២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា

១១. តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោតិអាទិ វិចយហារវិភង្គោ. តត្ថាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – កិំ វិចិនតីតិ ឯត្ថ ‘‘វិចិនតី’’តិ ឯតេន វិចយសទ្ទស្ស កត្តុនិទ្ទេសតំ ទស្សេតិ. កិន្តិ បនត្ថស្ស ហារស្ស វិសយោ បុច្ឆិតោតិ តំ តស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘បទំ វិចិនតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បទំ វិចិនតីតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ និគមនា សុត្តស្ស សព្ពំ បទំ វិចិនតិ. អយញ្ច វិចយោ ទុវិធោ សទ្ទតោ អត្ថតោ ច. តេសុ ‘‘ឥទំ នាមបទំ, ឥទំ អាខ្យាតបទំ, ឥទំ ឧបសគ្គបទំ, ឥទំ និបាតបទំ, ឥទំ ឥត្ថិលិង្គំ, ឥទំ បុរិសលិង្គំ, ឥទំ នបុំសកលិង្គំ, ឥទំ អតីតកាលំ, ឥទំ អនាគតកាលំ, ឥទំ វត្តមានកាលំ, ឥទំ កត្តុសាធនំ, ឥទំ ករណសាធនំ, ឥទំ កម្មសាធនំ, ឥទំ អធិករណសាធនំ, ឥទំ បច្ចត្តវចនំ, ឥទំ ឧបយោគវចនំ, យាវ ឥទំ ភុម្មវចនំ, ឥទំ ឯកវចនំ, ឥទំ អនេកវចន’’ន្តិ ឯវមាទិវិភាគវចនំ, អយំ សទ្ទតោ បទវិចយោ. សោ បនាយំ បទវិចយោ អវិបរីតសភាវនិរុត្តិសល្លក្ខណេនេវ សម្បជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថតោ បន វិចយោ តេន តេន បទេន វត្តព្ពអត្ថសំវណ្ណនា. សចេ បន បទំ បុច្ឆាទិវសេន បវត្តំ, តស្ស តទត្ថស្ស ច បុច្ឆាទិភាវោ វិចេតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ហំ វិចិនតី’’តិអាទិមាហ.

យស្មា ច សព្ពោ ទេសនាហារោ វិចយហារស្ស វិសយោ សុត្តស្ស វិចយោតិ កត្វា, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អស្សាទំ វិចិនតី’’តិអាទិ. យស្មា បន អនុគីតីតិ ឯត្ថ អនុរូបា គីតិ អនុគីតីតិ អយម្បិ អត្ថោ ឥច្ឆិតោ, តស្មា វិចិយមានស្ស សុត្តបទស្ស អនុរូបតោ សុត្តន្តរបទានិបិ អត្ថុទ្ធារវសេន វា បទុទ្ធារវសេន វា អានេត្វា វិចេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ វិចិនតី’’តិ អាហ. នវ សុត្តន្តេតិ សុត្តគេយ្យាទិកេ នវ សុត្តេ, យថាសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. អយំ វិចយហារស្ស បទត្ថនិទ្ទេសោ.

ឯវំ និទ្ទេសវារេ វិចយហារោ សង្ខេបតោ និទ្ទិដ្ឋោតិ តំ វិភាគេន និទ្ទិសិត្វា បដិនិទ្ទេសវសេន វិភជន្តោ យស្មា បទវិចយោ សុត្តស្ស អនុបទំ បវត្តេតព្ពតាយ អតិភារិកោ ន សុករោ ចាតិ តំ អនាមសិត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនវិចយេ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា កិំ ភវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា កិំ ភវេតិ យេន បការេន សោ វិចយោ បវត្តេតព្ពោ, តំ បការជាតំ កិំ ភវេ, កីទិសំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘យថា កិំ ភវេយ្យា’’តិបិ បាឋោ. បុន យថាតិ និបាតមត្តំ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ អជិតោតិ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស បរិចារកភូតានំ សោឡសន្នំ អញ្ញតរោ. បារាយនេតិ បារំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តស្ស អធិគមូបាយទេសនត្តា កិញ្ចាបិ សព្ពំ ភគវតោ វចនំ ‘‘បារាយន’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, សង្គីតិការេហិ បន វត្ថុគាថានុគីតិគាថាទីហិ សទ្ធិំ អជិតសុត្តាទីនំ (សុ. និ. ១០៣៨ អាទយោ; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧ អាទយោ, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) សោឡសន្នំ សុត្តានំ ឥទំ នាមំ កតន្តិ តេសញ្ញេវ បារាយនសមញ្ញាតិ អាហ ‘‘បារាយនេ’’តិ. កេចិ ‘‘បារាយនិកោ’’តិ បឋន្តិ. តេ កិរ តាបសបព្ពជ្ជូបគមនតោ បុព្ពេ បារាយនំ អធីយន្តា វិចរិំសុ. តស្មា អយម្បិ បារាយនំ វត្តេតីតិ បារាយនិកោតិ វុត្តោ. បុច្ឆតីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុច្ឆានិព្ពត្តត្តា អតីតាតិ? សច្ចមេតំ, បុច្ឆនាការំ បន ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានំ កត្វា ឯវមាហ.

បុច្ឆា ច នាមេសា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ឯកំសព្យាករណីយា វិភជ្ជព្យាករណីយា បដិបុច្ឆាព្យាករណីយា ឋបនីយា ធម្មាធិដ្ឋានា សត្តាធិដ្ឋានាតិ អនេកវិធា. តស្មា ‘‘កិមយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា’’តិអាទិនា យថាសម្ភវំ បុច្ឆា វិចេតព្ពា. យថា ចេត្ថ បុច្ឆាវិភាគោ, ឯវំ វិស្សជ្ជនវិភាគោបិ វិស្សជ្ជនវិចយេ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. បុច្ឆាសភាគេន ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ. ឥធ បន វិមតិច្ឆេទនំ សត្តាធិដ្ឋានំ បុច្ឆំ ឧទាហរិត្វា តត្ថ វិចយនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ កេនាតិ កត្តរិ ករណវចនំ. សូតិ និបាតមត្តំ, សូតិ វា សំសយេ និបាតោ, តេនស្ស បញ្ហស្ស វិមតិច្ឆេទនបុច្ឆាភាវំ ទស្សេតិ. និវុតោតិ បដិច្ឆាទិតោ. លោកោតិ សត្តលោកោ. ឥច្ចាយស្មា អជិតោតិ សង្គីតិការកវចនំ. នប្បកាសតីតិ ន បញ្ញាយតិ. កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសីតិ កិំ អស្ស លោកស្ស អភិលេបនំ វទសិ. ‘‘កិំ ស្វាភិលេបន’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស កិំ សុ អភិលេបនន្តិ បទវិភាគោ.

បទានីតិ បជ្ជតិ ឯតេហិ អត្ថោតិ បទានិ, វាក្យានិ. បុច្ឆិតានីតិ បុច្ឆាភាវេន វុត្តានីតិ អត្ថោ. ឯកោ បញ្ហោតិ យទិបិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆនវសេន វុត្តានិ, ញាតុំ ឥច្ឆិតោ បន អត្ថោ ឯកោ ឯវាតិ ‘‘ឯកោ បញ្ហោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឯកវត្ថុបរិគ្គហា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កិញ្ចាបិ និវារណអប្បកាសនអភិលេបនមហាភយសង្ខាតា បុច្ឆាយ គហិតា ចត្តារោ ឯតេ អត្ថា, តេ បនេកំ លោកំ បតិគុណភូតា, លោកោ បធានភាវេន គហិតោតិ តព្ពសេន ឯកោវាយំ បញ្ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘លោកាធិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. កោ បន សោ លោកោតិ? អាហ ‘‘លោកោ តិវិធោ’’តិអាទិ.

តត្ថ រាគាទិកិលេសពហុលតាយ កាមាវចរសត្តា កិលេសលោកោ. ឈានាភិញ្ញាបរិពុទ្ធិយា រូបាវចរសត្តា ភវលោកោ. អានេញ្ជសមាធិពហុលតាយ វិសទិន្ទ្រិយត្តា អរូបាវចរសត្តា ឥន្ទ្រិយលោកោ. អថ វា កិលិស្សនំ កិលេសោ, វិបាកទុក្ខន្តិ អត្ថោ. តស្មា ទុក្ខពហុលតាយ អបាយេសុ សត្តា កិលេសលោកោ. តទញ្ញេ សត្តា សម្បត្តិភវភាវតោ ភវលោកោ. តត្ថ យេ វិមុត្តិបរិបាចកេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតា សត្តា, សោ ឥន្ទ្រិយលោកោតិ វេទិតព្ពំ. បរិយាបន្នធម្មវសេន លោកសមញ្ញាតិ អរិយបុគ្គលា ឥធ ន សង្គយ្ហន្តិ.

អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេន អន្ធការេន វិយ រថឃដាទិធម្មសភាវប្បដិច្ឆាទនលក្ខណាយ អវិជ្ជាយ និវុតោ បដិច្ឆាទិតោ លោកោ. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាហេតុ. ‘‘វិវិច្ឆា មច្ឆរិយ’’ន្តិ សង្គហេ វុត្តំ. បមាទាតិ បមាទហេតុ. ជប្បាភិលេបនន្តិ ជប្បា តណ្ហា អស្ស លោកស្ស មក្កដាលេបោ វិយ មក្កដស្ស អភិលេបនំ សិលេសោតិ ព្រូមិ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិកំ វដ្ដទុក្ខន្តិ អយំ បទត្ថោ. សេសំ បាឡិយា ឯវ វិញ្ញាយតិ. ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆាគាថាយំ វុត្តានិ ‘‘ឥមេហី’’តិ វិស្សជ្ជនគាថាយំ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ វិស្សជ្ជិតានិ. កថន្តិ អាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិំ. តេន យថាក្កមំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តំ យថាក្កមំ បុច្ឆំ វិស្សជ្ជនញ្ច សរូបតោ ទស្សេតុំ គាថាយ ច អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘កេនស្សូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘នីវរណេហី’’តិ បទេន វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា សុត្តន្តរទស្សនេន ឥមស្មិំ បញ្ហវិស្សជ្ជនវិចយេ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បរិយាយតោតិ ការណតោ. នីវរណសង្ខាតានំ កាមច្ឆន្ទាទីនម្បិ ការណភាវតោ បដិច្ឆាទនភាវតោ ច ឯកំយេវ នីវរណំ វទាមិ, ន បន អញ្ញេសំ នីវរណសភាវានំ អភាវាតិ អត្ថោ. យថា ច អវិជ្ជាយ សតិ នីវរណានំ ភាវោ, ឯវំ អវិជ្ជាយ អសតិ ន សន្តិ នីវរណានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តេនាតិ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ បទេន. បឋមស្ស បទស្សាតិ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បទស្ស. យុត្តាតិ យោជិតា, អនុរូបាតិ វា អត្ថោ. ឯតេន បុច្ឆានុរូបតា វិស្សជ្ជនស្ស ទស្សិតាតិ បុព្ពាបរវិចយោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘យោ បុគ្គលោ នីវរណេហិ និវុតោ’’តិអាទិនា វិវិច្ឆាបមាទានំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. និវុតោ ឯវ ហិ នប្បកាសតិ. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា. តេនេវាហ – ‘‘វិវិច្ឆា នាម វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ. តត្រាយំ បទសិទ្ធិ – យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋិយោ ‘‘និច្ចំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា ឯកំសគ្គាហភាវេន បវត្តន្តិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន អនេកំសគ្គាហភាវតោ ‘‘និច្ចំ នុ ខោ អនិច្ចំ នុ ខោ’’តិអាទិនា វិវិធំ វិរុទ្ធំ វា ឥច្ឆតិ ឯសតីតិ វិវិច្ឆាតិ. ‘‘សោ វិចិកិច្ឆន្តោ’’តិអាទិនា អប្បកាសនស្ស វិវិច្ឆាបមាទានំ ការណភាវំ វិវរតិ. សុក្កេ ធម្មេ ន ឧប្បាទិយតីតិ ន សមាទាយ វត្តតិ. នប្បកាសន្តីតិ តេ អត្តនោ សន្តានេ អនុប្បាទិយមានា កុសលា ធម្មា តំ បុគ្គលំ បកាសំ លោកេ អភិញ្ញាតំ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. អភិលិម្បតីតិ មក្កដាលេបោ វិយ មក្កដំ ទារុសិលាទីសុ បុរិសំ រូបាទិវិសយេ អល្លីយាបេតីតិ អត្ថោ. អាសត្តិពហុលស្សាតិ អាសង្គពហុលស្ស. ឯវំ អភិជប្បាតិ ករិត្វាតិ ឯវំ បរិយុដ្ឋានដ្ឋាយិនីតិ ឥមិនា ការណេន. តត្ថាតិ តាយ តណ្ហាយ. លោកោ អភិលិត្តោ សិលេសេន មក្ខិតោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ. មហន្តំ ភយំ មហព្ភយំ. តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. ទុក្ខំ ទោមនស្សន្តិ ទុក្ខមេវ វិភត្តន្តិ សព្ពំ ទុក្ខំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ ទុក្ខតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱធសោតិ កទាចិ អត្តូបក្កមមូលាយ កទាចិ បរូបក្កមមូលាយាតិអាទិនា វិភាគេន ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចនកា វិសេសេន រូបាវចរា. តថាតិ ឱធសោ កទាចិ ករហចីតិ ឯវំ អាកឌ្ឍតិ. វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចនកា ឧបេក្ខាសមាបត្តិពហុលា វិសេសេន អរូបាវចរសត្តា. អប្បាពាធាតិ បទំ ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចនស្ស ការណវចនំ. ទីឃាយុកាតិ វិបរិណាមទុក្ខតាយ. អរូបទេវា ហិ លោកេ វិសេសតោ ទីឃាយុកាតិ. ឥទញ្ច មុច្ចនមច្ចន្តិកំ. យស្មា ច ទុក្ខា វេទនាបិ សង្ខតត្តា អនិច្ចតាទិសង្ខារទុក្ខសភាវា ឯវ, តស្មា យតោ មុច្ចនមច្ចន្តិកំ, តំ អនវសេសបរិយាទានវសេន សង្គណ្ហិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារទុក្ខតាយ បនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឧបាទិយតីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. ឧបាទិស្ស សេសំ ឧបាទិសេសំ, តំ នត្ថិ ឯតិស្សាតិ អនុបាទិសេសា, និព្ពានធាតុ, តាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. និព្ពានធាតូតិ ច និព្ពាយនមត្តំ. តស្មាតិ យស្មា សកលលោកព្យាបិនី សព្ពសង្គាហិនី ច សង្ខារទុក្ខតា, តស្មា. លោកស្សាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. តេន ‘‘ទុក្ខមស្សា’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឯវមេត្ថ លោកស្ស នីវរណាទីនិ អជានន្តេន, សមយន្តរបរិចយេន វា តត្ថ សំសយបក្ខន្ទេន ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពត្តា សត្តាធិដ្ឋានា បុច្ឆា កតា, សា ច អជាននស្ស, សំសយស្ស វា នីវរណាទិវិសយតាយ ចតុព្ពិធា. បាឡិយំ បន នីវរណាទីនំ លោកោ អាធារភាវេន គាថាយំ វុត្តោតិ ឯកោ បញ្ហោតិ ទស្សិតន្តិ. អយមេត្ថ បុច្ឆាវិចយោ. វិស្សជ្ជនវិចយោបិ អទិដ្ឋជោតិនី វិស្សជ្ជនា វិមតិច្ឆេទិនី ចាតិអាទិនា បុច្ឆាវិចយេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ឯកាធារំ បុច្ឆំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនេកាធារំ ទស្សេតុំ ‘‘សវន្តិ សព្ពធី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សវន្តីតិ សន្ទន្តិ. សព្ពធីតិ សព្ពេសុ រូបាទីសុ អាយតនេសុ. សោតាតិ តណ្ហាទិសោតា. កិំ និវារណន្តិ តេសំ កិំ អាវរណំ កា រក្ខា. សំវរំ ព្រូហីតិ តំ នេសំ នីវរណសង្ខាតំ សំវរំ កថេហិ. កេន សោតា បិធីយរេតិ កេន ធម្មេន តណ្ហាទិសោតា បិធិយ្យន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តីតិ អយមេត្ថ បទត្ថោ. សេសំ បាឡិវសេនេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

តេ ទ្វេ បញ្ហាតិ យទិបិ ឥមិស្សា គាថាយ បុច្ឆាវសេន បវត្តាយ ចត្តារិ បទានិ ចត្តារិ វាក្យានិ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស បន អត្ថស្ស ទុវិធត្តា តេ ទ្វេ បញ្ហា. កស្មាតិ ចេ? ‘‘ឥមេហិ ពហ្វាធិវចនេន បុច្ឆិតា’’តិ អាហ. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – ឥមេ ឯតាយ គាថាយ គហិតា អត្ថា យស្មា ពហូនិ អធិកិច្ច បវត្តវចនេន បុច្ឆិតា, តស្មា តេ ទ្វេ បញ្ហាតិ. ឯកតោ ឧបរិ ពហូតិ ហិ សាសនវោហារោ, តមេវ បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតំ វិវរិតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យាហិ ញាតិព្យសនាទិសង្ខាតាហិ បាណវធាទីហិ ឯវ វា ទុគ្គតិហេតុភូតាហិ អាបទាហិ សមំ សហ, សព្ពថា វា អយំ លោកោ អាបន្នោ អជ្ឈោត្ថដោ. តំនិមិត្តេហិ ទសហិ កិលេសវត្ថូហិ សំកិលិដ្ឋោ ច, តស្ស តំ អាបន្នាការំ សំកិលិដ្ឋាការញ្ច ពុទ្ធិយំ កត្វា អាហ – ‘‘ឯវំ សមាបន្នស្ស ឯវំ សំកិលិដ្ឋស្សា’’តិ. វោទាយតិ សុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វោទានំ, សមថវិបស្សនា. វុដ្ឋាតិ ឯតេន និមិត្តតោ បវត្តតោ ចាតិ វុដ្ឋានំ, អរិយមគ្គោ.

អសមាហិតស្សាតិ នានារម្មណេសុ វិក្ខិត្តចិត្តស្ស. សវន្តីតិ បវត្តន្តិ. អភិជ្ឈាតិអាទិ អសមាធានហេតុទស្សនំ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ អសមាហិតស្សា’’តិ. ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិនា ឥធាបិ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតិ. សោតានំ សវនំ យេភុយ្យេន អនុរោធវសេនេវាតិ អាហ – ‘‘សវតិ មនាបិកេសុ រូបេសូ’’តិ. ឯត្ថ ច ចក្ខាទយោ សោតានំ ទ្វារភាវេន បវត្តមានា ឧបចារវសេន សយំ សវន្តា វិយ វុត្តា. ឥតីតិ ឯវំ. សព្ពាតិ សព្ពស្មា. សព្ពថាតិ សព្ពប្បការេន. ឥទំ វោទានន្តិ ឥទំ ‘‘បរិយុដ្ឋានវិឃាត’’ន្តិ វុត្តំ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ វោទានំ.

វិស្សជ្ជនគាថាយ សតិ តេសំ និវារណន្តិ វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា តេសំ សោតានំ និវារណន្តិ. សោតានំ សំវរំ ព្រូមីតិ តមេវ សតិំ សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ. បញ្ញាយេតេ បិធីយរេតិ រូបាទីសុ អនិច្ចតាទិបដិវេធសាធិកាយ មគ្គបញ្ញាយ ឯតេ សោតា សព្ពសោ បិធិយ្យន្តិ, ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានវសេន សមុច្ឆិជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

នាវិញ្ឆតីតិ អភិជ្ឈាទិប្បវត្តិទ្វារភាវេន ចិត្តសន្តានំ, បុគ្គលំ វា នាកឌ្ឍតិ. អនុសយប្បហានំ ឥធ បិធានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘បញ្ញាយ អនុសយា បហីយន្តី’’តិ. យស្មា អនុសយនិមិត្តំ បរិយុដ្ឋានំ អនុសយាភាវេ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុសយេសូ’’តិអាទិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘តំ យថា ខន្ធវន្តស្សា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាបិ សោតានំ និវារណសង្ខាតំ សំវរំ បិធានញ្ច អជានន្តេន តត្ថ វា សំសយិតេន ឯកំសិកត្តា ធម្មាធិដ្ឋានា បុច្ឆា កតាតិ ឥធ បុច្ឆាវិចយោ វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនវិចយោ ច វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច យេន អធិប្បាយេន ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ គាថាយ (សុ. និ. ១០៣៨; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១; នេត្តិ. ៤៥) សតិបិ និវារណាទីនំ ចតុន្នំ បុច្ឆិតព្ពភាវេ ឯកោ បញ្ហោតិ វុត្តំ. តេន តាវ សោតានំយេវ សំវរោ បិធានញ្ច បុច្ឆិតន្តិ សោតេ ឯកត្ថវសេន គហេត្វា បុច្ឆាយ ឯកាធិដ្ឋានភាវតោ ឯកោ បញ្ហោតិ វត្តព្ពំ សិយា. សោតានំ វា ពហុភាវតោ ពហូតិ យត្តកា សោតា, តត្តកា បញ្ហាតិ. យេន បន អធិប្បាយេន ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិ គាថាយំ (សុ. និ. ១០៤០; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៩, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣; នេត្តិ. ៤៥) សោតេ អនាមសិត្វា សំវរបិធានានំ វសេន ‘‘ទ្វេ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ. តេន បឋមគាថាយំ សតិបិ និវារណាទីនំ លោកាធារភាវេ លោកំ អនាមសិត្វា និវារណាទីនំ វិភាគេន ចត្តារោ បញ្ហាតិបិ វត្តព្ពន្តិ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ យស្មា បុច្ឆន្តោ ន កេវលំ បុព្ពេ អត្តនា រចិតនិយាមេនេវ បុច្ឆតិ, អថ ខោ ទេសនាកាលេ វុត្តធម្មស្ស អនុសន្ធិំ គហេត្វាបិ បុច្ឆតិ, តស្មា តស្ស អនុសន្ធិំ បុច្ឆាយ វិចេតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘យានិ សោតានី’’តិ គាថាយ អនន្តរំ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិ គាថមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យាយំ ភគវតា វុត្តា បញ្ញា, យា ច សតិ យញ្ច តទវសេសំ នាមរូបំ, ឯតំ សព្ពម្បិ កត្ថ និរុជ្ឈតិ, ឯតំ មេ បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ.

វិស្សជ្ជនគាថាយំ បនស្ស យស្មា បញ្ញាសតិយោ នាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តស្មា តា វិសុំ ន វុត្តា. អយញ្ចេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យំ មំ ត្វំ, អជិត, ឯតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ អនន្តរគាថាយំ (សុ. និ. ១០៤២; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦១, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៥; នេត្តិ. ១១, ៤៥), យត្ថ តំ អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ, តំ តេ វទាមិ. តស្ស តស្ស ហិ វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហេវ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតិ, ឯត្ថេវ វិញ្ញាណស្ស និរោធេន និរុជ្ឈតិ, ឯតំ វិញ្ញាណនិរោធំ តស្ស និរោធោ នាតិវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ. អយំ បញ្ហេ អនុសន្ធិំ បុច្ឆតីតិ អនន្តរគាថាយំ សោតានំ បរិយុដ្ឋានានុសយប្បហានកិច្ចេន សទ្ធិំ សតិ បញ្ញា ច វុត្តា, តំ សុត្វា តប្បហានេ បញ្ញាសតីសុ តិដ្ឋន្តីសុ តាសំ សន្និស្សយេន នាមរូបេន ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ វដ្ដតិ ឯវ. កត្ថ នុ ខោ ឥមាសំ សនិស្សយានំ បញ្ញាសតីនំ អសេសនិរោធោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អយំ បុច្ឆា កតាតិ អាហ – ‘‘អយំ បញ្ហេ…បេ… ធាតុ’’ន្តិ. តត្ថ អនុសន្ធីយតិ ទេសនា ឯតាយាតិ អនុសន្ធិ.

យាយ បដិបទាយ អនុបាទិសេសំ និព្ពានធាតុំ អធិគច្ឆន្តិ, តំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសង្ខាតំ បដិបទំ សហ វិសយេន ទស្សេតុំ ‘‘តីណិ ច សច្ចានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខតានីតិ សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតានីតិ សង្ខតានិ. និរោធធម្មានីតិ និរុជ្ឈនសភាវានិ. ទុក្ខំ សមុទយោ មគ្គោតិ តេសំ សរូបទស្សនំ. និរោធោ បន កថន្តិ អាហ ‘‘និរោធោ អសង្ខតោ’’តិ. សោ ហិ កេនចិ បច្ចយេន ន សង្ខតោតិ អសង្ខតោ. សហ វិសយេន បហាតព្ពបហាយកសភាវេសុ អរិយសច្ចេសុ បហាយកវិភាគមុខេន បហាតព្ពវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សមុទយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អវិជ្ជាវសេសាតិ ទស្សនមគ្គេន បហីនាវសេសា អវិជ្ជាតិ អត្ថោ. អយញ្ច សេស-សទ្ទោ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ មានោ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ. យថា ហិ អវិជ្ជា, ឯវំ ឯតេបិ ធម្មា អបាយគមនីយសភាវា បឋមមគ្គេន បហីយន្តិ ឯវាតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរវសេសា’’តិបិ បាឋោ, ឯត្ថាបិ យថាវុត្តេសុ កាមច្ឆន្ទាទិបទេសុបិ និរវសេស-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. សាវសេសញ្ហិ បុរិមមគ្គទ្វយេន កាមច្ឆន្ទាទយោ បហីយន្តិ, ឥតរេហិ បន និរវសេសន្តិ. តេធាតុកេ ឥមានិ ទស សំយោជនានីតិ ឯត្ថ តេធាតុកេតិ សំយោជនានំ វិសយទស្សនំ. តត្ថ ហិ តានិ សំយោជនវសេន បវត្តន្តិ.

១២. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អធិដ្ឋាយាតិ តំ បហាយកំ បត្វា. យំ បនាតិ ឯត្ថ យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ. ឥទំ ខយេ ញាណន្តិ យេន ញាណេន ហេតុភូតេន ‘‘ខីណា មេ ជាតី’’តិ អត្តនោ ជាតិយា ខីណភាវំ ជានាតិ, ឥទំ ឯវំ បច្ចវេក្ខណស្ស និមិត្តភូតំ អរហត្តផលញាណំ ខយេ ញាណំ នាម. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ ឯត្ថាបិ យន្តិ អានេតព្ពំ ‘‘យំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. ឥទំ អនុប្បាទេ ញាណន្តិ ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អរហត្តផលញាណវសេន អត្ថោ យោជេតព្ពោ. អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ចិត្តុប្បាទក្កណ្ឌ ១៣៥-១៤២) បន ‘‘ខយេ ញាណំ កិលេសក្ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណន្តិ វុត្តំ. អនុប្បាទេ ញាណំ បដិសន្ធិវសេន អនុប្បាទភូតេ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ អនុប្បាទបរិយោសានេ ឧប្បន្នេ អរិយផលេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ឧភយម្បិ អរហត្តផលញាណវសេនេវ វិភត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ’’ន្តិ, ‘‘អារម្មណសង្កេតេន ទ្វេ នាមានិ លព្ភន្តី’’តិ ច.

អញ្ញិន្ទ្រិយំ ហេដ្ឋិមេសុ តីសុ ផលេសុ, ឧបរិមេសុ ច តីសុ មគ្គេសុ ឧប្បត្តិយា បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ វិយ បឋមផលុប្បត្តិយា អគ្គផលុប្បត្តិយា អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘យញ្ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិ. ឯតេន បហាតព្ពធម្មា វិយ ទស្សនភាវនាហិ អគ្គផលុប្បត្តិយា តទវសេសផលធម្មាបិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈន្តិ. កោ បន វាទោ តេភូមកធម្មានន្តិ ទស្សេតិ, ឯកា បញ្ញា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយត្តា. យទិ ឯកា, កថំ ទ្វិធា វុត្តាតិ អាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. អារម្មណសង្កេតេនាតិ ខយេ អនុប្បាទេតិ ឥមាយ អារម្មណសមញ្ញាយ. សា បជាននដ្ឋេន បញ្ញាតិ យា បុព្ពេ សោតានំ បិធានកិច្ចា វុត្តា បញ្ញា, សា បជាននសភាវេន បញ្ញា. ឥតរា បន យថាទិដ្ឋំ យថាគហិតំ អារម្មណំ អបិលាបនដ្ឋេន ឱគាហនដ្ឋេន សតីតិ.

១៣. ឯវំ ‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ចា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរិត្វា ឥទានិ ‘‘នាមរូប’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឥទំ នាមរូប’’ន្តិ អាហ. នាមរូបញ្ច វិភាគេន ទស្សេន្តោ សុខគ្គហណត្ថំ បាកដនាមរូបមេវ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យេ’’តិអាទិមាហ. តគ្គហណេនេវ ហិ សហចរណាទិនា តទញ្ញេ ចិត្តចេតសិកា រូបធម្មា ច គហិតា ហោន្តីតិ. នាមគ្គហណេន ចេត្ថ ខន្ធត្តយមេវ គហិតន្តិ ‘‘នាមរូបំ វិញ្ញាណសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ បន រូបំ សម្បយុត្តន្តិ? នយិទំ សម្បយុត្តបច្ចយវសេន វុត្តំ. បចុរជនស្ស បន អវិភាគេន គហណីយសភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គាថាយ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ បុច្ឆិតាតិ តំ ចតុរិទ្ធិបាទមុខេន អរិយមគ្គាធិគមេន បត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ឥទ្ធិបាទភាវនាមូលភូតានិ ឥន្ទ្រិយានិ សតិបញ្ញាហិ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថ សតិ ច បញ្ញា ច ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ អាហ. កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា សតិ សិជ្ឈន្តី ឯកន្តេន សមាធិំ និប្ផាទេតិ. សតិគ្គហណេន ចេត្ថ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘សតិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ, សតិន្ទ្រិយញ្ច សមាធិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ. តថា អនុសយសមុគ្ឃាតវិធាយិនី បញ្ញា សិជ្ឈមានា ន វិនា ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយំ សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ – ‘‘បញ្ញា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច វីរិយិន្ទ្រិយញ្ចា’’តិ.

យា ឥមេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសូតិ ឥមេសុ សតិអាទីសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ និស្សយបច្ចយតាយ អធិដ្ឋានភូតេសុ តំសហជាតា ឯវ យា សទ្ទហនា. ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហី’’តិបិ បាឡិ, តស្សា ឥមេហិ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តាតិ វចនសេសោ, អារម្មណេ អភិប្បសាទលក្ខណា សទ្ធា កត្តុកាមតាសភាវស្ស ឆន្ទស្ស វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘យា សទ្ធាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ ឆន្ទសមាធី’’តិ. សមាហិតេ ចិត្តេតិ វិបស្សនាសមាធិនា សមាហិតេ ចិត្តេ. ឥទំ បហានន្តិ វិក្ខម្ភនប្បហានសាធកោ សមាធិ បហានន្តិ វុត្តោ បជហតិ ឯតេនាតិ កត្វា. ‘‘បធាន’’ន្តិបិ បាឋោ, អគ្គោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សមាធិ ឯកោទី’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘អស្សាសបស្សាសា’’តិអាទិនា កាយវចីចិត្តសង្ខារសីសេន តំសមុដ្ឋាបកា វីរិយសង្ខារាវ គហិតា. តេ ហិ យាវ ភាវនានិប្ផត្តិ តាវ ឯករសេន សរណតោ សង្កប្បេតព្ពតោ ច សរសង្កប្បា’’តិ វុត្តា ‘‘ឯវំ មេ ភាវនា ហោតូ’’តិ យថា ឥច្ឆិតា, តថា បវត្តិយា ហេតុភាវតោ. តទុភយន្តិ ឆន្ទសមាធិសង្ខាតញ្ច បធានសង្ខារសង្ខាតញ្ច វីរិយន្តិ តំ ឧភយំ. ឧភយមេវ ហិ ឧបចារវសេន អញ្ញំ វិយ កត្វា ‘‘ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិន្នម្បិ ហិ ឧបចារវសេន ភិន្នំ វិយ កត្វា វោហរន្តិ, យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ.

តត្ថ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា តាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ, បជ្ជតិ ឯតេនាតិ បាទោ, បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមូបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ. វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. តថា ហិ អយំ ឥទ្ធិបាទភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ. មគ្គក្ខណេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតន្តិអាទីសុ.

វិវេកត្តា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ, កេវលញ្ចេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ អារម្មណករណវសេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ. តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថសំវណ្ណនានយេ យុជ្ជតិ. តថា ហិ អយំ បឋមិទ្ធិបាទោ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឥទ្ធិបាទភាវនានុយុត្តោ យោគី យថា បឋមោ ឥទ្ធិបាទោ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កោ ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. សេសិទ្ធិបាទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – យថា ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ ឆន្ទសមាធិ. ឯវំ វីរិយំ ចិត្តំ វីមំសំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតោ សមាធិ វីមំសាសមាធីតិ.

១៤. ន កេវលំ ចតុត្ថឥទ្ធិបាទោ ឯវ សមាធិញាណមូលកោ, អថ ខោ សព្ពោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពោ សមាធិ ញាណមូលកោ ញាណបុព្ពង្គមោ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ កស្មា សោ ឯវ វីមំសាសមាធីតិ វុត្តោតិ? វីមំសំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តិតត្តាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តត្ថ បុព្ពភាគបញ្ញាយ ញាណមូលកោ. អធិគមបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តិ. អថ វា បុព្ពភាគបញ្ញាយ ញាណមូលកោ. ឧបចារបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. អប្បនាបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តិ. ឧបចារបញ្ញាយ វា ញាណមូលកោ. អប្បនាបញ្ញាយ ញាណបុព្ពង្គមោ. អភិញ្ញាបញ្ញាយ ញាណានុបរិវត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

យថា បុរេតិ យថា សមាធិស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានុបរិវត្តិភាវេន បុរេ បុព្ពេ អតីតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ បរេសញ្ច ខន្ធំ ខន្ធូបនិពទ្ធញ្ច ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ, តថា បច្ឆា សមាធិស្ស អនាគតំសញាណានុបរិវត្តិភាវេន អនាគតាសុ ជាតីសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុបិ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ អត្តនោ បរេសញ្ច ខន្ធំ ខន្ធូបនិពទ្ធញ្ច ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

យថា បច្ឆាតិ យថា សមាធិស្ស ចេតោបរិយញាណានុបរិវត្តិភាវេន អនាគតេសុ សត្តសុ ទិវសេសុ បរសត្តានំ ចិត្តំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ, តថា បុរេ អតីតេសុ សត្តសុ ទិវសេសុ បរសត្តានំ ចិត្តំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. យថា ទិវាតិ យថា ទិវសភាគេ សូរិយាលោកេន អន្ធការស្ស វិធមិតត្តា ចក្ខុមន្តានំ សត្តានំ អាបាថគតំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សុវិញ្ញេយ្យំ. តថា រត្តិន្តិ តថា រត្តិភាគេ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ វត្តមានេ សមាធិស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណានុបរិវត្តិតាយ ទុប្បដិវិជ្ឈំ រូបាយតនំ នត្ថិ.

យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា ច រត្តិយំ តថា ទិវាបិ អតិសុខុមំ កេនចិ តិរោហិតំ យញ្ច អតិទូរេ, តំ សព្ពរូបំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ នាម នត្ថិ. យថា ច រូបាយតនេ វុត្តំ, តថា សមាធិស្ស ទិព្ពសោតញាណានុបរិវត្តិតាយ សទ្ទាយតនេ ច នេតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឥតិ វិវដេន ចេតសា’’តិអាទិ. តត្ថ អបរិយោនទ្ធេនាតិ អភិញ្ញាញាណស្ស បារិពន្ធកកិលេសេហិ អនជ្ឈោត្ថដេន, អបរិយោនទ្ធត្តា ឯវ សប្បភាសំ ចិត្តំ. ឯតេនេវ សមាធិស្ស ឥទ្ធិវិធញាណានុបរិវត្តិតាបិ វុត្តា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ ឥទ្ធិបាទសម្បយុត្តានិ សេក្ខស្ស បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អធិប្បេតានីតិ អាហ ‘‘កុសលានី’’តិ. ចិត្តសហភូនីតិអាទិ តេសំ វិញ្ញាណនិរោធេន និរោធទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តថា ‘‘នាមរូបញ្ចា’’តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ន កេវលំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯវ, អថ ខោ នាមរូបញ្ច វិញ្ញាណហេតុកំ វិញ្ញាណស្ស និរោធា និរុជ្ឈតី’’តិ.

តស្សាតិ វិញ្ញាណស្ស. ហេតូតិ តណ្ហាអវិជ្ជាទិកោ. អនាហារន្តិ បទស្ស អត្ថវិវរណំ. អនភិនន្ទិតន្តិ អភិនន្ទនភូតាយ តណ្ហាយ បហីនត្តា ឯវ អបត្ថិតំ. តតោ ឯវ អប្បដិសន្ធិកំ វិញ្ញាណំ តំ និរុជ្ឈតិ. យថា ច វិញ្ញាណំ, ឯវំ នាមរូបម្បិ វិញ្ញាណសង្ខាតស្ស ហេតុនោ បច្ចយស្ស ច អភាវា តប្បច្ចយានំ សង្ខារាទីនំ អភាវា អហេតុ អប្បច្ចយំ. សេសំ បាកដមេវ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោបិ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ អនុសន្ធិបុច្ឆម្បិ ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ច បុច្ឆា វិសុំ វិសុំ ទស្សិតាតិ ឥទានិ តា សហ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថាយំ បទត្ថោ – សង្ខាតធម្មាតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិវីមំសិតធម្មា, អរហតំ ឯតំ អធិវចនំ. សេក្ខាតិ សីលាទីនិ សិក្ខមានា អវសេសា អរិយបុគ្គលា. បុថូតិ ពហូ សត្តជនា. តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ តេសំ សេខាសេខានំ និបកោ បណ្ឌិតោ ត្វំ ភគវា បដិបត្តិំ បុដ្ឋោ មេ ព្រូហីតិ. សេសំ បាឡិវសេនេវ វិញ្ញាយតិ.

១៥. កិស្សាតិ កិស្ស ហេតុ, កេន ការណេនាតិ អត្ថោ. សេខាសេខវិបស្សនា បុព្ពង្គមប្បហានយោគេនាតិ សេខេ អសេខេ វិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានេ ច បុច្ឆនយោគេន, បុច្ឆាវិធិនាតិ អត្ថោ.

វិស្សជ្ជនគាថាយំ កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន ន អភិគិជ្ឈេយ្យ. មនសានាវិលោ សិយាតិ ព្យាបាទវិតក្កាទយោ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច មនសោ អាវិលភាវករេ ធម្មេ បជហន្តោ ចិត្តេន អនាវិលោ ភវេយ្យ. យស្មា បន អសេក្ខោ អនិច្ចតាទិវសេន សព្ពធម្មានំ បរិតុលិតត្តា កុសលោ សព្ពធម្មេសុ កាយានុបស្សនាសតិអាទីហិ ច សតោ សព្ពកិលេសានំ ភិន្នត្តា ឧត្តមភិក្ខុភាវំ បត្តោ ច ហុត្វា សព្ពឥរិយាបថេសុ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘កុសលោ…បេ… បរិព្ពជេ’’តិ អាហាតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

តត្ថ យំ បុច្ឆាគាថាយំ ‘‘និបកោ’’តិ បទំ វុត្តំ, តំ ភគវន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភគវតោ ច នេបក្កំ ឧក្កំសបារមិប្បត្តំ អនាវរណញាណទស្សនេន ទីបេតព្ពន្តិ អនាវរណញាណំ តាវ កម្មទ្វារភេទេហិ វិភជិត្វា សេខាសេខបដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេន សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណទស្សនេន តថាគតស្ស សេខាសេខបដិបត្តិទេសនាកោសល្លមេវ វិភាវេតិ. តត្ថ កោ ចាតិ ក្វ ច, កស្មិំ វិសយេតិ អត្ថោ. តំ វិសយំ ទស្សេតិ ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនិ ចា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ញាណទស្សនំ នាម ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘សព្ពំ សង្ខតំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន តស្មិំ វិសយេ យេន អប្បវត្តិ, សោ បដិឃាតោតិ, ឯតេន លក្ខណត្តយប្បដិវេធស្ស ទុរភិសម្ភវតំ អនញ្ញសាធារណតញ្ច ទស្សេតិ. លក្ខណត្តយវិភាវនេន ហិ ភគវតោ ចតុសច្ចប្បដិវេធំ សម្មាសម្ពោធិញ្ច បណ្ឌិតា បដិជានន្តិ.

អញ្ញាណំ អទស្សនន្តិ តំ បដិឃាតំ សរូបតោ ទស្សេតិ. ឆឡារម្មណសភាវប្បដិច្ឆាទកោ ហិ សម្មោហោ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោតិ. យស្មិំ វិសយេ ញាណទស្សនំ ឧប្បត្តិរហំ, តត្ថេវ តស្ស បដិឃាតេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនិ ចា’’តិ. យថា ឥធ បុរិសោតិអាទិ ឧបមាទស្សនំ. តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បុរិសោ វិយ សព្ពោ លោកោ, តារករូបានិ វិយ ឆ អារម្មណានិ, តស្ស បុរិសស្ស តារករូបានំ ទស្សនំ វិយ លោកស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ យថារហំ ឆឡារម្មណជាននំ, តស្ស បុរិសស្ស តារករូបានិ បស្សន្តស្សាបិ ‘‘ឯត្តកានិ សតានិ, ឯត្តកានិ សហស្សានី’’តិអាទិនា គណនសង្កេតេន អជាននំ វិយ លោកស្ស រូបាទិអារម្មណំ កថញ្ចិ ជានន្តស្សាបិ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយានវពោធោតិ. សេសំ បាកដមេវ.

ឥទានិ យេហិ បទេហិ ភគវតា អាយស្មតោ អជិតស្ស សេខាសេខបដិបទា វុត្តា, តេសំ បទានំ អត្ថំ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ សេខេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ និបាតមត្តំ, តស្មិំ វា វិស្សជ្ជនេ. សេខេនាតិ សិក្ខា ឯតស្ស សីលន្តិ សេខោ, តេន សេខេន. ទ្វីសុ ធម្មេសូតិ ទុវិធេសុ ធម្មេសូតិ អធិប្បាយោ. បរិយុដ្ឋានីយេសូតិ ទោសេន បរិយុដ្ឋិតេន យត្ថ បរិវត្តិតព្ពំ, តេសុ អាឃាតវត្ថូសូតិ អត្ថោ. ‘‘បដិឃដ្ឋានីយេសូ’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ.

ឯត្ថ ច គេធបដិសេធចោទនាយំ គេធនិមិត្តោ ទោសោ គេធេ សតិ ហោតីតិ តតោបិ ចិត្តស្ស រក្ខិតព្ពតា និទ្ធារេត្វា វុត្តា. យស្មា បន ភគវតា ‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យា’’តិ (សុ. និ. ១០៤៥; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦៤, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨; នេត្តិ. ១៥-១៧) វុត្តំ, តស្មា ‘‘តត្ថ យា ឥច្ឆា’’តិអាទិនា គេធវសេន និទ្ទេសោ កតោ. អថ វា ទោសតោ ចិត្តស្ស រក្ខិតព្ពតា គាថាយ ទុតិយបាទេន វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. ទុតិយបាទេន ហិ សេសកិលេសវោទានធម្មា ទស្សិតា. តថា ហិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភេទតោ សម្មាវាយាមស្ស វិសយភាវេន សព្ពេ សំកិលេសវោទានធម្មេ ចតុធា វិភជិត្វា សម្មប្បធានមុខេន សេខបដិបទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សេខោ អភិគិជ្ឈន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនាវិលសង្កប្បោតិ អាវិលានំ កាមសង្កប្បាទីនំ អភាវេន អនាវិលសង្កប្បោ. តតោ ឯវ ច អនភិគិជ្ឈន្តោ វាយមតិ, វីរិយំ បវត្តេតិ. កថំ វាយមតីតិ អាហ – ‘‘សោ អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ សោតិ ឧត្តរិវិសេសត្ថាយ បដិបជ្ជមានោ សេក្ខោ. អនុប្បន្នានន្តិ អនិព្ពត្តានំ. បាបកានន្តិ លាមកានំ. អកុសលានំ ធម្មានន្តិ អកោសល្លសម្ភូតានំ ធម្មានំ. អនុប្បាទាយាតិ ន ឧប្បាទនត្ថាយ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាសង្ខាតំ កុសលច្ឆន្ទំ ឧប្បាទេតិ. វាយមតីតិ បយោគបរក្កមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ ករោតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ តេនេវ សហជាតវីរិយេន ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ បធានវីរិយំ ករោតិ. វាយមតីតិអាទីនិ បន ចត្តារិ បទានិ អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មសាតច្ចកិរិយាហិ យោជេតព្ពានិ. ឧប្បន្នានំ បាបកានន្តិ អនុប្បន្នាតិ អវត្តព្ពតំ អាបន្នានំ បាបធម្មានំ. បហានាយាតិ បជហនត្ថាយ. អនុប្បន្នានំ កុសលានន្តិ អនិព្ពត្តានំ កោសល្លសម្ភូតានំ ធម្មានំ. ឧប្បាទាយាតិ ឧប្បាទនត្ថាយ. ឧប្បន្នានន្តិ និព្ពត្តានំ. ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. អសម្មោសាយាតិ អនស្សនត្ថំ. ភិយ្យោភាវាយាតិ បុនប្បុនំ ភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ. ភាវនាយាតិ វឌ្ឍិយា. បារិបូរិយាតិ បរិបូរណត្ថាយាតិ អយំ តាវ បទត្ថោ.

១៦. ‘‘កតមេ អនុប្បន្នា’’តិអាទិ អកុសលធម្មា កុសលធម្មា ច យាទិសា អនុប្បន្នា យាទិសា ច ឧប្បន្នា, តេ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥមេ អនុប្បន្នាតិ ឥមេ កាមវិតក្កាទយោ អសមុទាចារវសេន វា អននុភូតារម្មណវសេន វា អនុប្បន្នា នាម. អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នា នាម អកុសលា ធម្មា នត្ថិ. វិតក្កត្តយគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អកុសលមូលានីតិ អនុសយា ឯវ សព្ពេសំ អកុសលានំ មូលភាវតោ ឯវំ វុត្តា, ន លោភាទយោ ឯវ. ឥមេ ឧប្បន្នា អនុសយា ភូមិលទ្ធុប្បន្នា អសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នាតិអាទិឧប្បន្នបរិយាយសព្ភាវតោ នាមវសេន ឧប្បន្នា នាម, ន វត្តមានភាវេនាតិ អត្ថោ. ឥមេ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ ឥមេ សោតាបន្នស្ស សទ្ធាទយោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា នាម, កោ បន វាទោ បុថុជ្ជនានន្តិ ទស្សេតិ. កុសលសទ្ទោ ចេត្ថ ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៥៨ អាទយោ) វិយ អនវជ្ជបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ ឥមេ បឋមមគ្គេ សទ្ធាទយោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា នាម.

សតិបដ្ឋានភាវនាយ សុនិគ្គហិតោ កាមវិតក្កោតិ អាហ – ‘‘យេន កាមវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. អនវជ្ជសុខបទដ្ឋានេន អវិក្ខេបេន ចេតោទុក្ខសន្និស្សយោ វិក្ខេបបច្ចយោ ព្យាបាទវិតក្កោ សុនិគ្គហិតោតិ វុត្តំ – ‘‘យេន ព្យាបាទវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សមាធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. កុសលេសុ ធម្មេសុ អារទ្ធវីរិយោ បរាបរាធំ សុខេន សហតីតិ វីរិយេន វិហិំសាវិតក្កោ សុនិគ្គហិតោតិ អាហ – ‘‘យេន វិហិំសាវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ វីរិយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. សមាធិអាទីនម្បិ យថាសកំបដិបក្ខប្បហានំ បញ្ញវន្តស្សេវ ឥជ្ឈតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘យេន ឧប្បន្នុប្បន្នេ’’តិអាទិ.

ឯតេសំ យថានិទ្ធារិតានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ សវិសយេ ជេដ្ឋកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥមេសញ្ច សទ្ធាទីនំ សេខានំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិយា សព្ពេបិ សេខា ធម្មា មត្ថកប្បត្តា ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សេខោ’’តិអាទិនា សេខបដិបទំ និគមេតិ.

១៧. ឯវំ សេខបដិបទំ វិភជិត្វា ឥទានិ អសេខបដិបទំ វិភជិតុំ ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ ឥមិនា បទេន វុត្តធម្មេ តាវ វិភជិត្វា តត្ថ អសេក្ខស្ស កោសល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តត្ថមេវ. កិលេសលោកេន ភវលោកោ សមុទាគច្ឆតីតិ កាមាវចរធម្មំ និស្សាយ រូបារូបាវចរធម្មេ សមុទាគមេតីតិ អត្ថោ. សោតិ សោ មហគ្គតធម្មេសុ, បរិត្តមហគ្គតធម្មេសុ វា ឋិតោ. ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពត្តេតីតិ សីលសមាធយោ និព្ពេធភាគិយេ កត្វា វិមុត្តិបរិបាចនីយានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ឧប្បាទេតិ. ឥន្ទ្រិយេសុ ភាវិយមានេសូតិ យថាវុត្តឥន្ទ្រិយេសុ វឌ្ឍិយមានេសុ រូបារូបបរិគ្គហាទិវសេន នេយ្យស្ស បរិញ្ញា ភវតិ.

ទស្សនបរិញ្ញាតិ ញាតបរិញ្ញា. ភាវនាបរិញ្ញាតិ តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច. ‘‘សា ទុវិធេនា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ ‘‘យទា ហិ សេខោ’’តិអាទិនា វិវរតិ. តត្ថ ‘‘និព្ពិទាសហគតេហិ សញ្ញាមនសិការេហី’’តិ ឥមិនា ពលវវិបស្សនំ ទស្សេតិ. យទា ហិ សេខោតិ ចេត្ថ សិក្ខនសីលតាយ កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ សេខបទេន សង្គហិតោតិ កត្វា ‘‘ទ្វេ ធម្មា កោសល្លំ គច្ឆន្តិ ទស្សនកោសល្លញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យទា កល្យាណបុថុជ្ជនោ បុព្ពភាគសិក្ខំ សិក្ខន្តោ និព្ពិទាសហគតេហិ សញ្ញាមនសិការេហិ ញេយ្យំ បរិជានាតិ, តទា តស្ស តេ វិបស្សនាធម្មា ទស្សនកោសល្លំ បឋមមគ្គញាណំ គច្ឆន្តិ សម្បាបុណន្តិ តេន សទ្ធិំ ឃដេន្តិ. យទា បន សោតាបន្នាទិសេខោ វុត្តនយេន នេយ្យំ បរិជានាតិ, តទា តស្ស តេ វិបស្សនាធម្មា ភាវនាកោសល្លំ គច្ឆន្តីតិ.

តំ ញាណន្តិ យា បុព្ពេ នេយ្យស្ស បរិញ្ញា វុត្តា, តំ នេយ្យបរិជាននញាណំ. បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពន្តិ វិសយភេទេន តស្ស ភេទំ ទស្សេតិ. ធម្មានំ សលក្ខណេ ញាណន្តិ រូបារូបធម្មានំ កក្ខឡផុសនាទិសលក្ខណេ ញាណំ. តំ បន យស្មា សព្ពំ នេយ្យំ ហេតុហេតុផលភេទតោ ទុវិធមេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា ច អត្ថបដិសម្ភិទា ចា’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ.

បរិញ្ញាតិ តីរណបរិញ្ញា អធិប្បេតា. យស្មា បនស្ស រូបារូបធម្មេ សលក្ខណតោ បច្ចយតោ ច អភិជានិត្វា កុសលាទិវិភាគេហិ តេ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន ជាននា ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯវំ អភិជានិត្វា យា បរិជាននា, ឥទំ កុសល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំគហិតាតិ ឯវំ អនិច្ចាទិតោ កលាបសម្មសនាទិវសេន គហិតា សម្មសិតា. ឥទំ ផលំ និព្ពត្តេន្តីតិ ឥទំ ឧទយព្ពយញាណាទិកំ ផលំ បដិបាដិយា ឧប្បាទេន្តិ, និមិត្តស្ស កត្តុភាវេន ឧបចរណតោ យថា អរិយភាវករានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានីតិ. តេសន្តិ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ. ឯវំគហិតានន្តិ ឯវំបវត្តិតានំ. អយំ អត្ថោតិ អយំ សច្ចានំ អនុពោធបដិវេធោ អត្ថោ. យថា ហិ បរិញ្ញាបញ្ញា សម្មសិតព្ពធម្មេ សម្មសនធម្មេ តត្ថ សម្មសនាការំ បរិជានាតិ, ឯវំ សម្មសនផលម្បិ បរិជានាតីតិ កត្វា អយំ នយោ ទស្សិតោ.

យេ អកុសលាតិ សមុទយសច្ចមាហ. សព្ពេ ហិ អកុសលា សមុទយបក្ខិយាតិ. យេ កុសលាតិ មគ្គធម្មា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ. យទិបិ ផលធម្មាបិ សច្ឆិកាតព្ពា, ចតុសច្ចប្បដិវេធស្ស បន អធិប្បេតត្តា ‘‘កតមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា, យំ អសង្ខត’’ន្តិ វុត្តំ. អត្ថកុសលោតិ បច្ចយុប្បន្នេសុ អត្ថេសុ កុសលោ. ធម្មកុសលោតិ បច្ចយធម្មេសុ កុសលោ. បាឡិអត្ថបាឡិធម្មា វា អត្ថធម្មា. កល្យាណតាកុសលោតិ យុត្តតាកុសលោ, ចតុនយកោវិទោតិ អត្ថោ, ទេសនាយុត្តិកុសលោ វា. ផលតាកុសលោតិ ខីណាសវផលកុសលោ. ‘‘អាយកុសលោ’’តិអាទីសុ អាយោតិ វឌ្ឍិ. សា អនត្ថហានិតោ អដ្ឋុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. អបាយាតិ អវឌ្ឍិ. សាបិ អត្ថហានិតោ អនដ្ឋុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. ឧបាយោតិ សត្តានំ អច្ចាយិកេ កិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តិកិច្ឆនសមត្ថំ ឋានុប្បត្តិការណំ, តត្ថ កុសលោតិ អត្ថោ. ខីណាសវោ ហិ សព្ពសោ អវិជ្ជាយ បហីនត្តា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោ ឯតេសុ អាយាទីសុ កុសលោតិ. ឯវំ អសេខស្ស កោសល្លំ ឯកទេសេន វិភាវេត្វា បុន អនវសេសតោ ទស្សេន្តោ ‘‘មហតា កោសល្លេន សមន្នាគតោ’’តិ អាហ.

បរិនិដ្ឋិតសិក្ខស្ស អសេខស្ស សតោការិតាយ អញ្ញំ បយោជនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថ’’ន្តិ. ឥទានិ យថានិទ្ទិដ្ឋំ សេខាសេខបដិបទំ និគមេន្តោ ‘‘ឥមា ទ្វេ ចរិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពោជ្ឈន្តិ ពុជ្ឈិតព្ពំ. តំ ចតុព្ពិធន្តិ តំ ពោជ្ឈំ ចតុព្ពិធំ, ចតុសច្ចភាវតោ. ឯវំ ជានាតីតិ ឯវំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន យោ ជានាតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ អសេខោ សតិវេបុល្លប្បត្តោ និប្បរិយាយេន ‘‘សតោ អភិក្កមតី’’តិអាទិនា វុច្ចតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥធាបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយា បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

ឯត្តាវតា ច មហាថេរោ វិចយហារំ វិភជន្តោ អជិតសុត្តវសេន (សុ. និ. ១០៣ អាទយោ; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៥៧ អាទយោ, អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១ អាទយោ) បុច្ឆាវិចយំ វិស្សជ្ជនវិចយញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តរេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយានំ នយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ វិស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ អាហ. តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន. បុច្ឆិតព្ពន្តិ បុច្ឆា កាតព្ពា, អាចិក្ខិតព្ពា វា, វិវេចេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯវំ វិស្សជ្ជិតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុត្តស្ស ចាតិអាទិ អនុគីតិវិចយនិទស្សនំ. អនុគីតិ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច សមានេតព្ពាតិ សុត្តន្តរទេសនាសង្ខាតា អនុគីតិ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច សំវណ្ណិយមានេន សុត្តេន សមានា សទិសី កាតព្ពា, តស្មិំ វា សុត្តេ សម្មា អានេតព្ពា. អត្ថាបគតន្តិ អត្ថតោ អបេតំ, អសម្ពន្ធត្ថំ វា ទសទាឡិមាទិវចនំ វិយ. តេនេវាហ ‘‘សម្ផប្បលាបំ ភវតី’’តិ. ឯតេន អត្ថស្ស សមានេតព្ពតាយ ការណមាហ. ទុន្និក្ខិត្តស្សាតិ អសម្មាវុត្តស្ស. ទុន្នយោតិ ទុក្ខេន នេតព្ពោ, នេតុំ វា អសក្កុណេយ្យោ. ព្យញ្ជនុបេតន្តិ សភាវនិរុត្តិសមុបេតំ.

ឯវំ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេត្វា និទ្ទេសវារេ ‘‘សុត្តស្ស យោ បវិចយោ’’តិ សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ វិភជិតុំ ‘‘សុត្តញ្ច បវិចិនិតព្ព’’ន្តិ វត្វា តស្ស វិចិននាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ ឥទំ សុត្តំ អាហច្ចវចន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាហច្ចវចនន្តិ ភគវតោ ឋានករណានិ អាហច្ច អភិហន្ត្វា បវត្តវចនំ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន សាមំ ទេសិតសុត្តន្តិ អត្ថោ. អនុសន្ធិវចនន្តិ សាវកភាសិតំ. តញ្ហិ ភគវតោ វចនំ អនុសន្ធេត្វា បវត្តនតោ ‘‘អនុសន្ធិវចន’’ន្តិ វុត្តន្តិ. នីតត្ថន្តិ យថារុតវសេន ញាតព្ពត្ថំ. នេយ្យត្ថន្តិ និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ. សំកិលេសភាគិយន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ បដ្ឋានវារវណ្ណនាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. យស្មា បន ភគវតោ ទេសនា សោឡសវិធេ សាសនបដ្ឋានេ ឯកំ ភាគំ អភជន្តី នាម នត្ថិ, តស្មា សោបិ នយោ វិចេតព្ពភាវេន ឥធ និក្ខិត្តោ.

កុហិំ ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស កស្មិំ បទេសេ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ. សព្ពានិ សច្ចានិ បស្សិតព្ពានីតិ ទុក្ខសច្ចំ សុត្តស្ស ‘‘កុហិំ កស្មិំ បទេសេ កស្មិំ វា បទេ បស្សិតព្ពំ និទ្ធារេត្វា វិចេតុំ, សមុទយសច្ចំ និរោធសច្ចំ មគ្គសច្ចំ កុហិំ បស្សិតព្ពំ ទដ្ឋព្ពំ និទ្ធារេត្វា វិចេតុ’’ន្តិ ឯវំ សព្ពានិ សច្ចានិ ឧទ្ធរិត្វា វិចេតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានេតិ ឯវំ សុត្តំ បវិចេតព្ពន្តិ អាទិតោ មជ្ឈតោ បរិយោសានតោ ច ឯវំ ឥមិនា បុច្ឆាវិចយាទិនយេន សុត្តំ បវិចិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតិវិចយា បាឡិយំ សរូបេនេវ ទស្សិតា. អស្សាទាទិវិចយោ បន សច្ចនិទ្ធារណមុខេន នយតោ ទស្សិតោ, សោ និទ្ទេសវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តព្ពិចយេនេវ ច បទវិចយោ សិទ្ធោតិ.

វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.