១៥. បរិក្ខារហារវិភង្គវណ្ណនា

៤៩. តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ ហារោតិ បរិក្ខារហារវិភង្គោ. តត្ថ យោ ធម្មោ យំ ធម្មំ ជនយតិ, តស្ស សោ បរិក្ខារោតិ សង្ខេបតោ បរិក្ខារលក្ខណំ វត្វា តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘កិំលក្ខណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិនោតិ អត្តនោ ផលំ បដិការណភាវំ គច្ឆតីតិ ហេតុ. បដិច្ច ឯតស្មា ផលំ ឯតីតិ បច្ចយោ. កិញ្ចាបិ ហេតុបច្ចយសទ្ទេហិ ការណមេវ វុច្ចតិ, តថាបិ តត្ថ វិសេសំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘អសាធារណលក្ខណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សភាវោ ហេតូតិ សមានភាវោ ពីជំ ហេតុ. ននុ ច ពីជំ អង្កុរាទិសទិសំ ន ហោតីតិ? នោ ន ហោតិ, អញ្ញតោ ហិ តាទិសស្ស អនុប្បជ្ជនតោ.

‘‘យថា វា បនា’’តិអាទិនាបិ ឧទាហរណន្តរទស្សនេន ហេតុបច្ចយានំ វិសេសមេវ វិភាវេតិ. តត្ថ ទុទ្ធន្តិ ខីរំ. ទធិ ភវតីតិ ឯកត្តនយេន អភេទោបចារេន វា វុត្តំ, ន អញ្ញថា. ន ហិ ខីរំ ទធិ ហោតិ. តេនេវាហ – ‘‘ន ចត្ថិ ឯកកាលសមវធានំ ទុទ្ធស្ស ច ទធិស្ស ចា’’តិ. អថ វា ឃដេ ទុទ្ធំ បក្ខិត្តំ ទធិ ភវតិ, ទធិ តត្ថ កាលន្តរេ ជាយតិ បច្ចយន្តរសមាយោគេន, តស្មា ន ចត្ថិ ឯកកាលសមវធានំ ទុទ្ធស្ស ច ទធិស្ស ច រសខីរវិបាកាទីហិ ភិន្នសភាវត្តា. ឯវមេវន្តិ យថា ហេតុភូតស្ស ខីរស្ស ផលភូតេន ទធិនា ន ឯកកាលសមវធានំ, ឯវមញ្ញស្សាបិ ហេតុស្ស ផលេន ន ឯកកាលសមវធានំ, ន តថា បច្ចយស្ស, ន ហិ បច្ចយោ ឯកន្តេន ផលេន ភិន្នកាលោ ឯវាតិ. ឯវម្បិ ហេតុបច្ចយានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ ពាហិរំ ហេតុបច្ចយវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អជ្ឈត្តិកំ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ហិ សំសារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ វុត្តេ កិំ ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ អនេកា អវិជ្ជា វិជ្ជន្តីតិ? អាហ ‘‘បុរិមិកា អវិជ្ជា បច្ឆិមិកាយ អវិជ្ជាយ ហេតូ’’តិ. តេន ឯកស្មិំ កាលេ ហេតុផលានំ សមវធានំ នត្ថីតិ ឯតមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ ‘‘បុរិមិកា អវិជ្ជា’’តិអាទិនា ហេតុផលភូតានំ អវិជ្ជានំ វិភាគំ ទស្សេតិ. ‘‘ពីជង្កុរោ វិយា’’តិអាទិនា ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – យថា ពីជំ អង្កុរស្ស ហេតុ ហោន្តំ សមនន្តរហេតុតាយ ហេតុ ហោតិ. យំ បន ពីជតោ ផលំ និព្ពត្តតិ, តស្ស ពីជំ បរម្បរហេតុតាយ ហេតុ ហោតិ. ឯវំ អវិជ្ជាយបិ ហេតុភាវេ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

បុន ‘‘យថា វា បនា’’តិអាទិនាបិ ហេតុបច្ចយវិភាគមេវ ទស្សេតិ. តត្ថ ថាលកន្តិ ទីបកបល្លិកា. អនគ្គិកន្តិ អគ្គិំ វិនា. ទីបេតុន្តិ ជាលេតុំ. ឥតិ សភាវោ ហេតូតិ ឯវំ បទីបុជ្ជាលនាទីសុ អគ្គិអាទិបទីបសទិសំ ការណំ សភាវោ ហេតុ. បរភាវោ បច្ចយោតិ តត្ថេវ កបល្លិកាវដ្ដិតេលាទិសទិសោ អគ្គិតោ អញ្ញោ សភាវោ បច្ចយោ. អជ្ឈត្តិកោតិ និយកជ្ឈត្តិកោ និយកជ្ឈត្តេ ភវោ. ពាហិរោតិ តតោ ពហិភូតោ. ជនកោតិ និព្ពត្តកោ. បរិគ្គាហកោតិ ឧបត្ថម្ភកោ. អសាធារណោតិ អាវេណិកោ. សាធារណោតិ អញ្ញេសម្បិ បច្ចយុប្បន្នានំ សមានោ.

ឥទានិ យស្មា ការណំ ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តំ, ការណភាវោ ច ផលាបេក្ខាយ, តស្មា ការណស្ស យោ ការណភាវោ យថា ច សោ ហោតិ, យញ្ច ផលំ យោ ច តស្ស វិសេសោ, យោ ច ការណផលានំ សម្ពន្ធោ, តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ ‘‘អវុបច្ឆេទត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ការណផលភាវេន សម្ពន្ធតា សន្តតិ. កោ ច តត្ថ សម្ពន្ធោ, កោ ការណផលភាវោ ច? សោ ឯវ អវុបច្ឆេទត្ថោ. យោ ផលភូតោ អញ្ញស្ស អការណំ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ, សោ វុបច្ឆិន្នោ នាម ហោតិ, យថា តំ អរហតោ ចុតិចិត្តំ. យោ បន អត្តនោ អនុរូបស្ស ផលស្ស ហេតុ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ, សោ អនុបច្ឆិន្នោ ឯវ នាម ហោតិ, ហេតុផលសម្ពន្ធស្ស វិជ្ជមានត្តាតិ អាហ – ‘‘អវុបច្ឆេទត្ថោ សន្តតិអត្ថោ’’តិ.

យស្មា ច ការណតោ និព្ពត្តំ ផលំ នាម, ន អនិព្ពត្តំ, តស្មា ‘‘និព្ពត្តិអត្ថោ ផលត្ថោ’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន បុរិមភវេន អនន្តរភវបដិសន្ធានវសេន បវត្តា ឧបបត្តិក្ខន្ធា បុនព្ភវោ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘បដិសន្ធិអត្ថោ បុនព្ភវត្ថោ’’តិ. តថា យស្ស បុគ្គលស្ស កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ បលិពុន្ធេន្តិ សម្មា បដិបជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ. យាវ ច មគ្គេន អសមុគ្ឃាតិតា, តាវ អនុសេន្តិ នាម, តេន វុត្តំ – ‘‘បលិពោធត្ថោ បរិយុដ្ឋានត្ថោ, អសមុគ្ឃាតត្ថោ អនុសយត្ថោ’’តិ. បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិញ្ញាតេ ន កទាចិ តំ នាមរូបង្កុរស្ស ការណំ ហេស្សតីតិ អាហ – ‘‘អបរិញ្ញាតត្ថោ វិញ្ញាណស្ស ពីជត្ថោ’’តិ. យត្ថ អវុបច្ឆេទោ តត្ថ សន្តតីតិ យត្ថ រូបារូបប្បវត្តិយំ យថាវុត្តោ អវុបច្ឆេទោ, តត្ថ សន្តតិវោហារោ. យត្ថ សន្តតិ តត្ថ និព្ពត្តីតិអាទិ បច្ចយបរម្បរទស្សនំ ហេតុផលសម្ពន្ធវិភាវនមេវ.

‘‘យថា វា បន ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិនា ‘‘សភាវោ ហេតូ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតិ. តត្ថ សន្និស្សយតាយាតិ ឧបនិស្សយបច្ចយតាយ. មនសិការោតិ កិរិយាមនោធាតុ. សា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិញ្ញាណភាវេន សមានជាតិតាយ សភាវោ ហេតុ. សង្ខារា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ សភាវោ ហេតូតិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារា បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, តត្ថ យោ សភាវោ, សោ ហេតូតិ. សង្ខារាតិ ចេត្ថ សព្ពោ លោកិយោ កុសលាកុសលចិត្តុប្បាទោ អធិប្បេតោ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ យោ កោចិ ឧបនិស្សយោ សព្ពោ សោ បរិក្ខារោតិ យថាវុត្តប្បភេទោ យោ កោចិ បច្ចយោ, សោ សព្ពោ អត្តនោ ផលស្ស បរិក្ខរណតោ អភិសង្ខរណតោ បរិក្ខារោ. តស្ស និទ្ធារេត្វា កថនំ បរិក្ខារោ ហារោតិ.

បរិក្ខារហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.