រតិ លោមហំសា ច អត្តភាវតោ ជាតា. កាមវិតក្កាទយោ អត្តភាវតោ ឯវ សមុដ្ឋាយ កុសលមនំ ឱសជន្តិ. តេន តទញ្ញំ បកតិអាទិការណំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘ឥតោនិទានា ឥតោ សមុដ្ឋាយា’’តិ. បុរិមគាថាយ វុត្តនយេនេត្ថ សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ យ្វាយំ ‘‘ឥតោនិទានា’’តិអាទីសុ អត្តភាវនិទានា អត្តភាវតោ ជាតា អត្តភាវតោ សមុដ្ឋាយាតិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ សាធេន្តោ អាហ – ‘‘ស្នេហជា អត្តសម្ភូតា’’តិ. ឯតេ ហិ រាគាទយោ វិតក្កបរិយោសានា តណ្ហាស្នេហេន ជាតា. តថា ជាយន្តា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធភេទេ អត្តភាវសង្ខាតេ អត្តនិ សម្ភូតា. តេនាហ – ‘‘ស្នេហជា អត្តសម្ភូតា’’តិ. ឥទានិ តទត្ថជោតិកំ ឧបមំ ទស្សេតិ ‘‘និគ្រោធស្សេវ ខន្ធជា’’តិ. តត្ថ ខន្ធជាតិ ខន្ធេសុ ជាតា បារោហា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា និគ្រោធស្ស ខន្ធជសង្ខាតា បារោហា អាបោរសសង្ខាតេ ស្នេហេ សតិ ជាយន្តិ, ជាយន្តា ច តស្មិំយេវ និគ្រោធេ តេសុ តេសុ សាខប្បទេសេសុ សម្ភវន្តិ, ឯវំ ឯតេ រាគាទយោ អជ្ឈត្តំ តណ្ហាស្នេហេ សតិ ជាយន្តិ, ជាយន្តា ច តស្មិំយេវ អត្តភាវេ តេសុ តេសុ ចក្ខាទិប្បទេសេសុ ឥដ្ឋារម្មណេសុ សម្ភវន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ស្នេហជា អត្តសម្ភូតា’’តិ. បុថុ វិសត្តា កាមេសូតិ យស្មា រាគោបិ បញ្ចកាមគុណិកាទិវសេន, ទោសោបិ អាឃាតវត្ថុអាទិវសេន អរតិអាទយោបិ តស្ស តស្ស ភេទស្ស វសេនាតិ សព្ពថា សព្ពេបិមេ កិលេសា បុថុ អនេកប្បការា ហុត្វា វត្ថុទ្វារារម្មណាទិវសេន តេសុ តេសុ កាមេសុ តថា តថា វិសត្តា លគ្គា សំសិព្ពិត្វា ឋិតា. កិមិវ? មាលុវាវ វិតតា វនេ យថា វនេ វិតតា មាលុវា តេសុ តេសុ រុក្ខសាខប្បសាខាទិភេទេសុ វិសត្តា ហោតិ លគ្គា សំសិព្ពិត្វា ឋិតា, ឯវំ ឯតេ កិលេសា ធម្មា, តស្មា ឯត្ថ បុថុបភេទេសុ វត្ថុកាមេសុ វិសត្តំ កិលេសគហនំ.

យេ នំ បជានន្តិ យតោនិទានំ, តេ នំ វិនោទេន្តិ សុណោហិ យក្ខ. តស្សត្ថោ – យេ សត្តា នំ កិលេសគហនំ ‘‘ឥតោនិទានំ ឯស ឧប្បជ្ជតី’’តិ ជានន្តិ, តេ នំ តណ្ហាសិនេហសិនេហិតេ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជតីតិ ញត្វា តំ តណ្ហាសិនេហំ អាទីនវានុបស្សនាទិភាវនាញាណគ្គិនា វិសោសេន្តា វិនោទេន្តិ បជហន្តិ, ឯវំ អម្ហាកំ ភាសិតំ សុណោហិ យក្ខាតិ. តេ ទុត្តរំ ឱឃមិមំ តរន្តិ, អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយាតិ យេ ហិ សំកិលេសគហនំ វិនោទេន្តិ, តេ ឯកន្តេន មគ្គំ ភាវេន្តិ. ន ហិ មគ្គភាវនំ វិនា កិលេសវិនោទនំ អត្ថិ. ឯវំ មគ្គំ ភាវេន្តា តេ បកតិញាណេន ទុត្តរំ កាមោឃាទិំ ចតុព្ពិធំ ឱឃំ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា សុបិនន្តេនបិ អតិណ្ណបុព្ពំ អនតិក្កន្តបុព្ពំ អបុនព្ភវាយ និព្ពានាយ តរន្តិ.

ទុក្ករំ ភគវាតិ ឯកោ កិរ ទេវបុត្តោ បុព្ពយោគាវចរោ ពហលកិលេសតាយ សប្បយោគេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សមណធម្មំ កត្វា បុព្ពហេតុមន្ទតាយ អរិយភូមិំ អប្បត្វាវ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ, សោ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា ទុក្ករភាវំ អារោចេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ ទុក្ករន្តិ ទសបិ វស្សានិ…បេ… សដ្ឋិបិ វស្សានិ ឯកន្តបរិសុទ្ធស្ស សមណធម្មស្ស ករណំ នាមេតំ ទុក្ករំ. សេក្ខាតិ សត្ត សេក្ខា. សីលសមាហិតាតិ សីលេន សមាហិតា សមុបេតា. ឋិតត្តាតិ បតិដ្ឋិតសភាវា. ឯវំ បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជិត្វា ឧបរិបញ្ហំ សមុដ្ឋាបនត្ថំ ‘‘អនគារិយុបេតស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនគារិយុបេតស្សាតិ អនគារិយំ និគ្គេហភាវំ ឧបគតស្ស, បព្ពជិតស្សាតិ អត្ថោ. តុដ្ឋីតិ ចតុបច្ចយសន្តោសោ.

ភាវនាយាតិ ចិត្តវូបសមភាវនាយ. តេ ឆេត្វា មច្ចុនោ ជាលន្តិ យេ រត្តិន្ទិវំ ឥន្ទ្រិយូបសមេ រតា, តេ ទុស្សមាទហំ ចិត្តំ សមាទហន្តិ. យេ សមាហិតចិត្តា, តេ ចតុបច្ចយសន្តោសំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សន្តុដ្ឋា, តេ សីលំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សីលេ បតិដ្ឋិតា សត្ត សេក្ខា, តេ អរិយា មច្ចុនោ ជាលសង្ខាតំ កិលេសជាលំ ឆិន្ទិត្វា គច្ឆន្តិ.

ទុគ្គមោតិ សច្ចមេតំ, ភន្តេ, យេ ឥន្ទ្រិយូបសមេ រតា, តេ ទុស្សមាទហំ ចិត្តំ សមាទហន្តិ. យេ សមាហិតចិត្តា, តេ ចតុបច្ចយសន្តោសំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សន្តុដ្ឋា, តេ សីលំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សីលេ បរមគ្គាហិនោ សត្ត សេក្ខា, តេ អរិយា មច្ចុនោ ជាលសង្ខាតំ កិលេសជាលំ ឆិន្ទិត្វា គច្ឆន្តិ. កិំ ន គមិស្សន្តិ, អយំ បន ទុគ្គមោ ‘‘ភគវា វិសមោ មគ្គោ’’តិ អាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អរិយមគ្គោ នេវ ទុគ្គមោ ន វិសមោ, បុព្ពភាគបដិបទាយ បនស្ស ពហូ បរិស្សយា ហោន្តិ, តស្មា ឯវំ វុត្តោ. អវំសិរាតិ ញាណសិរេន អធោសិរា ហុត្វា បបតន្តិ. អរិយមគ្គំ អារោហិតុំ អសមត្ថតាយ ឯវ តេ មគ្គេ បបតន្តីតិ វុច្ចន្តិ. អរិយានំ សមោ មគ្គោតិ ស្វេវ មគ្គោ អរិយានំ សមោ ហោតិ. វិសមេ សមាតិ វិសមេបិ សត្តកាយេ សមា ឯវ.

១០៣. ឥទញ្ហិ តំ ជេតវនន្តិ អនាថបិណ្ឌិកោ ទេវបុត្តោ ជេតវនស្ស ចេវ ពុទ្ធាទីនញ្ច វណ្ណភណនត្ថំ អាគន្ត្វា ឯវមាហ. ឥសិសង្ឃនិសេវិតន្តិ ភិក្ខុសង្ឃនិវេសិតំ. ឯវំ បឋមគាថាយ ជេតវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា ឥទានិ អរិយមគ្គស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ ‘‘កម្មំ វិជ្ជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កម្មន្តិ មគ្គចេតនា. វិជ្ជាតិ មគ្គបញ្ញា. ធម្មោតិ សមាធិ, សមាធិបក្ខិកា វា ធម្មា. សីលំ ជីវិតមុត្តមន្តិ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ជីវិតញ្ច ឧត្តមន្តិ ទស្សេតិ. អថ វា វិជ្ជាតិ ទិដ្ឋិសង្កប្បា. ធម្មោតិ វាយាមសតិសមាធយោ. សីលន្តិ វាចាកម្មន្តាជីវា. ជីវិតមុត្តមន្តិ ឯតស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ជីវិតំ នាម ឧត្តមន្តិ. ‘‘ឯតេន មច្ចា សុជ្ឈន្តី’’តិ ឯតេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ.

តស្មាតិ យស្មា មគ្គេន សុជ្ឈន្តិ, ន គោត្តធនេហិ, តស្មា. យោនិសោ វិចិនេ ធម្មន្តិ ឧបាយេន ពោធិបក្ខិយធម្មំ វិចិនេយ្យ. ឯវំ តត្ថ វិសុជ្ឈតីតិ ឯវំ តស្មិំ អរិយមគ្គេ វិសុជ្ឈតិ. អថ វា យោនិសោ វិចិនេ ធម្មន្តិ ឧបាយេន អរិយសច្ចធម្មំ វិចិនេយ្យ. ឯវំ តត្ថ វិសុជ្ឈតីតិ ឯវំ តេសុ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ វិសុជ្ឈតិ. ឥទានិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ ‘‘សារិបុត្តោវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សារិបុត្តោវាតិ អវធារណវចនំ, ឯតេហិ បញ្ញាទីហិ សារិបុត្តោវ សេយ្យោតិ វទតិ. ឧបសមេនាតិ កិលេសវូបសមេន. បារង្គតោតិ និព្ពានំ គតោ, យោ កោចិ និព្ពានបត្តោ ភិក្ខុ, ន តាទិសោ. ឯតាវបរមោ សិយា, ន ថេរា ឧត្តរិតរោ នាម សាវកោ អត្ថីតិ វទតិ.

អតីតន្តិ អតីតេ បញ្ចក្ខន្ធេ. នាន្វាគមេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ នានុគច្ឆេយ្យ. នប្បដិកង្ខេតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ន បត្ថេយ្យ. យទតីតន្តិ ឥទមេត្ថ ការណវចនំ. យស្មា យំ អតីតំ, តំ បហីនំ និរុទ្ធំ អត្ថង្គតំ, តស្មា តំ នានុគច្ឆេយ្យ. យស្មា ច យំ តត្ថ អនាគតំ, តំ អប្បត្តំ អជាតំ អនិព្ពត្តំ, តស្មា តម្បិ ន បត្ថេយ្យ. តត្ថ តត្ថាតិ បច្ចុប្បន្នម្បិ ធម្មំ យត្ថ យត្ថេវ សោ ឧប្បន្នោ, តត្ថ តត្ថេវ នំ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សត្តហិ អនុបស្សនាហិ វិបស្សតិ, អរញ្ញាទីសុ វា តត្ថ តត្ថ វិបស្សតិ. អសំហីរំ អសំកុប្បន្តិ ឥទំ វិបស្សនាបដិវិបស្សនាទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិបស្សនា ហិ រាគាទីហិ ន សំហិរតិ ន កុប្បតីតិ អសំហីរា អសំកុប្បា, តំ អនុព្រូហយេ វឌ្ឍេយ្យ បដិវិបស្សេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា និព្ពានំ រាគាទីហិ ន សំហិរតិ ន កុប្បតីតិ អសំហីរំ អសំកុប្បំ, តំ វិទ្វា បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ អនុព្រូហយេ, បុនប្បុនំ តទារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេន្តោ វឌ្ឍេយ្យាតិ អត្ថោ.

តស្ស បន អនុព្រូហនស្ស អត្ថាយ អជ្ជេវ កិច្ចមាតប្បន្តិ កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនេន ‘‘អាតប្ប’’ន្តិ លទ្ធនាមំ វីរិយំ អជ្ជេវ កាតព្ពំ. កោ ជញ្ញា មរណំ សុវេតិ ស្វេ ជីវិតំ វា មរណំ វា កោ ជានាតិ. អជ្ជេវ ទានំ ទស្សាមិ, សីលំ វា រក្ខិស្សាមិ, អញ្ញតរំ វា បន កុសលំ ករិស្សាមិ, ‘‘អជ្ជ តាវ បបញ្ចោ អត្ថិ, ស្វេ វា បុនទិវសេ វា ជានិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា ‘‘អជ្ជេវ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ វីរិយំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. មហាសេនេនាតិ អហិវិច្ឆិកវិសសត្ថាទីនិ ហិ អនេកានិ មរណការណានិ តស្ស សេនាតិ តាយ មហតិយា សេនាយ វសេន មហាសេនេន ឯវរូបេន មច្ចុនា សទ្ធិំ ‘‘កតិបាហំ តាវ អាគមេហិ, យាវាហំ ពុទ្ធបូជាទិំ អត្តនោ អវស្សយំ កម្មំ ករោមី’’តិ ឯវំ មិត្តសន្ថវាការសង្ខាតោ វា ‘‘ឥទំ សតំ វា សហស្សំ វា គហេត្វា កតិបាហំ អាគមេហី’’តិ ឯវំ លញ្ជានុប្បទានសង្ខាតោ វា ‘‘ឥមិនា ពលរាសិនា បដិពាហិស្សាមី’’តិ ឯវំ ពលរាសិសង្ខាតោ វា សង្គរោ នត្ថិ. សង្គរោតិ ហិ មិត្តករណលញ្ជទានពលរាសិសង្កឌ្ឍនានំ នាមំ, តស្មា អយមត្ថោ វុត្តោ. អតន្ទិតន្តិ អនលសំ ឧដ្ឋាហកំ. ឯវំ បដិបន្នត្តា ភទ្ទោ ឯករត្តោ អស្សាតិ ភទ្ទេករត្តោ. ឥតីតិ ឯវំ បដិបន្នំ បុគ្គលំ ‘‘ភទ្ទេករត្តោ អយ’’ន្តិ រាគាទិសន្តតាយ សន្តោ ពុទ្ធមុនិ អាចិក្ខតិ.

ចក្ខុនា បញ្ញាយ ចាតិ ចក្ខុនា ច បញ្ញាយ ច. ចក្ខុភូតាយ វា បញ្ញាយ. សតិយា បញ្ញាយ ចាតិ សតិយា ច បញ្ញាយ ច, សតិវិសិដ្ឋាយ វា បញ្ញាយ. កាយេនាតិ នាមកាយេន.

ទិព្ពចក្ខុ សុវិសុទ្ធន្តិ ទិព្ពំ ចក្ខុ សុវិសុទ្ធំ, យំ សច្ឆិករោតីតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេនិវាសាតិ បុរិមាសុ ជាតីសុ និវុត្ថក្ខន្ធា. ឥទ្ធិវិធាតិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសា. និរោធោតិ និព្ពានំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

១០៤. យស្ស សេលូបមំ ចិត្តន្តិ ឯកឃនំ សេលំ វិយ បកតិវាតេហិ លោកធម្មវាតេហិ អកម្បនីយតោ យស្ស ចិត្តំ សេលូបមំ. តេនាហ – ‘‘ឋិតំ នានុបកម្បតី’’តិ. រជនីយេសូតិ លាភាទីសុ. កោបនេយ្យេតិ អលាភាទិកេ. កុតោ នំ ទុក្ខមេស្សតីតិ តំ ឯវំ ភាវិតចិត្តំ វីតិក្កន្តលោកធម្មំ ឧត្តមបុរិសំ លោកធម្មហេតុកំ ទុក្ខំ នានុគមិស្សតិ.

យោ ព្រាហ្មណោតិ ពាហិតបាបធម្មតាយ ព្រាហ្មណោ, ន ទិដ្ឋមង្គលិកតាយ ហុំហុង្ការកសាវាទិបាបធម្មយុត្តោ ហុត្វា កេវលំ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណោតិ បដិជានាតិ. សោ ព្រាហ្មណោ ពាហិតបាបធម្មត្តា ហុំហុង្ការប្បហានេន និហុំហុង្កោ. រាគាទិកសាវាភាវេន និក្កភាវោ. សីលសំវរេន សំយតចិត្តតាយ យតត្តោ. ចតុមគ្គញាណសង្ខាតេហិ វេទេហិ អន្តំ និព្ពានំ, វេទានំ វា អន្តំ គតត្តា វេទន្តគូ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា វូសិតព្រហ្មចរិយោ. ធម្មេន សោ ព្រហ្មវាទំ វទេយ្យាតិ សោ ‘‘ព្រាហ្មណោ អហ’’ន្តិ ឯតំ វាទំ វទេយ្យ. យស្ស សកលលោកសន្និវាសេ កុហិញ្ចិ ឯការម្មណេបិ រាគុស្សទោ ទោសុស្សទោ មោហុស្សទោ មានុស្សទោ ទិដ្ឋុស្សទោតិ ឥមេ ឧស្សទា នត្ថីតិ អត្ថោ.

ន គាធតីតិ ន បតិដ្ឋហតិ. សុក្កាតិ សុក្កសង្ខាតា គហា. យទិ ចន្ទិមសូរិយាទីនំ បភា តត្ថ នត្ថិ, តមោ ឯវ ច សិយាតិ អាសង្កមានេ សន្ធាយាហ ‘‘តមោ តត្ថ ន វិជ្ជតី’’តិ. យទា ច អត្តនាវេទីតិអាទីសុ ឯវំវិធំ និព្ពានំ អត្តបច្ចក្ខេន ញាណេន យទា វិន្ទតិ, អថ រូបារូបធម្មតោ សុខទុក្ខតោ ច វិប្បមុត្តោ ហោតីតិ.

សកេសុ ធម្មេសូតិ សកអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. យេភុយ្យេន ហិ អជ្ឈត្តំ វិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតីតិ. ឯតំ បិសាចន្តិ អជកលាបក, ឯតំ តយា វុត្តំ បិសាចំ កិលេសបិសាចញ្ច. បក្កុលន្តិ តយា កតំ អក្កុលំ បក្កុលករណញ្ច. អតិវត្តតីតិ អតិក្កមតិ.

នាភិនន្ទតិ អាយន្តិន្តិ បុរាណទុតិយិកំ អាគច្ឆន្តិំ អញ្ញំ វា ន អភិនន្ទតិ ចិត្តេន ន សម្បដិច្ឆតិ. តមេវ បក្កមន្តិំ ន សោចតិ. សង្គា សង្គាមជិំ មុត្តន្តិ បញ្ចវិធាបិ សង្គតោ មុត្តំ សង្គាមជិំ ភិក្ខុំ.

ពហ្វេត្ថាតិ ពហុ ឯត្ថ ន្ហាយតិ ជនោ, ន តេន សោ សុទ្ធោ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ជាតិពលំ និសេធន្តិ ជាតិពលស្ស និសេធកំ. សហាយា វតាតិ សមថវិបស្សនាភាវនាយ សហ អយនវសេន សហាយា វត. កាលេន កាលំ សប្បាយធម្មស្ស សវនវសេន ចិររត្តំ សមេតិ សមាគមោ ឯតេសន្តិ ចិររត្តសមេតិកា. សិថិលមារព្ភាតិ សិថិលំ វីរិយំ កត្វា.

១០៥. តត្រ ខោ, ភិក្ខវេ, កោ វិសេសោតិ សត្ថុ សាវកស្ស ច បញ្ចស្វេវ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ និព្ពិទាទយោតិ បុព្ពភាគបដិបត្តិយំ អនុបាទាវិមុត្តិយញ្ច ហេដ្ឋា ឧបរិ ច វិសេសាភាវំ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘នត្ថិ វិមុត្តិយា នានត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.៣១; កថា. ៣៥៥ អត្ថតោ សមានំ). តត្ថ វិសេសាភាវំ បច្ចាមសតិ ‘‘តត្រ កោ វិសេសោ’’តិ. អធិប្បយាសោតិ អធិកបយោគោ. នានាករណន្តិ ច វិសេសោយេវ វុត្តោ.

អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោតិ ភិក្ខវេ, យទិបិ សាវកស្ស សត្ថុ ច វិមុត្តិយំ វិសេសោ នត្ថិ, សយម្ភុញាណេន បន សវាសនសព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អនុប្បន្នស្ស អរិយមគ្គស្ស បរសន្តានេ ឧប្បាទនាទិសកលសព្ពញ្ញុគុណសមាយោគោ. អយំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បញ្ញាវិមុត្តតោ វិសេសោតិ. តត្ថ អនុប្បន្នស្សាតិ អវត្តមានស្ស. អរិយមគ្គញ្ហិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បាទេសិ. អន្តរា អញ្ញោ សត្ថា ឧប្បាទេតា នាម នាហោសិ, តស្មា អយំ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា នាម. អសញ្ជាតស្សាតិ តស្សេវ វេវចនំ. អនក្ខាតស្សាតិ អកថិតស្ស. មគ្គំ ជានាតីតិ មគ្គញ្ញូ. មគ្គំ វិទិតំ បាកដំ អកាសីតិ មគ្គវិទូ. មគ្គេ ច អមគ្គេ ច កោវិទោតិ មគ្គកោវិទោ. មគ្គានុគាតិ មគ្គំ អនុគច្ឆន្តា. បច្ឆាសមន្នាគតាតិ អហំ បឋមំ សមន្នាគតោ, សាវកា បច្ឆា សមន្នាគតា.

១០៦. ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៨៥; បុ. ប. ១៦៨) តមេន យុត្តោតិ តមោ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ បុន និរយតមុបគមនតោ តមបរាយណោ. ឥតិ ឧភយេនបិ ខន្ធតមោវ កថិតោ ហោតិ. ‘‘អឌ្ឍេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៨៥; បុ. ប. ១៦៨) ជោតិនា យុត្តោតិ ជោតិ, អាលោកភូតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសុចរិតាទីហិ បុន សគ្គូបបត្តិភវូបគមនតោ ជោតិបរាយណោ. ឥមិនា នយេន ឥតរេបិ ទ្វេ វេទិតព្ពា.

ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរាតិ ឯត្ថ ធីរាតិ ពុទ្ធាទយោ បណ្ឌិតបុរិសា. យំ សង្ខលិកសង្ខាតំ អយេន និព្ពត្តំ អាយសំ អទ្ទុពន្ធនសង្ខាតំ ទារុមយញ្ច បព្ពជតិណេហិ រជ្ជុំ កត្វា កតរជ្ជុពន្ធនញ្ច, តំ អសិអាទីហិ ឆិន្ទិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ថិរ’’ន្តិ ន វទន្តីតិ អត្ថោ. សារត្តរត្តាតិ រត្តា ហុត្វា រត្តា. ពលវរាគរត្តាតិ អត្ថោ. មណិកុណ្ឌលេសូតិ មណីសុ ច កុណ្ឌលេសុ ច, មណិចិត្តេសុ វា កុណ្ឌលេសុ. ឯតំ ទឡ្ហន្តិ យេ មណិកុណ្ឌលេសុ សារត្តរត្តា, តេសុ យោ រាគោ, យា ច បុត្តទារេសុ អបេក្ខា តណ្ហា, ឯតំ កិលេសមយំ ពន្ធនំ បណ្ឌិតបុរិសា ‘‘ទឡ្ហ’’ន្តិ វទន្តិ.

ឱហារិនន្តិ អាកឌ្ឍិត្វា ចតូសុ អបាយេសុ បាតនតោ អវហរតិ ហេដ្ឋា ហរតីតិ ឱហារិនំ. សិថិលន្តិ ពន្ធនដ្ឋានេ ឆវិអាទីនិ អកោបេត្វា ពន្ធនភាវម្បិ អជានាបេត្វា ជលបថថលបថាទីសុ កម្មំ កាតុំ ទេតីតិ សិថិលំ. ទុប្បមុញ្ចន្តិ លោភវសេន ហិ ឯកវារម្បិ ឧប្បន្នំ កិលេសពន្ធនំ ទដ្ឋដ្ឋានតោ កច្ឆបោ វិយ ទុម្មោចយំ ហោតីតិ ទុប្បមុញ្ចំ. ឯតម្បិ ឆេត្វានាតិ ឯតំ ទឡ្ហម្បិ កិលេសពន្ធនំ ញាណខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា អនបេក្ខិនោ ហុត្វា កាមសុខំ បហាយ បរិព្ពជន្តិ បក្កមន្តិ បព្ពជន្តិ ចាតិ អត្ថោ.

១០៧. ចេតេតីតិ អកុសលចេតនាវសេន ចេតេតិ. បកប្បេតីតិ តមេវ អកុសលចេតនំ កាយវចីកម្មភាវំ បាបនវសេន កប្បេតិ. អនុសេតីតិ រាគាទិអនុសយោវ សន្តានេ អប្បហីនភាវេន អនុសេតិ. អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយាតិ យទេតំ ចេតនំ បកប្បនំ អនុសយនញ្ច, ឯតំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតីតិ យថាវុត្តបច្ចយេ សតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាសម្បាទនតោ បតិដ្ឋា ហោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ អាយតិំ បុនព្ភវសង្ខាតា វិញ្ញាណាទីនំ អភិនិព្ពត្តិ ហោតិ.

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតី’’តិអាទិនា អកុសលកម្មមេវ បដិក្ខិបតិ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ, យទិបិ កទាចិ យោនិសោមនសិការា អកុសលចេតនា នប្បវត្តតិ, អនុសយា បន អប្បហីនាតិ, តេ កុសលស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋា ហោន្តិ យេវាតិ. សតិ ច អភិសង្ខារវិញ្ញាណេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. តតិយវារោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ.

១០៨. ‘‘នេសោ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ សមុទ្ទោ’’តិអាទិ យទិ ទុប្បូរណដ្ឋេន សំសីទនដ្ឋេន ទុរតិក្កមនដ្ឋេន សាគរោ ‘‘សមុទ្ទោ’’តិ វុច្ចេយ្យ, តតោ សតភាគេនបិ សហស្សភាគេនបិ ចក្ខុអាទីស្វេវ អយំ នយោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បុរិសស្ស សមុទ្ទោ, តស្ស រូបមយោ វេគោ’’តិ, រូបេសុ សត្តានំ អាវិញ្ឆនតោ រូបាយតនមេវ វេគោ ចក្ខុស្ស វេគោតិ អត្ថោ.

យោ តំ រូបមយំ វេគំ សហតីតិ យោ ភិក្ខុ សហ វិសយេន ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ សម្មសន្តោ តត្ថ ច និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជន្តោ តប្បដិពទ្ធតោ កិលេសជាលតោ វិមុច្ចន្តោ អភិភវតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អតរិ ចក្ខុសមុទ្ទន្តិ អយំ ភិក្ខុ ចក្ខុសង្ខាតំ សមុទ្ទំ តិណ្ណោតិ វុច្ចតិ.

អបរោ នយោ – ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ សមុទ្ទោតិ យទិបិ ទុប្បូរណដ្ឋេន យទិ វា សមុទនដ្ឋេន សមុទ្ទោ, ចក្ខុមេវ សមុទ្ទោ. តស្ស ហិ បថវិតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា នីលាទិអារម្មណំ សមោសរន្តំ បរិបុណ្ណភាវំ កាតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ ទុប្បូរណដ្ឋេនបិ សមុទ្ទោ. ចក្ខុ ច តេសុ តេសុ នីលាទិអារម្មណេសុ សមុទេតិ អសំវុតំ ហុត្វា ឱសរមានំ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភាវេន សទោសភាវេន គច្ឆតីតិ សមុទនដ្ឋេនបិ សមុទ្ទោ. តថា ចក្ខុំ តណ្ហាសោតាទីនំ ឧប្បត្តិទ្វារតាយ តេហិ សន្តានស្ស សមុទនដ្ឋេន តេមនដ្ឋេន សមុទ្ទោ. តស្ស រូបមយោ វេគោតិ សមុទ្ទស្ស អប្បមាណោ ឩមិមយោ វេគោ វិយ តស្សាបិ ចក្ខុសមុទ្ទស្ស សមោសរន្តស្ស នីលាទិភេទស្ស អារម្មណស្ស វសេន អប្បមេយ្យោ រូបមយោ វេគោ វេទិតព្ពោ. យោ តំ រូបមយំ វេគំ សហតីតិ យោ តំ ចក្ខុសមុទ្ទេ សមោសរន្តំ រូបមយំ វេគំ មនាបេ រូបេ រាគំ, អមនាបេ ទោសំ, អសមបេក្ខនេ មោហន្តិ ឯវំ រាគាទិកិលេសេ អនុប្បាទេន្តោ ឧបេក្ខកភាវេន សហតិ.

សឩមិន្តិអាទីសុ កិលេសឩមីហិ សឩមិំ. កិលេសវដ្ដេហិ សាវដ្ដំ. កិលេសគហេហិ សគហំ. កិលេសរក្ខសេហិ សរក្ខសំ. កោធុបាយាសស្ស វា វសេន សឩមិំ. កាមគុណវសេន សាវដ្ដំ. មាតុគាមវសេន សគហំ សរក្ខសំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឩមិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កោធុបាយាសស្សេតំ អធិវចនំ (ឥតិវុ. ១០៩; ម. និ. ២.១៦២; អ. និ. ៤.១២២). តថា អាវដ្ដន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ (ឥតិវុ. ១០៩; ម. និ. ២.១៦៤; អ. និ. ៤.១២២). គហរក្ខសោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, មាតុគាមស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៩). សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សឩមិភយំ ទុត្តរំ អច្ចតរីតិ អនិច្ចតាទិឩមិភយេន សភយំ ទុរតិក្កមំ អតិក្កមិ. លោកន្តគូតិ សំសារលោកស្ស អន្តំ គតោ. បារគតោតិ វុច្ចតីតិ និព្ពានំ គតោតិ កថីយតិ.

ពឡិសាតិ សត្តានំ អនត្ថហេតុតាយ ពឡិសា វិយ ពឡិសា. អនយាយាតិ អនត្ថាយ. ព្យាពាធាយាតិ ទុក្ខាយ. ឥដ្ឋាតិ បរិយិដ្ឋា វា អបរិយិដ្ឋា វា សុខារម្មណតាយ ឥដ្ឋា. កាមនីយដ្ឋេន កន្តា. មនស្ស វឌ្ឍនដ្ឋេន មនាបា. បិយសភាវតាយ បិយរូបា. កិលេសកាមសហិតត្តា កាមូបសំហិតា. រាគជននដ្ឋេន ចិត្តស្ស រញ្ជនតោ រជនីយា. តញ្ចេតិ តំ រូបារម្មណំ, នីលាទិវសេន អនេកភេទភិន្នម្បិ ហិ រូបាយតនំ រូបារម្មណភាវេន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យភាវេន ច ឯកវិធតំ នាតិវត្តតីតិ តំសភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា ‘‘តញ្ចេ’’តិ វុត្តំ. អភិនន្ទតីតិ អភិនន្ទនភូតាយ សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិមុខោ នន្ទតិ. អភិវទតីតិ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វទាបេន្តិយា តណ្ហាយនវសេន អភិវទតិ. អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតីតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា តិដ្ឋតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គិលិតពឡិសោ មារស្សាតិ អយំ, ភិក្ខុ, កិលេសមារស្ស ពឡិសភូតំ រូបតណ្ហំ គិលិត្វា ឋិតោតិ វុច្ចតិ. សេសវារេសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភេទីតិ ភិន្ទិ. បរិភេទីតិ សព្ពភាគេន ភិន្ទិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

១០៩. អយំ លោកោ សន្តាបជាតោតិ អយំ សត្តលោកោ ជាតសន្តាបោ ញាតិព្យសនាទិវសេន ឧប្បន្នសោកសន្តាបោ ច រាគាទិវសេន ឧប្បន្នបរិឡាហសន្តាបោ ចាតិ អត្ថោ. ផស្សបរេតោតិ អនេកេហិ ទុក្ខផស្សេហិ អភិភូតោ. រោទំ វទតិ អត្តតោតិ តំ តំ អត្តនា ផុដ្ឋំ ទុក្ខំ អភាវិតកាយតាយ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អហោ ទុក្ខំ, ឦទិសំ ទុក្ខំ មយ្ហំ សត្តុនោបិ មា ហោតូ’’តិអាទិនា វិលបន្តោ វទតិ. កស្មា? យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ, តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា, យស្មា ឯតេ សត្តា យេន យេន បការេន អត្តនោ ទុក្ខស្ស បដិការំ មញ្ញន្តិ អាសីសន្តិ, តំ ទុក្ខំ តតោ អញ្ញេន បការេន តិកិច្ឆិតព្ពំ ហោតិ. យេន វា បការេន អត្តនោ វឌ្ឍិំ មញ្ញន្តិ, តតោ អញ្ញថា អវឌ្ឍិ ឯវ បន ហោតិ. ឯវំ អញ្ញថាភាវិតំ ឥច្ឆាវិឃាតំ ឯវ បាបុណាតិ. អយំ ភវសត្តោ កាមាទិភវេសុ សត្តោ សត្តលោកោ, តថាបិ ភវមេវាភិនន្ទតិ, ន តត្ថ និព្ពិន្ទតិ. យទភិនន្ទតិ តំ ភយន្តិ យំ កាមាទិភវំ អភិនន្ទតិ, តំ ជរាមរណាទិអនេកព្យសនានុពន្ធត្តា អតិវិយ ភយានកដ្ឋេន ភយំ. យស្ស ភាយតីតិ យតោ ជរាមរណាទិតោ ភាយតិ, តំ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ទុក្ខទុក្ខតាយ ច ទុក្ខន្តិ.

ភវវិប្បហានាយាតិ ភវស្ស បជហនត្ថាយ. ខោតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកន្តេនេវ កាមាទិភវស្ស សមុទយប្បហានេន បហានត្ថំ ឥទំ មយា អធិគតំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ.

ឯវំ អរិយស្ស មគ្គស្ស ឯកំសេនេវ និយ្យានិកភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញមគ្គស្ស និយ្យានិកភាវំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភវេនាតិ រូបភវេន វា អរូបភវេន វា. ភវស្សាតិ សំសារស្ស. វិប្បមោក្ខន្តិ ភវតោ វិមុត្តិំ, សំសារសុទ្ធិន្តិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ តេ សមណព្រាហ្មណា តត្ថ និព្ពានសញ្ញិនោ, ភវគាមិកម្មេន បន រូបារូបជ្ឈានេន, តំនិព្ពត្តេន ច ឧបបត្តិភវេន ភវវិសុទ្ធិំ វទន្តា ភវេន ភវវិប្បមោក្ខំ វទន្តិ នាម. តេនាហ – ‘‘សព្ពេ តេ អវិប្បមុត្តា ភវស្មាតិ វទាមី’’តិ. អថ វា ភវេនាតិ ភវទិដ្ឋិយា, ភវតិ តិដ្ឋតិ សស្សតន្តិ ហិ បវត្តនតោ សស្សតទិដ្ឋិ ‘‘ភវទិដ្ឋី’’តិ វុច្ចតិ. ភវទិដ្ឋិ ឯវ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘ភវោ’’តិ វុត្តា ភវតណ្ហាតិអាទីសុ វិយ. ភវទិដ្ឋិវសេន ហិ ឥធេកច្ចេ ភវវិសេសំយេវ ភវវិប្បមោក្ខំ មញ្ញន្តិ. យថា តំ ពកោ ព្រហ្មា អាហ – ‘‘ឥទំ និច្ចំ, ឥទំ ធុវំ, ឥទំ សស្សតំ, ឥទំ អវិបរិណាមធម្ម’’ន្តិ (ម. និ. ១.៥០១; សំ. និ. ១.១៧៥). វិភវេនាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា. វិភវតិ វិនស្សតិ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ហិ បវត្តនតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វុត្តនយេន ‘‘វិភវោ’’តិ វុច្ចតិ. ភវស្ស និស្សរណមាហំសូតិ សំសារសុទ្ធិំ វទិំសុ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន ហិ ឥធេកច្ចេ សំសារសុទ្ធិំ វទន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘យតោ ខោ, ភោ, អយំ អត្តា រូបី ចាតុមហាភូតិកោ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភោ, អយំ អត្តា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.៩១).

អនិស្សដាតិ អនិក្ខន្តា. តត្ថ ការណមាហ – ‘‘ឧបធិញ្ហិ បដិច្ច ទុក្ខមិទំ សម្ភោតី’’តិ. តត្ថ ឧបធិន្តិ ខន្ធាទិឧបធិំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យត្ថ ឥមេ ទិដ្ឋិគតិកា និព្ពានសញ្ញិនោ, តត្ថ ខន្ធូបធិកិលេសូបធិអភិសង្ខារូបធយោ អធិគតា ញាតា. កុតោ តស្ស ទុក្ខនិស្សរណតាតិ. យំ បន បរមត្ថតោ ទុក្ខនិស្សរណំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពុបាទានក្ខយា នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ វុត្តំ.

លោកមិមំ បស្សាតិ ភគវា អត្តនោ ចិត្តំ អាលបតិ. បុថូតិ វិសុំ វិសុំ. អវិជ្ជាយ បរេតន្តិ មោហេន អភិភូតំ. ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. ភូតរតន្តិ ឥត្ថី បុរិសេ, បុរិសោ ឥត្ថិយាតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ សត្តេសុ រតំ, តតោ ឯវ ភវា អបរិមុត្តា. យេ ហិ កេចិ ភវាតិ ឥត្តរខណា វា ទីឃាយុកា វា សាតវន្តោ វា អសាតវន្តោ វា ភវា. សព្ពធីតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយន្តិ សព្ពត្ថ. សព្ពត្ថតាយាតិ សព្ពភាវេន. សព្ពេ តេ ភវាតិអាទីសុ ‘‘សព្ពេបិ ភវា អនិច្ចា’’តិអាទិនា វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ អវិបរីតំ បស្សតោ ភវតណ្ហាបិ បហីយតិ និរុជ្ឈតិ, វិភវំ ឧច្ឆេទម្បិ នាភិនន្ទតិ ន បត្ថេតិ, តស្ស សព្ព តណ្ហានំ អនវសេសតោ មគ្គេន និរុជ្ឈនតោ និព្ពានំ និព្ពុតិ ហោតិ. តស្ស ឯវំ និព្ពុតស្ស ភិក្ខុនោ អនុបាទា កិលេសាភិសង្ខារានំ អនុបាទានតោ អគ្គហណតោ បុនព្ភវោ ន ហោតិ. ឯវំភូតេន ច អភិភូតោ បញ្ចវិធោបិ មារោ វិជិតោ អស្ស អនេន មារេន សង្គាមោ, សព្ពេបិ ភវេ សមតិក្កន្តោ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តោតិ.

អនុសោតគាមី អន្ធបុថុជ្ជនោ បដិសោតគាមី កល្យាណបុថុជ្ជនោ. ឋិតត្តោ សេក្ខោ. ឥតរោ អសេក្ខោ.

១១០. អភិជាតិកោតិ ជាតិយោ. កណ្ហាភិជាតិកោតិ កណ្ហេ នីចេ កុលេ ជាតោ. កណ្ហំ ធម្មំ អភិជាយតីតិ កាឡកំ ទសវិធំ ទុស្សីលធម្មំ បសវតិ ករោតិ, សោ តំ អភិជាយិត្វា និរយេ និព្ពត្តតិ. សុក្កំ ធម្មន្តិ ‘‘អហំ បុព្ពេបិ បុញ្ញានំ អកតត្តា នីចេ កុលេ និព្ពត្តោ, ឥទានិ បុញ្ញំ ករិស្សាមី’’តិ បុញ្ញសង្ខាតំ សុក្កំ បណ្ឌរំ ធម្មំ អភិជាយតិ, សោ តេន សគ្គេ និព្ពត្តតិ. អកណ្ហំ អសុក្កំ និព្ពានន្តិ និព្ពានញ្ហិ សចេ កណ្ហំ ភវេយ្យ, កណ្ហវិបាកំ ទទេយ្យ. សុក្កំ, សុក្កវិបាកំ ទទេយ្យ. ទ្វិន្នម្បិ អប្បទានតោ បន ‘‘អកណ្ហំ អសុក្ក’’ន្តិ វុត្តំ. និព្ពានន្តិ ចេត្ថ អរហត្តំ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ កិលេសនិព្ពានន្តេ ជាតត្តា និព្ពានំ នាម. តំ ឯស អភិជាយតិ បសវតិ ករោតិ. សុក្កាភិជាតិកោតិ សុក្កេ ឧច្ចេ កុលេ ជាតោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘កណ្ហំ កណ្ហវិបាក’’ន្តិអាទិកស្ស កម្មចតុក្កស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា ហារសម្បាតវារេ វិភត្តោ ឯវ.

១១១. មានុសត្តន្តិ មនុស្សភាវំ, មនុស្សយោនិន្តិ អត្ថោ. ទ្វេតិ កិច្ចំ អកិច្ចមេវ ចាតិ ទ្វេ. កិច្ចានិ ត្វេវ កត្តព្ពានិ, ន ចាកិច្ចំ កិញ្ចិ កត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សុកិច្ចន្តិអាទិ ‘‘កិច្ច’’ន្តិ វុត្តានំ តេសំ សរូបទស្សនំ.

បធានានីតិ ឧត្តមានិ វិសិដ្ឋានិ. បុរិមស្មិំ បព្ពជិតេសូតិ វិសយេ ភុម្មំ. ទុតិយេ អធិករណេ. តត្ថ និព្ពានន្តិ អរហត្តំ អធិប្បេតំ. កស្មា បនេត្ថ អាមិសបរិច្ចាគោ អរហត្តេន សមធុរោ និទ្ទិដ្ឋោតិ? ទក្ខិណេយ្យេសុ ទក្ខិណាយ មហប្ផលភាវទស្សនត្ថំ. យេន យេន វា បន វត្ថុនាតិ ឧច្ឆេទាទិវត្ថុនា. អជ្ឈោសិតាតិ ភវតណ្ហាទិវសេន អជ្ឈោសិតា. ទុតិយេ យេន យេន វា បន វត្ថុនាតិ អមរាវិក្ខេបវត្ថុអាទិនា.

ឥមិនា អសុភេន កម្មវិបាកេនាតិ អសុភស្ស កាយទុច្ចរិតាទិកម្មស្ស វិបាកត្តា អសុភេន អសិវេន កម្មវិបាកេន. ឥទំ ពាលលក្ខណំ និព្ពត្តតីតិ បុរិមស្មិំ ភវេ ទុច្ចរិតសមង្គិតាយ ពាលោ អយំ ភវតីតិ ឧបលក្ខណំ ជាយតិ. ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តន្តិ ឥទំ ឯវំ បវត្តំ សំកិលេសភាគិយំ នាម សុត្តំ.

ឥមិនា សុភេនាតិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ មហាបុរិសលក្ខណន្តិ បណ្ឌិតលក្ខណំ. កិលេសភូមីហីតិ កិលេសដ្ឋានេហិ កិលេសាវត្ថាហិ វា. សានុសយស្ស បរិយុដ្ឋានំ ជាយតីតិ អប្បហីនានុសយស្ស បច្ចយសមាយោគេ រាគាទយោ បរិយុដ្ឋានវសេន បវត្តន្តិ. បរិយុដ្ឋិតោ សំយុជ្ជតីតិ យោ រាគាទីហិ បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ, សោ កាមរាគាទីហិ សំយុជ្ជតិ នាម. សំយុជ្ជន្តោ ឧបាទិយតីតិ យោ កាមរាគសំយោជនាទីហិ សំយុត្តោ, សោ កាមុបាទានាទីនិ អកុសលកម្មានិ ច ឧបាទិយតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

១១២. ឯវំ សោឡសវិធេន សាសនបដ្ឋានំ នានាសុត្តេហិ ឧទាហរណវសេន វិភជិត្វា ឥទានិ អដ្ឋវីសតិវិធេន សាសនបដ្ឋានំ ទស្សេន្តេន យស្មា អយម្បិ បដ្ឋានវិភាគោ មូលបទេហិ សង្គហិតោ, ន ឥមស្សាបិ តេហិ អសង្គហិតោ បទេសោ អត្ថិ, តស្មា មូលបទំ វិភជិតព្ពតញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ អដ្ឋារស មូលបទា’’តិ បុច្ឆាយ វសេន មូលបទានិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា នវតិកា, ថវោ ចាតិ អដ្ឋវីសតិវិធំ សាសនបដ្ឋានំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ លោកិយន្តិ លោកេ និយុត្តោ, លោកេ វា វិទិតោ លោកិយោ. ឥធ បន លោកិយោ អត្ថោ យស្មិំ សុត្តេ វុត្តោ, តំ សុត្តំ លោកិយំ. តថា លោកុត្តរំ. យស្មិំ បន សុត្តេ បទេសេន លោកិយោ, បទេសេន លោកុត្តរោ វុត្តោ, តំ លោកិយញ្ច លោកុត្តរញ្ច. យញ្ច សត្តេ អធិដ្ឋាយ សត្តបញ្ញត្តិមុខេន ទេសិតំ, តំ សត្តាធិដ្ឋានំ. ធម្មវសេនេវ ទេសិតំ ធម្មាធិដ្ឋានំ. ឧភយវសេន ទេសិតំ សត្តាធិដ្ឋានញ្ច ធម្មាធិដ្ឋានញ្ច. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពុទ្ធាទីនំ បន គុណាភិត្ថវនវសេន បវត្តំ សុត្តំ ថវោ នាម.

តត្ថ សជ្ជុខីរន្តិ តង្ខណំយេវ ធេនុយា ថនេហិ និក្ខន្តំ អព្ភុណ្ហខីរំ. មុច្ចតីតិ បរិណមតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ធេនុយា ថនតោ និក្ខន្តំ ខីរំ តង្ខណំយេវ ន មុច្ចតិ ន បរិណមតិ ន ទធិភាវំ គច្ឆតិ, តក្កាទិអម្ពិលសមាយោគតោ បន បរតោ កាលន្តរេន បកតិំ ជហតិ ទធិភាវំ បាបុណាតិ, ឯវមេវំ បាបកម្មម្បិ កិរិយក្ខណេយេវ ន វិបច្ចតិ. យទិ វិបច្ចេយ្យ, នានាគតីនំ សភាវដ្ឋានំ សិយា, ន កោចិ បាបកម្មំ កាតុំ វិសហេយ្យ. យាវ បន កុសលាភិនិព្ពត្តក្ខន្ធា ចរន្តិ, តាវ តំ តេ រក្ខន្តិ, តេសំ ភេទា អបាយេសុ និព្ពត្តាបនវសេន វិបច្ចតិ. វិបច្ចមានញ្ច ឌហន្តំ ពាលមន្វេតិ, កិំ វិយ? ភស្មច្ឆន្នោវ បាវកោ. យថា ហិ ឆារិកាយ បដិច្ឆន្នោ វីតច្ចិតង្គារោ អក្កន្តោបិ ឆារិកាយ បដិច្ឆន្នត្តា ន តាវ ឌហតិ, ឆារិកំ បន តាបេត្វា ចម្មាទីនិ ឌហនវសេន យាវ មត្ថលុង្គា ឌហន្តោ គច្ឆតិ, ឯវមេវំ បាបកម្មម្បិ យេន កតំ, តំ ពាលំ ទុតិយេ វា តតិយេ វា អត្តភាវេ និរយាទីសុ និព្ពត្តំ ឌហន្តំ អនុគច្ឆតីតិ.

យស្សិន្ទ្រិយានីតិ តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស ភិក្ខុនោ ឆេកេន សារថិនា សុទន្តា អស្សា វិយ ឆ ឥន្ទ្រិយានិ សមថំ ទន្តភាវំ និព្ពិសេវនភាវំ គតានិ, តស្ស នវវិធំ មានំ បហាយ ឋិតត្តា បហីនមានស្ស ចតុន្នំ អាសវានំ អភាវេន អនាសវស្ស តាទិភាវេ ឋិតស្ស តថារូបស្ស ទេវាបិ បិហយន្តិ, មនុស្សាបិ ទស្សនញ្ច អាគមនញ្ច បត្ថេន្តិយេវាតិ. អាហារេ សតីតិ អាហារបដិពទ្ធេ ឆន្ទរាគេ អប្បហីនេ សតិ.

១១៣. សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសាតិ បរិតោ ទសបិ ទិសា ចិត្តេន អនុគន្ត្វា. នេវជ្ឈគាតិ នេវ អធិគច្ឆេយ្យ. បិយតរន្តិ អតិសយេន បិយំ. អត្តនាតិ អត្តតោ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ ឯវំ កស្សចិបិ អត្តនា បិយតរស្ស អនុបលព្ភនវសេន វិសុំ វិសុំ បរេសំ សត្តានំ អត្តា បិយោ. យស្មា ច ឯតទេវ, តស្មា ន ហិំសេ បរំ អត្តកាមោ អត្តនោ សុខកាមោតិ.

ភូតាតិ ជាតា និព្ពត្តា. ភវិស្សន្តីតិ និព្ពត្តិស្សន្តិ. ភូតាតិ វា ខីណាសវា. តេ ហិ បហីនភវត្តា ភូតា ឯវ. គមិស្សន្តីតិ បរលោកំ គមិស្សន្តិ. ខីណាសវា បន អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ.

បិយោ ច ហោតីតិ សុបរិសុទ្ធាយ សីលសម្បត្តិយា, សុបរិសុទ្ធាយ ច ទិដ្ឋិសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ បិយោ បិយាយិតព្ពោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សីលទស្សនសម្បន្នំ, ធម្មដ្ឋំ សច្ចវាទិនំ;

អត្តនោ កម្មកុព្ពានំ, តំ ជនោ កុរុតេ បិយ’’ន្តិ. (ធ. ប. ២១៧);

បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុកាតព្ពតាយ គរុ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មវសេន សម្ភាវេតព្ពតាយ ភាវនីយោ. សីលគុណេន វា បិយគរុអាទិភាវា វេទិតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥).

វត្តាតិ ‘‘កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទិបញ្ចធម្មេ អត្តនិ ឧបដ្ឋាបេត្វា សព្រហ្មចារីនំ ឧល្លុម្បនភាវេ ឋត្វា វត្តា. វចនក្ខមោតិ សព្រហ្មចារីហិ យេន កេនចិ វុច្ចមានោ សុព្ពចោ ហុត្វា បទក្ខិណគ្គាហិតាយ តេសំ វចនំ ខមតីតិ វចនក្ខមោ. វត្តាតិ វា ធម្មកថាវសេន វចនសីលោ. វចនក្ខមោតិ ធម្មំ សំវណ្ណេន្តោ បរេហិ អសំហីរោ ហុត្វា តេសំ បុច្ឆាវចនក្ខមតាយ វចនក្ខមោ. គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តាតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិំ, អញ្ញំ វា គម្ភីរកថំ កត្តា. ន ចដ្ឋានេ និយោជកោតិ ធម្មវិនយាទិំ អធម្មាវិនយាទិវសេន អវត្វា ធម្មវិនយាទិវសេនេវ ទីបនតោ ន ច អដ្ឋានេ និយោជកោ.

មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិស’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) វចនតោ តីសុ ភវេសុ សត្តានំ ជននតោ តណ្ហា មាតា នាម. ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម រញ្ញោ, រាជមហាមត្តស្ស វា បុត្តោ’’តិ បិតរំ និស្សាយ អស្មិមានស្ស ឧប្បជ្ជនតោ អស្មិមានោ បិតា នាម. លោកោ វិយ រាជានំ យស្មា សព្ពទិដ្ឋិគតានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ភជន្តិ, តស្មា សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ ខត្តិយា រាជានោ នាម. ទ្វាទសាយតនានិ វិត្ថតដ្ឋេន រដ្ឋសទិសត្តា រដ្ឋំ នាម. អាយសាធកោ អាយុត្តកបុរិសោ វិយ តំនិស្សិតោ នន្ទិរាគោ អនុចរោ នាម.

អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ. ព្រាហ្មណោតិ ខីណាសវោ. ឯតេន ហិ តណ្ហាទយោ អរហត្តមគ្គញាណាសិនា ហតា ពាហិតា. យាតីតិ សោ ព្រាហ្មណោ និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា យាតីតិ.

កាយេតិ ករជកាយេ. ចិត្តន្តិ បាទកជ្ឈានចិត្តំ. សមោទហតីតិ បក្ខិបតិ. យទា ទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោ ហោតិ, តទា កាយគតិកំ បាទកជ្ឈានចិត្តំ អធិដ្ឋហតីតិ អត្ថោ. ចិត្តេបិ កាយំ សមោទហតីតិ យទា សីឃំ គន្តុកាមោ ហោតិ, តទា បាទកជ្ឈានចិត្តេ កាយំ បក្ខិបតិ, ចិត្តគតិកំ កាយំ អធិដ្ឋហតីតិ អត្ថោ. កាយេ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វាតិ ‘‘សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តនយេន (មហាវ. ៨, ១៣៧; ទី. និ. ២.៦៦; ម. និ. ១.២៨២; ២.៣៣៨; សំ. និ. ១.១៧២) ឥទ្ធិមា កាយេ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា បរេសំ ទិស្សមានេន កាយេន អារាមរាមណេយ្យកាទីនិ បេក្ខមានោ ចិត្តក្ខណេនេវ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គច្ឆតិ.

១១៤. យំ តំ លោកុត្តរំ ញាណន្តិ សព្ពំ លោកំ ឧត្តរិត្វា អភិភវិត្វា ឋិតត្តា វុត្តំ, ន បន លោកុត្តរភូមិកត្តា. សព្ពកាលេ បវត្តតីតិ អាវជ្ជនបដិពទ្ធវុត្តិត្តា វុត្តំ, ន សតតំ សមិតំ បវត្តតីតិ. ន ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ភគវតោ សព្ពស្មិំយេវ កាលេ ឧប្បជ្ជតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ.

កិត្តយិស្សាមិ តេ សន្តិន្តិ សព្ពកិលេសវូបសមហេតុតាយ សន្តិំ និព្ពានំ ទស្សេស្សាមិ. ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ ទិដ្ឋេ ទុក្ខាទិធម្មេ, ឥមស្មិំ ឯវ វា អត្តភាវេ. អនីតិហន្តិ ឥតិហាសាតិ ឯវំ ន ឥតិកិរាយ បវត្តំ, អត្តបច្ចក្ខន្តិ អត្ថោ. យំ វិទិត្វា សតោ ចរន្តិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; នេត្តិ. ៥) នយេន សតោ ហុត្វា ចរន្តោ អរិយមគ្គេន យំ សន្តិំ វិទិត្វា. តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ សង្ខារលោកេ វិសប្បនតោ វិសត្តិកសង្ខាតំ តណ្ហំ តរេ តរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យាតិ អត្ថោ.

តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមីតិ តំ វុត្តប្បការំ សន្តិជោតកំ តុម្ហាកំ វចនំ អហំ បត្ថយាមិ, តំ ឯវ វា សន្តិំ ឧត្តមំ អភិនន្ទាមីតិ ធោតកោ វទតិ. ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ ឯត្ថ ឧទ្ធន្តិ អនាគតំ ឧបរិ ច. អធោតិ អតីតំ ហេដ្ឋា ច. តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នំ បរិតោ ច. ឯតំ វិទិត្វា សង្គោតីតិ ឯតំ អនាគតាទិំ សង្គជននដ្ឋានន្តិ ញត្វា. ភវាភវាយាតិ ខុទ្ទកានញ្ចេវ មហន្តានញ្ច ភវានំ អត្ថាយ, សស្សតុច្ឆេទាយ វា.

អរិយសច្ចានន្តិ អរិយភាវករានំ សច្ចានំ. អននុពោធាតិ អពុជ្ឈនេន អជាននេន. អប្បដិវេធាតិ អប្បដិវិជ្ឈនេន. សន្ធាវិតន្តិ ភវតោ ភវស្ស គមនេន សន្ធាវិតំ. សំសរិតន្តិ បុនប្បុនំ គមនវសេន សំសរិតំ. មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចាតិ មយា ចេវ តុម្ហេហិ ច. អថ វា សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ សន្ធាវនំ សំសរណំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច អហោសីតិ អត្ថោ. ភវនេត្តីតិ ភវាភវំ នយនសមត្ថា តណ្ហារជ្ជុ. សំសិតន្តិ សំសរិតំ. សមូហតាតិ សុដ្ឋុ ហតា ឆិន្នា អប្បវត្តិកតា.

សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ បច្ចយេហិ សង្ខរីយន្តីតិ ‘‘សង្ខារា’’តិ លទ្ធនាមា បញ្ចក្ខន្ធា. អាទិអន្តវន្តតោ អនិច្ចន្តិកតោ តាវកាលិកតោ ខណបរិត្តតោ ច ន និច្ចាតិ អនិច្ចា. យទា បញ្ញាយ បស្សតីតិ យទា វិបស្សនាបញ្ញាយ បស្សតិ. អថ ឥមស្មិំ វដ្ដទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទន្តោ ទុក្ខបរិជាននាទិវសេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយាតិ យ្វាយំ វុត្តនយេន សច្ចប្បដិវេធោ, ឯស វិសុទ្ធត្ថាយ មគ្គោ. សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខាតិ សព្ពេ សង្ខារា អភិណ្ហសម្បដិបីឡនដ្ឋេន ខយដ្ឋេន ច ទុក្ខាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ សព្ពេបិ តេភូមកធម្មា បរតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អសារតោ អវសវត្តនតោ ច អនត្តាតិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

សេយ្យោតិ វិសិដ្ឋោ ឧត្តមោ. សទិសោតិ សមានោ. ហីនោតិ លាមកោ. ឱមានោបិ ហិ អត្តនោ អវង្ករណមុខេនបិ សំបគ្គណ្ហនវសេនេវ បវត្តតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ. កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនាតិ សរសបភង្គុតាយ ឯកន្តេនេវ អនវដ្ឋិតសភាវេហិ រូបធម្មេហិ សេយ្យាទិវសេន អត្តនោ ឧក្ខិបនស្ស តេសំ យថាភូតំ អទស្សនំ អញ្ញាណំ វិនា កិំ អញ្ញំ ការណំ សិយា, អញ្ញំ កិញ្ចិ ការណំ តស្ស នត្ថីតិ អត្ថោ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ.

១១៥. យេ អរិយសច្ចានិ វិភាវយន្តីតិ ទុក្ខាទីនិ អរិយសច្ចានិ បញ្ញាឱភាសេន សច្ចប្បដិច្ឆាទកកិលេសន្ធការំ វិធមេត្វា អត្តនោ បកាសានិ បាកដានិ ករោន្តិ. គម្ភីរបញ្ញេនាតិ អប្បមេយ្យបញ្ញតាយ សទេវកស្សបិ លោកស្ស ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋបញ្ញេន សព្ពញ្ញុនាតិ វុត្តំ ហោតិ. សុទេសិតានីតិ សង្ខេបវិត្ថារាទីហិ តេហិ តេហិ នយេហិ សុដ្ឋុ ទេសិតានិ. កិញ្ចាបិ តេ ហោន្តិ ភុសំ បមត្តាតិ តេ វិភាវិតអរិយសច្ចា បុគ្គលា កាមំ ទេវរជ្ជចក្កវត្តិរជ្ជាទិបមាទដ្ឋានំ អាគម្ម ភុសំ បមត្តា ហោន្តិ, តថាបិ សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន ឋបេត្វា សត្ត ភវេ អនមតគ្គេ សំសារេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, តេសំ និរុទ្ធត្តា ន អដ្ឋមំ ភវំ អាទិយន្តិ, សត្តមភវេយេវ បន វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ.

យថិន្ទខីលោតិ ឯត្ថ យថាតិ ឧបមាវចនំ. ឥន្ទខីលោតិ នគរទ្វារថិរករណត្ថំ ឧម្មារព្ភន្តរេ អដ្ឋ វា ទស វា ហត្ថេ បថវិំ ខណិត្វា អាកោដិតស្ស សារទារុមយស្ស ថម្ភស្សេតំ អធិវចនំ. បថវិស្សិតោ សិយាតិ គម្ភីរនេមិតាយ អន្តោ បវិសិត្វា ភូមិនិស្សិតោ សិយា ភវេយ្យ. ចតុព្ភិ វាតេហីតិ ចតូហិ ទិសាហិ អាគតវាតេហិ. អសម្បកម្បិយោតិ កម្បេតុំ វា ចាលេតុំ វា អសក្កុណេយ្យោ. តថូបមំ…បេ… បស្សតីតិ យោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បញ្ញាយ អជ្ឈោគាហេត្វា បស្សតិ, តំ សប្បុរិសំ ឧត្តមបុរិសំ តថា ទស្សនតោ សព្ពតិត្ថិយវាទវាតេហិ អសម្បកម្បិយតាយ តថូបមំ យថាវុត្តឥន្ទខីលូបមំ វទាមីតិ អត្ថោ.

សោតាបត្តិយង្គេហីតិ អរិយសោតាបជ្ជនស្ស អង្គភូតេហិ. អរិយសាវកោតិ អរិយស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សទ្ធម្មស្សវនន្តេ ជាតត្តា អរិយសាវកោ. ខីណនិរយោម្ហីតិ ខីណនិរយោ អម្ហិ. ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោតិ ឥទំ និរយាទីនំយេវ វេវចនវសេន វុត្តំ. និរយាទយោ ហិ វឌ្ឍិសង្ខាតតោ អយតោ អបេតត្តា អបាយា. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិយោ. ទុក្កដការិនោ វិវសា ឯត្ថ និបតន្តីតិ វិនិបាតា. សោតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ បត្តោ អធិគតោតិ សោតាបន្នោ. អកុប្បធម្មតាយ មគ្គផលានំ បុថុជ្ជនភាវសង្ខាតេ វិរូបេ ន និបតនសភាវោតិ អវិនិបាតធម្មោ. តតោ ឯវ ធម្មនិយាមេន និយតតាយ និយតោ. ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតា សម្ពោធិ អវស្សំ បត្តព្ពតាយ អស្ស បរំ អយនំ គតិ បដិសរណន្តិ សម្ពោធិបរាយណោ.

និវិដ្ឋាតិអាទីនិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. សហធម្មិយាតិ សព្រហ្មចារិនោ. អរិយកន្តេហីតិ អរិយានំ កន្តេហិ បិយេហិ មនាបេហិ. បញ្ច សីលានិ ហិ អរិយសាវកានំ កន្តានិ ហោន្តិ, ភវន្តរេបិ អវិជហនតោ. តានិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពោបិ បនេត្ថ សំវរោ លព្ភតិយេវ. សោតាបន្នោហមស្មីតិ ឥទំ ទេសនាសីសមេវ. សកទាគាមិអាទយោបិ ‘‘សកទាគាមីហមស្មី’’តិអាទិនា នយេន ព្យាករោន្តិយេវ. យតោ សព្ពេសម្បិ សិក្ខាបទាវិរោធេន យុត្តដ្ឋានេ ព្យាករណំ អនុញ្ញាតមេវាតិ.

យស្សិន្ទ្រិយានីតិ យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ. សុភាវិតានីតិ អរិយមគ្គភាវនាវសេន សុដ្ឋុ ភាវិតានិ. អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ចាតិ ឱរម្ភាគិយានំ ឧទ្ធម្ភាគិយានញ្ច សំយោជនានំ បជហនវសេន. តេនាហ ‘‘សព្ពលោកេ’’តិ. និព្ពិជ្ឈាតិ និព្ពិជ្ឈិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា.

ធម្មបទានីតិ ធម្មកោដ្ឋាសានិ. អនភិជ្ឈា ធម្មបទំ នាម អលោភោ វា អលោភសីសេន អធិគតឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ វា ទសអសុភវសេន វា អធិគតឈានាទីនិ អនភិជ្ឈា ធម្មបទំ. ចតុព្រហ្មវិហារវសេន អធិគតានិ អព្យាបាទោ ធម្មបទំ. ទសានុស្សតិអាហារេបដិក្កូលសញ្ញាវសេន អធិគតានិ សម្មាសតិ ធម្មបទំ. ទសកសិណអានាបានវសេន អធិគតានិ សម្មាសមាធិ ធម្មបទំ.

បញ្ច ឆិន្ទេតិ ហេដ្ឋា អបាយុបបត្តិសំវត្តនិកានិ បញ្ច ឱរម្ភាគិយសំយោជនានិ បាទេ ពទ្ធរជ្ជុំ វិយ បុរិសោ សត្ថេន ហេដ្ឋា មគ្គត្តយេន ឆិន្ទេយ្យ. បញ្ច ជហេតិ ឧបរិទេវលោកសម្បាបកានិ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ បុរិសោ គីវាយ ពទ្ធរជ្ជុំ វិយ អរហត្តមគ្គេន ជហេយ្យ ឆិន្ទេយ្យេវាតិ អត្ថោ. បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេតិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ បហានត្ថាយ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឧត្តរិ ភាវេយ្យ. បញ្ច សង្គាតិគោតិ ឯវំ សន្តេ បញ្ចន្នំ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិសង្គានំ អតិក្កមនេន បញ្ចសង្គាតិគោ ហុត្វា ភិក្ខុ ‘‘ឱឃតិណ្ណោ’’តិ វុច្ចតិ, និត្តិណ្ណចតុរោឃោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

អនញ្ញាតំ អប្បដិវិទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ, អមតបទំយេវ វា ញស្សាមិ ជានិស្សាមីតិ បដិបន្នស្ស បឋមមគ្គដ្ឋស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. បឋមមគ្គញាណញ្ហិ តំបុព្ពភាគវសេន ឯវំ វុត្តំ. អាជានាតិ បឋមមគ្គេន ញាតមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា ជានាតីតិ អញ្ញោ, តស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ, ហេដ្ឋា តីសុ ផលេសុ, ឧបរិ តីសុ មគ្គេសុ ច ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតកិច្ចស្ស អរហតោ ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ, អគ្គផលញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អនភិសមេតស្សាតិ អប្បដិវិទ្ធស្ស. អភិសមយាយាតិ បដិវេធាយ.

១១៦. ពាលលក្ខណានីតិ ពាលស្ស ឧបលក្ខណការណានិ. ពាលនិមិត្តានីតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិ គហេតុំ និមិត្តានិ ការណានិ. ពាលាបទានានីតិ ពាលស្ស បោរាណានិ វិរុឡ្ហានិ កម្មានិ. ‘‘ទុច្ចិន្តិតចិន្តី’’តិអាទីសុ ទុច្ចិន្តិតំ អភិជ្ឈំ ព្យាបាទំ មិច្ឆាទស្សនញ្ច ចិន្តេតីតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី. ទុព្ភាសិតំ មុសាវាទាទិំ ភាសតីតិ ទុព្ភាសិតភាសី. ទុក្កដំ បាណាតិបាតាទិកម្មំ ករោតីតិ ទុក្កដកម្មការី. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ.

ភិយ្យោតិ ឧបរូបរិ. បកុជ្ឈេយ្យុន្តិ វិរុជ្ឈេយ្យុំ. ‘‘បកុប្បេយ្យុ’’ន្តិបិ បាឋោ. ភុសេនាតិ ទឡ្ហេន. ទណ្ឌេនាតិ ទណ្ឌទានេន. ធីរោតិ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញជាតិកោ. និសេធយេតិ បដិពាហេយ្យ. បុន កិញ្ចិ កាតុំ វត្តុំ វា អសមត្ថំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ.

បរន្តិ បច្ចត្ថិកំ. យោ សតោ ឧបសម្មតីតិ យោ សតិមា ហុត្វា ឧបសម្មតិ, តស្ស ឧបសមំយេវាហំ ពាលស្ស បដិសេធនំ មញ្ញាមីតិ អត្ថោ.

វជ្ជន្តិ ទោសំ. យទា នំ មញ្ញតីតិ យស្មា នំ មញ្ញតិ. អជ្ឈារុហតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. គោវ ភិយ្យោ បលាយិនន្តិ យថា គោយូថេ តាវទេវ ទ្វេ គាវោ យុជ្ឈន្តេ គោគណោ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋតិ យាវ ន ឯកោ បលាយតិ, យទា បន បលាយតិ, អថ តំ បលាយីនំ សព្ពោ គោគណោ ភិយ្យោ អជ្ឈោត្ថរតិ, ឯវំ ទុម្មេធោ ខមន្តំ ភិយ្យោ អជ្ឈោត្ថរតីតិ អត្ថោ.

សទត្ថបរមាតិ សកត្ថបរមា. ខន្ត្យា ភិយ្យោ ន វិជ្ជតីតិ តេសុ សកត្ថបរមេសុ អត្ថេសុ ខន្តិតោ ឧត្តរិតរោ អញ្ញោ អត្ថោ ន វិជ្ជតិ. តមាហុ បរមំ ខន្តិន្តិ យោ ពលវា តិតិក្ខតិ, តស្ស តំ ខន្តិំ បរមំ អាហុ. ពាលពលំ នាម អញ្ញាណពលំ. តំ យស្ស ពលំ, អពលមេវ តំ, ន តំ ពលន្តិ អាហុ កថេន្តិ ទីបេន្តិ. ធម្មគុត្តស្សាតិ ធម្មេន រក្ខិតស្ស ធម្មំ វា រក្ខន្តស្ស. បដិវត្តាតិ បដិប្ផរិត្វា វត្តា, បដិប្បរិត្វា វា យំ វា តំ វា វទេយ្យាសិ. ធម្មដ្ឋំ បន ចាលេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តស្សេវ តេន បាបិយោតិ តេន កោធេន តស្សេវ បុគ្គលស្ស បាបំ ហោតិ. កតរស្សាតិ? យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ, តស្ស. តត្ថ កុទ្ធន្តិ សម្បទានេ ឧបយោគវចនំ, កុទ្ធស្សាតិ អត្ថោ. តិកិច្ឆន្តានន្តិ ឯកវចនេ ពហុវចនំ, តិកិច្ឆន្តន្តិ អត្ថោ. ជនា មញ្ញន្តីតិ ឯវរូបំ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ អត្ថំ តិកិច្ឆន្តំ និប្ផាទេន្តំ បុគ្គលំ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិ អន្ធពាលបុថុជ្ជនា ឯវំ មញ្ញន្តិ. យេ ធម្មស្ស អកោវិទាតិ យេ ចតុសច្ចធម្មេ អកោវិទា អច្ឆេកា, តេ ឯវំ មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ.

១១៧. បត្តន្តិ អធិគតំ ឯតរហិ អនុភុយ្យមានំ កាមូបករណំ បត្តព្ពន្តិ តទេវ អនាគតេ អធិគន្តព្ពំ អនុភវិតព្ពំ, ឧភយមេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ តទុភយម្បិ រាគរជាទីហិ អវកិណ្ណំ. អាតុរស្សាតិ រាគាទិកិលេសាតុរស្ស. អនុសិក្ខតោតិ កិលេសពហុលបុគ្គលេ អនុសិក្ខតោ. យេ ច សិក្ខាសារាតិ យេ យថាសមាទិន្នំ សីលវតាទិសង្ខាតំ សិក្ខំ សារតោ គហេត្វា ឋិតា. តេនាហ – ‘‘សីលំ វតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ. តត្ថ យំ ‘‘ន ករោមី’’តិ ឱរមតិ, តំ សីលំ. យំ វេសភោជនកិច្ចចរណាទិ, តំ វតំ. ជីវិតន្តិ អាជីវោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មេថុនវិរតិ. ឧបដ្ឋានសារាតិ ឯតេសំ សីលាទីនំ អនុដ្ឋានសារា. ឯតេហិ ឯវ សំសារសុទ្ធីតិ តានិ សារតោ គហេត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ.

ឥច្ចេតេ ឧភោ អន្តាតិ ឥតិ សីលព្ពតបរាមាសមុខេន អត្តកិលមថានុយោគោ, កាមេសុ អនវជ្ជសញ្ញិតាមុខេន កាមសុខល្លិកានុយោគោ ចាតិ ឯតេ ឧភោ អន្តា. តេ ច ខោ យថាក្កមំ អាយតិំ បត្តព្ពេ, ឯតរហិ បត្តេ ច រាគរជាទិឱកិណ្ណេ កាមគុណេ អល្លីនេហិ កិលេសាតុរានំ អនុសិក្ខន្តេហិ, សយញ្ច កិលេសាតុរេហេវ បដិបជ្ជិតព្ពា, តតោ ឯវ ច តេ កដសិវឌ្ឍនា អបរាបរំ ជរាមរណេហិ សិវថិកាយ វឌ្ឍនសីលា ឯកន្តេនេវ កដសិំ វឌ្ឍេន្តិ, សយំ វឌ្ឍន្តា បរេ ច អន្តទ្វយេ សមាទបេន្តា វឌ្ឍាបេន្តិ ចាតិ អត្ថោ.

ឧភោ អន្តេ អនភិញ្ញាយាតិ យថាវុត្តេ ឧភោ អន្តេ អជានិត្វា. ឱលីយន្តិ ឯកេតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឱលីយនតណ្ហាភិនិវេសវសេន អវលីយន្តិ ឯកច្ចេ. អតិធាវន្តិ ឯកេតិ ឯកច្ចេ – ‘‘ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ អតិធាវនាភិនិវេសវសេន អតិក្កមន្តិ.

ន អមញ្ញិំសុ តេសញ្ច តណ្ហាទិមញ្ញនានំ បហីនត្តា. តតោ ឯវ អនុបាទាបរិនិព្ពានតោ តិវិធម្បិ វដ្ដំ តេសំ បញ្ញាបនាយ នត្ថីតិ.