១៤. អធិដ្ឋានហារសម្បាតវណ្ណនា

៧៦. អធិដ្ឋានហារសម្បាតេ សម្មាទិដ្ឋិ នាម យំ ទុក្ខេ ញាណន្តិអាទិនា ចតុសច្ចហេតុហេតុសមុប្បន្នបច្ចយបច្ចយុប្បន្នសង្ខាតស្ស វិសយស្ស វសេន វេមត្តតំ ទស្សេត្វា បុន យំ តត្ថ តត្ថ យថាភូតំ ញាណទស្សនន្តិ បាឡិបាឡិអត្ថានំ អវសិដ្ឋវិសយវសេនេវ វេមត្តតំ ទីបេតិ. តត្ថ យំ សច្ចាគមនន្តិ យំ សច្ចតោ អវិបរីតតោ វិសយស្ស អាគមនំ, អធិគមោតិ អត្ថោ. ‘‘យំ បច្ចាគមន’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស យំ បដិបាដិវិសយស្ស អាគមនំ, តំតំវិសយាធិគមោតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ បរិក្ខារសមារោបនហារសម្បាតេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

អធិដ្ឋានហារសម្បាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា

អបិ ចេត្ថ ហារសម្បាតនិទ្ទេសោ ឥមិនាបិ នយេន វេទិតព្ពោ –

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ. (ធ. ប. ២);

តត្ថ កតមោ ទេសនាហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ មនោតិ ខន្ធវវត្ថានេន វិញ្ញាណក្ខន្ធំ ទេសេតិ. អាយតនវវត្ថានេន មនាយតនំ, ធាតុវវត្ថានេន វិញ្ញាណធាតុំ, ឥន្ទ្រិយវវត្ថានេន មនិន្ទ្រិយំ. កតមេ ធម្មា បុព្ពង្គមា? ឆ ធម្មា បុព្ពង្គមា, កុសលានំ កុសលមូលានិ, អកុសលានំ អកុសលមូលានិ, សាធិបតិកានំ អធិបតិ, សព្ពចិត្តុប្បាទានំ ឥន្ទ្រិយានិ. អបិ ច ឥមស្មិំ សុត្តេ មនោ អធិប្បេតោ. យថា ពលគ្គស្ស រាជា បុព្ពង្គមោ, ឯវមេវំ ធម្មានំ មនោ បុព្ពង្គមោ. តត្ថ តិវិធេន មនោ បុព្ពង្គមោ នេក្ខម្មឆន្ទេន អព្យាបាទឆន្ទេន អវិហិំសាឆន្ទេន. តត្ថ អលោភស្ស នេក្ខម្មឆន្ទេន មនោបុព្ពង្គមំ, អទោសស្ស អព្យាបាទឆន្ទេន មនោបុព្ពង្គមំ, អមោហស្ស អវិហិំសាឆន្ទេន មនោបុព្ពង្គមំ.

មនោសេដ្ឋាតិ មនោ តេសំ ធម្មានំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរំ មូលំ បមុខំ បាមោក្ខំ, តេន វុច្ចតិ ‘‘មនោសេដ្ឋា’’តិ. មនោមយាតិ មនេន កតា, មនេន និម្មិតា, មនេន និព្ពត្តា, មនោ តេសំ បច្ចយោ, តេន វុច្ចតិ ‘‘មនោមយា’’តិ. តេ បន ធម្មា ឆន្ទសមុទានិតា អនាវិលសង្កប្បសមុដ្ឋានា ផស្សសមោធានា វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ យា សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ. ឥតិ ឥមិនា បសាទេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ ‘‘បសន្នេនា’’តិ ឥទំ មនោកម្មំ. ភាសតិ វាតិ វចីកម្មំ. ករោតិ វាតិ កាយកម្មំ. ឥតិ ទសកុសលកម្មបថា ទស្សិតា.

តតោតិ ទសវិធស្ស កុសលកម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា. នន្តិ យោ សោ កតបុញ្ញោ កតកុសលោ កតភីរុត្តាណោ, តំ បុគ្គលំ. សុខន្តិ ទុវិធំ សុខំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច. អន្វេតីតិ អនុគច្ឆតិ.

ឥធស្សុ បុរិសោ អប្បហីនានុសយោ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទំ អនុបស្សតិ, សោ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទំ អនុបស្សន្តោ យថាទិដ្ឋំ យថាសុតំ សម្បត្តិភវំ បត្ថេតិ. ឥច្ចស្ស អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច អនុពទ្ធា ហោន្តិ, សោ យថាទិដ្ឋំ យថាសុតំ សម្បត្តិភវំ បត្ថេន្តោ បសាទនីយវត្ថុស្មិំ ចិត្តំ បសាទេតិ សទ្ទហតិ ឱកប្បេតិ. សោ បសន្នចិត្តោ តិវិធំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុំ អនុតិដ្ឋតិ ទានមយំ សីលមយំ ភាវនាមយំ កាយេន វាចាយ មនសា. សោ តស្ស វិបាកំ បច្ចនុភោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរាបរេ វា បរិយាយេ. ឥតិ ខោ បនស្ស អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា សុខវេទនីយោ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ឯវំ សន្តំ តំ សុខមន្វេតិ. តស្សេវំ វេទនាយ អបរាបរំ បរិវត្តមានាយ ឧប្បជ្ជតិ តណ្ហា. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… សមុទយោ ហោតីតិ.

តត្ថ យំ មនោ, យេ ច មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, យញ្ច សុខំ, ឥមេ វុច្ចន្តិ បញ្ចក្ខន្ធា, តេ ទុក្ខសច្ចំ. តេសំ បុរិមការណភូតា អវិជ្ជា ភវតណ្ហា ច សមុទយសច្ចំ. តេសំ បរិញ្ញាយ បហានាយ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ សមុទយស្ស បហានាយ. យេន បរិជានាតិ, យេន បជហតិ, អយំ មគ្គោ. យត្ថ ច មគ្គោ បវត្តតិ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯវំ អាយតនធាតុឥន្ទ្រិយមុខេនាបិ និទ្ធារេតព្ពានិ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, សុខស្ស អន្វយោ ផលំ, មនសា បសន្នេន កាយវចីសមីហា ឧបាយោ, មនោបុព្ពង្គមត្តា ធម្មានំ អត្តនោ សុខកាមេន បសន្នេន មនសា វចីកម្មំ កាយកម្មញ្ច បវត្តេតព្ពន្តិ អយំ ភគវតោ អាណត្តិ. អយំ ទេសនាហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ វិចយហារសម្បាតោ? មននតោ អារម្មណវិជាននតោ មនោ. មននលក្ខណេ សម្បយុត្តេសុ អាធិបច្ចករណតោ បុព្ពង្គមោ ឦហាភាវតោ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធម្មា. គាមេសុ គាមណិ វិយ បធានដ្ឋេន មនោ សេដ្ឋោ ឯតេសន្តិ មនោសេដ្ឋា. សហជាតាទិបច្ចយភូតេន មនសា និព្ពត្តាតិ មនោមយា. អកាលុស្សិយតោ, អារម្មណស្ស ឱកប្បនតោ ច បសន្នេន វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារតោ តថា សាទិយនតោ ច ភាសតិ. ចោបនកាយវិប្ផារតោ តថា សាទិយនតោ ច ករោតិ. តថា បសុតត្តា អនញ្ញត្តា ច ‘‘តតោ’’តិ វុត្តំ. សុខនតោ សាតភាវតោ ឥដ្ឋភាវតោ ច ‘‘សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. កតូបចិតត្តា អវិបក្កវិបាកត្តា ច ‘‘អន្វេតី’’តិ វុត្តំ. ការណាយត្តវុត្តិតោ អសង្កន្តិតោ ច ‘‘ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ វុត្តំ. អយំ អនុបទវិចយតោ វិចយហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ យុត្តិហារសម្បាតោ? មនស្ស ធម្មានំ អាធិបច្ចយោគតោ បុព្ពង្គមតា យុជ្ជតិ. តតោ ឯវ តេសំ មនស្ស អនុវត្តនតោ ធម្មានំ មនោសេដ្ឋតា យុជ្ជតិ. សហជាតាទិបច្ចយវសេន មនសា និព្ពត្តត្តា ធម្មានំ មនោមយតា យុជ្ជតិ. មនសា បសន្នេន សមុដ្ឋានានំ កាយវចីកម្មានំ កុសលភាវោ យុជ្ជតិ. យេន កុសលកម្មំ ឧបចិតំ, តំ ឆាយា វិយ សុខំ អន្វេតីតិ យុជ្ជតិ. អយំ យុត្តិហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ បទដ្ឋានោ ហារសម្បាតោ? មនោ មនោបវិចារានំ បទដ្ឋានំ. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា សព្ពស្ស កុសលបក្ខស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘ភាសតី’’តិ សម្មាវាចា, ‘‘ករោតី’’តិ សម្មាកម្មន្តោ, តេ សម្មាអាជីវស្ស បទដ្ឋានំ. សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមស្ស បទដ្ឋានំ. សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិយា បទដ្ឋានំ. សម្មាសតិ សម្មាសមាធិស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘មនសា បសន្នេនា’’តិ ឯត្ថ បសាទោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, តំ សីលស្ស បទដ្ឋានំ. សីលំ សមាធិស្ស បទដ្ឋានំ. សមាធិ បញ្ញាយាតិ យាវ វិមុត្តិញាណទស្សនា យោជេតព្ពំ. អយំ បទដ្ឋានហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារសម្បាតោ? ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ មនោបុព្ពង្គមតាវចនេន ធម្មានំ ឆន្ទបុព្ពង្គមតាបិ វីរិយបុព្ពង្គមតាបិ វីមំសាបុព្ពង្គមតាបិ វុត្តា ហោតិ អាធិបតេយ្យលក្ខណេន ឆន្ទាទីនំ មនសា ឯកលក្ខណត្តា. តថា នេសំ សទ្ធាទិបុព្ពង្គមតាបិ វុត្តា ហោតិ ឥន្ទ្រិយលក្ខណេន សទ្ធាទីនំ មនសា ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘មនសា ចេ បសន្នេនា’’តិ យថា មនស្ស បសាទសមន្នាគមោ តំសមុដ្ឋានានំ កាយវចីកម្មានំ អនវជ្ជភាវលក្ខណំ. ឯវំ ចិត្តស្ស សតិអាទិសមន្នាគមោបិ នេសំ អនវជ្ជភាវលក្ខណំ យោនិសោមនសិការសមុដ្ឋានភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘សុខមន្វេតី’’តិ សុខានុគមនវចនេន សុខស្ស បច្ចយភូតានំ មនាបិយរូបាទីនំ អនុគមោ វុត្តោ ហោតិ តេសម្បិ កម្មបច្ចយតាយ ឯកលក្ខណត្តាតិ. អយំ លក្ខណហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារសម្បាតោ? ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ ‘‘មនោ’’តិអាទីនំ បទានំ និព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ បទត្ថនិទ្ទេសវសេន វេទិតព្ពំ. បទត្ថោ ច វុត្តនយេន សុវិញ្ញេយ្យោវ. យេ សុខេន អត្ថិកា, តេហិ បសន្នេន មនសា កាយវចីមនោកម្មានិ បវត្តេតព្ពានីតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. បុញ្ញកិរិយាយ អញ្ញេសម្បិ បុព្ពង្គមា ហុត្វា តត្ថ តេសំ សម្មា ឧបនេតារោ ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានំ. ‘‘ឆទ្វារាធិបតី រាជា (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨១ ឯរកបត្តនាគរាជវត្ថុ), ចិត្តានុបរិវត្តិនោ ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៦២; ១២០៥-១២០៦), ចិត្តស្ស ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ (សំ. និ. ១.៦២) ឯវមាទិសមានយនេន ឥមិស្សា ទេសនាយ សំសន្ទនា ទេសនានុសន្ធិ. បទានុសន្ធិយោ បន សុវិញ្ញេយ្យាវាតិ. អយំ ចតុព្យូហោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារសម្បាតោ? ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ តត្ថ យានិ តីណិ កុសលមូលានិ, តានិ អដ្ឋន្នំ សម្មត្តានំ ហេតុ. យេ សម្មត្តា, អយំ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. យំ មនោសហជនាមរូបំ, ឥទំ ទុក្ខំ. អសមុច្ឆិន្នា បុរិមនិប្ផន្នា អវិជ្ជា ភវតណ្ហា, អយំ សមុទយោ. យត្ថ តេសំ បហានំ, អយំ និរោធោតិ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. អយំ អាវដ្ដោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ វិភត្តិហារសម្បាតោ? ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនសា ចេ បសន្នេន, តតោ នំ សុខមន្វេតី’’តិ នយិទំ យថារុតវសេន គហេតព្ពំ. យោ ហិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បាណាតិបាតិម្ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកេ មិច្ឆាបដិបន្នេ សកំ ចិត្តំ បសាទេតិ, បសន្នេន ច ចិត្តេន អភូតគុណាភិត្ថវនវសេន ភាសតិ វា និបច្ចការំ វាស្ស យំ ករោតិ, ន តតោ នំ សុខមន្វេតិ. ទុក្ខមេវ បន តំ តតោ ចក្កំវ វហតោ បទមន្វេតិ. ឥតិ ហិ ឥទំ វិភជ្ជព្យាករណីយំ. យំ មនសា ចេ បសន្នេន ភាសតិ វា ករោតិ វា, តញ្ចេ វចីកម្មំ កាយកម្មញ្ច សុខវេទនីយន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សម្មត្តគតេហិ សុខវេទនីយំ មិច្ឆាគតេហិ ទុក្ខវេទនីយន្តិ. កថំ បនាយំ បសាទោ ទដ្ឋព្ពោ? នាយំ បសាទោ, បសាទបតិរូបកោ បន មិច្ឆាធិមោក្ខោតិ វទាមិ. អយំ វិភត្តិហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ បរិវត្តនោ ហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមាតិអាទិ. យំ មនសា បទុដ្ឋេន ភាសតិ វា ករោតិ វា ទុក្ខស្សានុគាមី. ឥទញ្ហិ សុត្តំ ឯតស្ស ឧជុបដិបក្ខោ. អយំ បរិវត្តនោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ វេវចនោ ហារសម្បាតោ? ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិ មនោ ចិត្តំ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណធាតូតិ បរិយាយវចនំ. បុព្ពង្គមា បុរេចារិនោ បុរេគាមិនោតិ បរិយាយវចនំ. ធម្មា អត្តា សភាវាតិ បរិយាយវចនំ. សេដ្ឋំ បធានំ បវរន្តិ បរិយាយវចនំ. មនោមយា មនោនិព្ពត្តា មនោសម្ភូតាតិ បរិយាយវចនំ. បសន្នេន សទ្ទហន្តេន ឱកប្បេន្តេនាតិ បរិយាយវចនំ. សុខំ សាតំ វេទយិតន្តិ បរិយាយវចនំ. អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អនុពន្ធតីតិ បរិយាយវចនំ. អយំ វេវចនោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ បញ្ញត្តិហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមាតិ អយំ មនសោ កិច្ចបញ្ញត្តិ. ធម្មាតិ សភាវបញ្ញត្តិ, កុសលកម្មបថបញ្ញត្តិ. មនោសេដ្ឋាតិ បធានបញ្ញត្តិ. មនោមយាតិ សហជាតបញ្ញត្តិ. បសន្នេនាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយេន សមន្នាគតបញ្ញត្តិ, អស្សទ្ធិយស្ស បដិក្ខេបបញ្ញត្តិ. ភាសតិ វា ករោតិ វាតិ សម្មាវាចាសម្មាកម្មន្តានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ. តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ កម្មស្ស ផលានុពន្ធបញ្ញត្តិ, កម្មស្ស អវិនាសបញ្ញត្តីតិ. អយំ បញ្ញត្តិហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ ឱតរណោ ហារសម្បាតោ? មនោតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ធម្មាតិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា. ភាសតិ វា ករោតិ វាតិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ. តាសំ និស្សយា ចត្តារោ មហាភូតាតិ រូបក្ខន្ធោតិ អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណោ. មនោតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណន្តិ មនោគ្គហណេន អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា គហិតាតិ. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… សមុទយោ ហោតីតិ អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេន ឱតរណោតិ. អយំ ឱតរណោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារសម្បាតោ? មនោតិ អារម្ភោ នេវ បទសុទ្ធិ, ន អារម្ភសុទ្ធិ. មនោបុព្ពង្គមាតិ បទសុទ្ធិ, ន អារម្ភសុទ្ធិ. តថា ធម្មាតិ យាវ សុខន្តិ បទសុទ្ធិ, ន អារម្ភសុទ្ធិ. សុខមន្វេតីតិ បន បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ. អយំ សោធនោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ ហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយាតិ ឯកត្តតា. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ វេមត្តតា, តថា មនសា ចេ បសន្នេនាតិ ឯកត្តតា. ភាសតិ វា ករោតិ វាតិ វេមត្តតា, តថា មនសា ចេ បសន្នេនាតិ ឯកត្តតា. សោ បសាទោ ទុវិធោ អជ្ឈត្តញ្ច ព្យាបាទវិក្ខម្ភនតោ, ពហិទ្ធា ច ឱកប្បនតោ. តថា សម្បត្តិភវហេតុភូតោបិ វឌ្ឍិហេតុភូតោវាតិ អយំ វេមត្តតា. តយិទំ សុត្តំ ទ្វីហិ អាការេហិ អធិដ្ឋាតព្ពំ ហេតុនា ច យោ បសន្នមានសោ, វិបាកេន ច យោ សុខវេទនីយោតិ. អយំ អធិដ្ឋានោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ ហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមាតិ ឯត្ថ មនោតិ កុសលវិញ្ញាណំ. តស្ស ច ញាណសម្បយុត្តស្ស អលោភោ អទោសោ អមោហោតិ តយោ សម្បយុត្តា ហេតូ, ញាណវិប្បយុត្តស្ស អលោភោ អទោសោតិ ទ្វេ សម្បយុត្តា ហេតូ. សព្ពេសំ អវិសេសេន យោនិសោមនសិការោ ហេតុ, ចត្តារិ សម្បត្តិចក្កានិ បច្ចយោ. តថា សទ្ធម្មស្សវនំ, តស្ស ច ទានាទិវសេន បវត្តមានស្ស ទេយ្យធម្មាទយោ បច្ចយោ. ធម្មាតិ ចេត្ថ វេទនាទីនំ ឥដ្ឋារម្មណាទយោ. តថា តយោ វិញ្ញាណស្ស, វេទនាទយោ បសាទស្ស, សទ្ធេយ្យវត្ថុកុសលាភិសង្ខារោ វិបាកសុខស្ស បច្ចយោតិ. អយំ បរិក្ខារោ ហារសម្បាតោ.

តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារសម្បាតោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ មនោតិ បុញ្ញចិត្តំ, តំ តិវិធំ – ទានមយំ, សីលមយំ, ភាវនាមយន្តិ. តត្ថ ទានមយស្ស អលោភោ បទដ្ឋានំ, សីលមយស្ស អទោសោ បទដ្ឋានំ, ភាវនាមយស្ស អមោហោ បទដ្ឋានំ. សព្ពេសំ អភិប្បសាទោ បទដ្ឋានំ, ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៣) សុត្តំ វិត្ថារេតព្ពំ. កុសលចិត្តំ សុខស្ស ឥដ្ឋវិបាកស្ស បទដ្ឋានំ. យោនិសោមនសិការោ កុសលចិត្តស្ស បទដ្ឋានំ. យោនិសោ ហិ មនសិ ករោន្តោ កុសលចិត្តំ អធិដ្ឋាតិ កុសលចិត្តំ ភាវេតិ, សោ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ…បេ… បទហតិ. តស្សេវំ ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា យាវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតីតិ អយំ ភាវនាយ សមារោបនា. សតិ ច ភាវនាយ បហានញ្ច សិទ្ធមេវាតិ. អយំ សមារោបនោ ហារសម្បាតោ.

តថា –

‘‘ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ, សំយមតោ វេរំ ន ចីយតិ;

កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ, រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោ’’តិ. (ទី. និ. ២.១៩៧; ឧទា. ៧៥; បេដកោ. ១៦);

តត្ថ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វុត្តំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វុត្តំ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ លោភស្ស ច ទោសស្ស ច មោហស្ស ច បហានមាហ. តេន ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វុត្តំ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានមាហ.

ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ អលោភោ កុសលមូលំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ អទោសោ កុសលមូលំ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ អមោហោ កុសលមូលំ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ តេសំ និស្សរណំ វុត្តំ.

ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ សីលក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ សមាធិក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ បញ្ញាក្ខន្ធស្ស វិមុត្តិក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. ទានេន ឱឡារិកានំ កិលេសានំ បហានំ, សីលេន មជ្ឈិមានំ, បញ្ញាយ សុខុមានំ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ កតាវីភូមិំ ទស្សេតិ.

ទទតោ បុញ្ញំ…បេ… ជហាតិ បាបកន្តិ សេក្ខភូមិ ទស្សិតា. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អគ្គផលំ វុត្តំ.

តថា ទទតោ បុញ្ញំ…បេ… ន ចីយតីតិ លោកិយកុសលមូលំ វុត្តំ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ លោកុត្តរកុសលមូលំ វុត្តំ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ លោកុត្តរស្ស កុសលមូលស្ស ផលំ វុត្តំ.

ទទតោ…បេ… ន ចីយតីតិ បុថុជ្ជនភូមិ ទស្សិតា. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ សេក្ខភូមិ ទស្សិតា. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អសេក្ខភូមិ ទស្សិតា.

ទទតោ …បេ… ន ចីយតីតិ សគ្គគាមិនី បដិបទា វុត្តា. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ សេក្ខវិមុត្តិ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អសេក្ខវិមុត្តិ វុត្តា.

ទទតោ…បេ… ន ចីយតីតិ ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ លោកិយានំ ធម្មានំ ទេសនមាហ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ លោកេ អាទីនវានុបស្សនាយ សទ្ធិំ សាមុក្កំសិកំ ធម្មទេសនមាហ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ តស្សា ទេសនាយ ផលមាហ.

ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ធម្មទានំ អាមិសទានញ្ច វទតិ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ បាណាតិបាតា វេរមណិយា សត្តានំ អភយទានំ វទតិ. ឯវំ សព្ពានិបិ សិក្ខាបទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ. តេន ច សីលសំយមេន សីលេ បតិដ្ឋិតោ ចិត្តំ សំយមេតិ, តស្ស សមថោ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឯវំ សោ សមថេ ឋិតោ វិបស្សនាកោសល្លយោគតោ កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ រាគំ ជហាតិ, ទោសំ ជហាតិ, មោហំ ជហាតិ, អរិយមគ្គេន សព្ពេបិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ជហាតិ. ឯវំ បដិបន្នោ ច រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ រាគាទីនំ បរិក្ខយា ទ្វេបិ វិមុត្តិយោ អធិគច្ឆតីតិ អយំ សុត្តនិទ្ទេសោ.

តត្ថ កតមោ ទេសនាហារសម្បាតោ? ឥមស្មិំ សុត្តេ កិំ ទេសិតំ? ទ្វេ សុគតិយោ ទេវា ច មនុស្សា ច, ទិព្ពា ច បញ្ច កាមគុណា, មានុសកា ច បញ្ច កាមគុណា, ទិព្ពា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, មានុសកា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. តស្ស ការណភាវេន បុរិមបុរិមនិប្ផន្នា តណ្ហា សមុទយោ អរិយសច្ចំ. តយិទំ វុច្ចតិ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច. សព្ពស្ស បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ និទ្ទេសោ ‘‘ទទតោ…បេ… ន ចីយតី’’តិ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ មគ្គោ វុត្តោ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ ទ្វេ និព្ពានធាតុយោ សឧបាទិសេសា ច អនុបាទិសេសា ច. ឥទំ និស្សរណំ. ផលាទីនិ បន យថារហំ វេទិតព្ពានីតិ. អយំ ទេសនាហារសម្បាតោ.

វិចយោតិ ‘‘ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ ឥមិនា បឋមេន បទេន តិវិធម្បិ ទានមយំ សីលមយំ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វុត្តំ. ទសវិធស្សបិ ទេយ្យធម្មស្ស បរិច្ចាគោ វុត្តោ. តថា ឆព្ពិធស្សបិ រូបាទិអារម្មណស្ស. ‘‘សំយមតោ វេរំ ន ចីយតី’’តិ ទុតិយេន បទេន អវេរា អសបត្តា អព្យាបាទា ច បដិបទា វុត្តា. ‘‘កុសលោ ច ជហាតិ បាបក’’ន្តិ តតិយេន បទេន ញាណុប្បាទោ អញ្ញាណនិរោធោ សព្ពោបិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សព្ពេបិ ពោធិបក្ខិយា ធម្មា វុត្តា. ‘‘រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោ’’តិ រាគក្ខយេន រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, មោហក្ខយេន អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ វុត្តាតិ. អយំ វិចយោ ហារសម្បាតោ.

យុត្តីតិ ទានេ ឋិតោ ឧភយំ បរិបូរេតិ មច្ឆរិយប្បហានញ្ច បុញ្ញាភិសន្ទញ្ចាតិ អត្ថេសា យុត្តិ. សីលសំយមេ ឋិតោ ឧភយំ បរិបូរេតិ ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិញ្ចាតិ អត្ថេសា យុត្តិ. បាបកេ ធម្មេ បជហន្តោ ទុក្ខំ បរិជានាតិ, និរោធំ សច្ឆិករោតិ, មគ្គំ ភាវេតីតិ អត្ថេសា យុត្តិ. រាគទោសមោហេសុ សព្ពសោ បរិក្ខីណេសុ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតីតិ អត្ថេសា យុត្តីតិ. អយំ យុត្តិហារសម្បាតោ.

បទដ្ឋានន្តិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ចាគាធិដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ សច្ចាធិដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ បញ្ញាធិដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ ឧបសមាធិដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានន្តិ. អយំ បទដ្ឋានោ ហារសម្បាតោ.

លក្ខណោតិ ‘‘ទទតោ’’តិ ឯតេន បេយ្យវជ្ជំ អត្ថចរិយំ សមានត្តតា ច ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា សង្គហវត្ថុភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘សំយមតោ’’តិ ឯតេន ខន្តិមេត្តាអវិហិំសាអនុទ្ទយាទយោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា វេរានុប្បាទនលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘វេរំ ន ចីយតី’’តិ ឯតេន ហិរីឱត្តប្បអប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាទយោ ទស្សិតា វេរាវឌ្ឍនេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា អហិរីកានោត្តប្បាទយោ អចេតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘កុសលោ’’តិ ឯតេន កោសល្លទីបនេន សម្មាសង្កប្បាទយោ ទស្សិតា មគ្គង្គាទិភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘ជហាតិ បាបក’’ន្តិ ឯតេន បរិញ្ញាភិសមយាទយោបិ ទស្សិតា អភិសមយលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘រាគទោសមោហក្ខយា’’តិ ឯតេន អវសិដ្ឋកិលេសាទីនម្បិ ខយា ទស្សិតា ខេបេតព្ពភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អយំ លក្ខណោ.

ចតុព្យូហោតិ ទទតោតិ គាថាយំ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ មហាភោគតំ បត្ថយិស្សន្តិ, តេ ទានំ ទស្សន្តិ ទាលិទ្ទិយប្បហានាយ. យេ អវេរតំ ឥច្ឆន្តិ, តេ បញ្ច វេរានិ បជហិស្សន្តិ. យេ កុសលធម្មេហិ ឆន្ទកាមា, តេ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សន្តិ. យេ និព្ពាយិតុកាមា, តេ រាគទោសមោហំ បជហិស្សន្តីតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. ឯវំ និព្ពចននិទានសន្ធយោ វត្តព្ពាតិ. អយំ ចតុព្យូហោ.

អាវដ្ដោតិ យញ្ច អទទតោ មច្ឆរិយំ, យញ្ច អសំយមតោ វេរំ, យញ្ច អកុសលស្ស បាបស្ស អប្បហានំ, អយំ បដិបក្ខនិទ្ទេសេន សមុទយោ. តស្ស អលោភេន ច អទោសេន ច អមោហេន ច ទានាទីហិ បហានំ, ឥមានិ តីណិ កុសលមូលានិ. តេសំ បច្ចយោ អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អយំ មគ្គោ. យោ រាគទោសមោហានំ ខយោ, អយំ និរោធោតិ. អយំ អាវដ្ដោ.

វិភត្តីតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯកំសេន យោ ភយហេតុ ទេតិ, រាគហេតុ ទេតិ, អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ ទេតិ, ន តស្ស បុញ្ញំ វឌ្ឍតិ. យញ្ច ទណ្ឌទានំ សត្ថទានំ បរវិហេឋនត្ថំ អបុញ្ញំ អស្ស បវឌ្ឍតិ. យំ បន កុសលេន ចិត្តេន អនុកម្បន្តោ វា អបចាយមានោ វា អន្នំ ទេតិ, បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថំ បទីបេយ្យំ ទេតិ, សព្ពសត្តានំ វា អភយទានំ ទេតិ, មេត្តចិត្តោ ហិតជ្ឈាសយោ និស្សរណសញ្ញី ធម្មំ ទេសេតិ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ ឯកំសេន អភយូបរតស្ស ចីយតិ, កិំការណំ? យំ អសមត្ថោ, ភយូបរតោ ទិដ្ឋធម្មិកស្ស ភាយតិ ‘‘មា មំ រាជានោ គហេត្វា ហត្ថំ វា ឆិន្ទេយ្យុំ…បេ… ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេយ្យុ’’ន្តិ, តេន សំយមេន អវេរំ ចីយតិ. យោ បន ឯវំ សមានោ វេរំ ន ចីយតិ. យោ បន ឯវំ សមាទិយតិ, បាណាតិបាតស្ស បាបកោ វិបាកោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយេ ច, ឯវំ សព្ពស្ស អកុសលស្ស, សោ តតោ អារមតិ, ឥមិនា សំយមេន វេរំ ន ចីយតិ. សំយមោ នាម សីលំ. តំ ចតុព្ពិធំ ចេតនា សីលំ, ចេតសិកំ សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីលន្តិ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ បាបបហាយកា សត្តត្តិំស ពោធិបក្ខិយា ធម្មា វត្តព្ពាតិ. អយំ វិភត្តិ.

បរិវត្តនោតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ, អទទតោបិ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ, ន ទានមយិកំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតិ អសំយមតោបិ វេរំ ន ចីយតិ, យំ ទានេន បដិសង្ខានពលេន ភាវនាពលេន. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ, អកុសលោ បន ន ជហាតិ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោ, តេសំ អបរិក្ខយា នត្ថិ និព្ពុតីតិ. អយំ បរិវត្តនោ.

វេវចនោតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ. បរិច្ចាគតោ កុសលំ ឧបចីយតិ. អនុមោទតោបិ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ ចិត្តប្បសាទតោបិ វេយ្យាវច្ចកិរិយាយបិ. សំយមតោតិ សីលសំវរតោ សោរច្ចតោ. វេរំ ន ចីយតីតិ បាបំ ន វឌ្ឍតិ, អកុសលំ ន វឌ្ឍតិ. កុសលោតិ បណ្ឌិតោ និបុណោ មេធាវី បរិក្ខកោ. ជហាតីតិ សមុច្ឆិន្ទតិ សមុគ្ឃាដេតិ. អយំ វេវចនោ.

បញ្ញត្តីតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ លោភស្ស បដិនិស្សគ្គបញ្ញត្តិ, អលោភស្ស និក្ខេបបញ្ញត្តិ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ ទោសស្ស វិក្ខម្ភនបញ្ញត្តិ, អទោសស្ស និក្ខេបបញ្ញត្តិ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ មោហស្ស សមុគ្ឃាតបញ្ញត្តិ, អមោហស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ. រាគទោសមោហស្ស បហានបញ្ញត្តិ, អលោភាទោសាមោហស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញត្តិ, និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយបញ្ញត្តីតិ. អយំ បញ្ញត្តិ.

ឱតរណោតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ទានំ នាម សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ហោតីតិ អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណោ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ សំយមោ នាម សីលក្ខន្ធោតិ អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណោ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ បាបប្បហានំ នាម តីហិ វិមោក្ខេហិ ហោតិ. តេសំ ឧបាយភូតានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ អយំ វិមោក្ខមុខេហិ ឱតរណោ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ វិមុត្តិក្ខន្ធោ. សោ ច ធម្មធាតុ ធម្មាយតនញ្ចាតិ អយំ ធាតូហិ ច អាយតនេហិ ច ឱតរណោតិ. អយំ ឱតរណោ.

សោធនោតិ ទទតោតិអាទិកា បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អយំ បទសុទ្ធិ ច អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ. អយំ សោធនោ.

អធិដ្ឋានោតិ ទទតោតិ អយំ ឯកត្តតា, ចាគោ បរិច្ចាគោ ធម្មទានំ អាមិសទានំ អភយទានំ, អដ្ឋ ទានានិ វិត្ថារេតព្ពានិ. អយំ វេមត្តតា. សំយមោតិ អយំ ឯកត្តតា. បាតិមោក្ខសំវរោ សតិសំវរោតិ អយំ វេមត្តតា. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ អយំ ឯកត្តតា. សក្កាយទិដ្ឋិំ បជហតិ វិចិកិច្ឆំ បជហតីតិអាទិកា អយំ វេមត្តតា. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ អយំ ឯកត្តតា. សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតូតិ អយំ វេមត្តតាតិ. អយំ អធិដ្ឋានោ.

បរិក្ខារោតិ ទានស្ស បាមោជ្ជំ បច្ចយោ. អលោភោ ហេតុ, សំយមស្ស ហិរោត្តប្បាទយោ បច្ចយោ. យោនិសោមនសិការោ អទោសោ ច ហេតុ, បាបប្បហានស្ស សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនញ្ច បច្ចយោ. តិស្សោ អនុបស្សនា ហេតុ, និព្ពុតិយា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ហេតុ, សម្មាសង្កប្បាទយោ បច្ចយោតិ. អយំ បរិក្ខារោ.

សមារោបនោ ហារសម្បាតោតិ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, តំ សីលស្ស បទដ្ឋានំ. សំយមតោ វេរំ ន ចីយតីតិ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, តំ សមាធិស្ស បទដ្ឋានំ. សីលេន ហិ ឈានេនបិ រាគាទិកិលេសា ន ចីយន្តិ. យេបិស្ស តប្បច្ចយា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, តេបិស្ស ន ហោន្តិ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ បហានបរិញ្ញា, តំ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ រាគស្សបិ ខយា ទោសស្សបិ ខយា មោហស្សបិ ខយា. តត្ថ រាគោតិ យោ រាគោ សារាគោ ចេតសោ សារជ្ជនា លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. ទោសោតិ យោ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបាទោ ចេតសោ ព្យាបជ្ជនា ទោសោ អកុសលមូលំ. មោហោតិ យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ អកុសលមូលំ. ឥតិ ឥមេសំ រាគាទីនំ ខយោ និរោធោ បដិនិស្សគ្គោ និព្ពុតិ និព្ពាយនា បរិនិព្ពានំ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតូតិ. អយំ សមារោបនោ ហារសម្បាតោ.

មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.