១៦. សមារោបនហារវិភង្គវណ្ណនា

៥០. តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោតិ សមារោបនហារវិភង្គោ. តត្ថ ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេតិ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកស្មិំ ការណភូតេ ធម្មេ សុត្តេន គហិតេ. យត្តកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តីតិ យត្តកានិ អញ្ញេសំ ការណភូតានិ តស្មិំ ធម្មេ សមោសរន្តិ. សព្ពានិ តានិ សមារោបយិតព្ពានីតិ សព្ពានិ តានិ បទដ្ឋានានិ បទដ្ឋានភូតា ធម្មា សម្មា និទ្ធារណវសេន អានេត្វា ទេសនាយ អារោបេតព្ពា, ទេសនារុឡ្ហេ វិយ កត្វា កថេតព្ពាតិ អត្ថោ. យថា អាវដ្ដេ ហារេ ‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋាន’’ន្តិ (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ) វចនតោ អនេកេសំ បទដ្ឋានានំ បរិយេសនា វុត្តា, ឯវមិធាបិ ពហូនំ បទដ្ឋានានំ សមារោបនា កាតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា អាវដ្ដេ ហារេ’’តិ អាហ. ន កេវលំ បទដ្ឋានវសេនេវ សមារោបនា, អថ ខោ វេវចនភាវនាបហានវសេនបិ សមារោបនា កាតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ សមារោបនា ចតុព្ពិធា’’តិអាទិមាហ.

កស្មា បនេត្ថ បទដ្ឋានវេវចនានិ គហិតានិ, ននុ បទដ្ឋានវេវចនហារេ ឯវ អយមត្ថោ វិភាវិតោតិ? សច្ចមេតំ, ឥធ បន បទដ្ឋានវេវចនគ្គហណំ ភាវនាបហានានំ អធិដ្ឋានវិសយទស្សនត្ថញ្ចេវ តេសំ អធិវចនវិភាគទស្សនត្ថញ្ច. ឯវញ្ហិ ភាវនាបហានានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ ហោន្តិ សុករានិ ច បញ្ញាបេតុំ. ឥទំ បទដ្ឋានន្តិ ឥទំ តិវិធំ សុចរិតំ ពុទ្ធានំ សាសនស្ស ឱវាទស្ស វិសយាធិដ្ឋានភាវតោ បទដ្ឋានំ. តត្ថ ‘‘កាយិក’’ន្តិអាទិនា តីហិ សុចរិតេហិ សីលាទយោ តយោ ខន្ធេ សមថវិបស្សនា តតិយចតុត្ថផលានិ ច និទ្ធារេត្វា ទស្សេតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. វនីយតីតិ វនំ, វនតិ, វនុតេ ឥតិ វា វនំ. តត្ថ យស្មា បញ្ច កាមគុណា កាមតណ្ហាយ, និមិត្តគ្គាហោ អនុព្យញ្ជនគ្គាហស្ស, អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគាទីនំ, អនុសយា ច បរិយុដ្ឋានានំ ការណានិ ហោន្តិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច កាមគុណា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥១. អយំ វេវចនេន សមារោបនាតិ យោ ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផលំ, អនាគាមិផលំ, កាមធាតុសមតិក្កមន’’ន្តិ ឯតេហិ បរិយាយវចនេហិ តតិយផលស្ស និទ្ទេសោ, តថា យោ ‘‘អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អសេក្ខផលំ, អគ្គផលំ អរហត្តំ, តេធាតុកសមតិក្កមន’’ន្តិ ឯតេហិ បរិយាយវចនេហិ ចតុត្ថផលស្ស និទ្ទេសោ, យោ ច ‘‘បញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទីហិ បរិយាយវចនេហិ បញ្ញាយ និទ្ទេសោ, អយំ វេវចនេហិ ច សមារោបនា.

តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហីតិអាទិ លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. កេវលំ តត្ថ ឯកលក្ខណត្តា អវុត្តានម្បិ វុត្តភាវទស្សនវសេនេវ អាគតំ, ឥធ ភាវនាសមារោបនវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. កាយានុបស្សនា វិសេសតោ អសុភានុបស្សនា ឯវ កាមរាគតទេកដ្ឋកិលេសានំ ឯកន្តបដិបក្ខាតិ អសុភសញ្ញា កពឡីការាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសា កាមុបាទានំ កាមយោគោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ កាមាសវោ កាមោឃោ រាគសល្លំ រូបធម្មបរិញ្ញាយ បដិបក្ខកិលេសា រូបធម្មេសុ រាគោ ឆន្ទាគតិគមនន្តិ ឯតេសំ បាបធម្មានំ បហានាយ សំវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរន្តោ’’តិអាទិនា.

តថា វេទនានុបស្សនា វិសេសតោ ទុក្ខានុបស្សនាតិ, សា –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ’’តិ. (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣) –

អាទិវចនតោ សព្ពំ វេទនំ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បស្សន្តី សុខសញ្ញាយ វេទនាហេតុបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសានំ គោសីលាទីហិ ភវសុទ្ធិ ហោតីតិ វេទនាស្សាទេន បវត្តស្ស ភវុបាទានសង្ខាតស្ស សីលព្ពតុបាទានស្ស វេទនាវសេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩; ១០.៧៩; ធ. ស. ១២៣៧; វិភ. ៩០៩, ៩៦០) ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស ទោសសល្លស្ស វេទនាស្សាទវសេនេវ បវត្តស្ស ភវយោគភវាភវភវោឃសង្ខាតស្ស ភវរាគស្ស ភវបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកកិលេសានំ វេទនាវិសយស្ស រាគស្ស ទោសាគតិគមនស្ស ច បហានាយ សំវត្តតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី’’តិអាទិនា.

តថា ចិត្តានុបស្សនា វិសេសតោ អនិច្ចានុបស្សនាតិ, សា ចិត្តំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បស្សន្តី តត្ថ យេភុយ្យេន សត្តា និច្ចសញ្ញិនោតិ និច្ចសញ្ញាយ វិញ្ញាណាហារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសានំ និច្ចាភិនិវេសបដិបក្ខតោ ឯវ ទិដ្ឋុបាទានំ ទិដ្ឋិយោគសីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថទិដ្ឋាសវទិដ្ឋោឃសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និច្ចសញ្ញានិមិត្តស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស (ធ. ស. ១២៣៩; វិភ. ៨៣២, ៨៦៦, ៩៦២) មានសល្លស្ស សញ្ញាបរិញ្ញាយ បដិបក្ខកិលេសានំ សញ្ញាយ រាគស្ស ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស អប្បហីនត្តា ឧប្បជ្ជនកស្ស ភយាគតិគមនស្ស ច បហានាយ សំវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី’’តិអាទិនា.

តថា ធម្មានុបស្សនា វិសេសតោ អនត្តសញ្ញាតិ, សា សង្ខារេសុ អត្តសញ្ញាយ មនោសញ្ចេតនាហារបរិញ្ញាយ បដិបក្ខកិលេសានំ សក្កាយទិដ្ឋិយា ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៨៧, ២០២-២០៣; ៣.២៧) បវត្តស្ស មិច្ឆាភិនិវេសស្ស មិច្ឆាភិនិវេសហេតុកាយ អវិជ្ជាយោគអវិជ្ជាសវអវិជ្ជោឃមោហសល្លសង្ខាតាយ អវិជ្ជាយ សង្ខារបរិញ្ញាយ បរិពន្ធកិលេសានំ សង្ខារេសុ រាគស្ស មោហាគតិគមនស្ស ច បហានាយ សំវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរន្តោ’’តិអាទិនា. សេសំ ឧត្តានមេវ.

សមារោបនហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច ហារវិភង្គវណ្ណនា.