១. ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា

៥. ឯវំ ហារាទយោ សុខគ្គហណត្ថំ គាថាពន្ធវសេន សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសុ ហារេ តាវ បដិនិទ្ទេសវសេន វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កតមោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ទេសនាហារោតិ បុច្ឆិតព្ពធម្មនិទស្សនំ. កិញ្ចាបិ ទេសនាហារោ និទ្ទេសវារេ សរូបតោ ទស្សិតោ, បដិនិទ្ទេសស្ស បន វិសយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថំ ឯកទេសេន បច្ចាមសតិ. អយំ ទេសនាហារោ បុព្ពាបរាបេក្ខោ. តត្ថ បុព្ពាបេក្ខត្តេ ‘‘កតមោ ទេសនាហារោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ សរូបតោ ទស្សិតស្ស និគមនំ ហោតិ. បរាបេក្ខត្តេ បន ‘‘អយំ ទេសនាហារោ កិំ ទេសយតី’’តិ ទេសនាកិរិយាយ កត្តុនិទ្ទេសោ ហោតិ. តេន ទេសនាហារស្ស អន្វត្ថសញ្ញតំ ទស្សេតិ. ទេសយតីតិ សំវណ្ណេតិ, វិត្ថារេតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អនេន ទេសេតព្ពធម្មេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទ’’ន្តិអាទិមាហ, តំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ. តស្មា ឥតោ បរម្បិ អវុត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. ‘‘កត្ថ បន អាគតេ អស្សាទាទិកេ អយំ ហារោ សំវណ្ណេតី’’តិ អនុយោគំ មនសិកត្វា ទេសនាហារេន សំវណ្ណេតព្ពធម្មំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិកំ សព្ពបរិយត្តិធម្មសង្គាហកំ ភគវតោ ឆឆក្កទេសនំ ឯកទេសេន ទស្សេតិ.

តត្ថ ធម្មន្តិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិញេយ្យាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិធម្មេ ទិស្សតិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៩៩; មហាវ. ១៨) សច្ចេ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣, ១៤៥) សមាធិម្ហិ. ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ១.១.៥៧; ១.២.១៤៧-១៤៨) បញ្ញាយំ. ‘‘ជាតិធម្មានំ, ភិក្ខវេ, សត្តាន’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨; ម. និ. ១.១៣១) បកតិយំ. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១០.១០២; ១.១៥.៣៨៥) បុញ្ញេ. ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ២៣៣) អាបត្តិយំ. ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលាធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) ញេយ្យេ. ឥធ បន បរិយត្តិយំ ទដ្ឋព្ពោតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; ធ. ស. អដ្ឋ. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ១; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.១).

វោតិ បន អយំ វោ-សទ្ទោ ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ, បវារេមិ វោ’’តិ (សំ. និ. ១.២១៥) ឯត្ថ ឧបយោគត្ថេ អាគតោ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧៣) ករណត្ថេ. ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ បទបូរណេ. ‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៧២) សម្បទានត្ថេ. ឥធាបិ សម្បទានត្ថេ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគេន ភិក្ខូ, ភិន្នកិលេសតាទិគុណយោគេន វា. អថ វា សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តីតិ ភិក្ខូ. ភិក្ខវេតិ តេសំ អាលបនំ. តេន តេ ធម្មស្សវនេ និយោជេន្តោ អត្តនោ មុខាភិមុខំ ករោតិ. ទេសេស្សាមីតិ កថេស្សាមិ. តេន នាហំ ធម្មិស្សរតាយ តុម្ហេ អញ្ញំ កិញ្ចិ ការេយ្យាមិ, អនាវរណញាណេន សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បច្ចក្ខការិតាយ បន ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ឥទានិ បវត្តិយមានំ ធម្មទេសនំ បដិជានាតិ. អាទិកល្យាណន្តិអាទីសុ អាទិម្ហិ កល្យាណំ អាទិកល្យាណំ, អាទិកល្យាណមេតស្សាតិ វា អាទិកល្យាណំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ សីលេន អាទិកល្យាណំ. សមាធិនា មជ្ឈេកល្យាណំ. បញ្ញាយ បរិយោសានកល្យាណំ. ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ វា អាទិកល្យាណំ. ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណំ. សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណំ. អថ វា ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិនយនេន អាទិកល្យាណំ. វិបញ្ចិតញ្ញុវិនយនេន មជ្ឈេកល្យាណំ នេយ្យបុគ្គលវិនយនេន បរិយោសានកល្យាណំ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ.

អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនាទិឆអត្ថបទសមាយោគតោ វា សាត្ថំ. អក្ខរាទិឆព្យញ្ជនបទសមាយោគតោ សព្យញ្ជនំ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ. ឧបនេតព្ពាភាវតោ ឯកន្តេន បរិបុណ្ណន្តិ កេវលបរិបុណ្ណំ. អបនេតព្ពាភាវតោ បរិសុទ្ធំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា វា បរិបុណ្ណំ. ចតុរោឃនិត្ថរណាយ បវត្តិយា លោកាមិសនិរបេក្ខតាយ ច បរិសុទ្ធំ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ ព្រហ្មូនំ វា សេដ្ឋានំ អរិយានំ ចរិយំ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសយិស្សាមិ បរិទីបយិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ភគវតា ទេសិតោ បកាសិតោ ច សាសនធម្មោ យេសំ អស្សាទាទីនំ ទស្សនវសេន បវត្តោ, តេ អស្សាទាទយោ ទេសនាហារស្ស វិសយភូតា យត្ថ យត្ថ បាឋេ សវិសេសំ វុត្តា, តតោ តតោ និទ្ធារេត្វា ឧទាហរណវសេន ឥធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កាមន្តិ មនាបិយរូបាទិំ តេភូមកធម្មសង្ខាតំ វត្ថុកាមំ. កាមយមានស្សាតិ ឥច្ឆន្តស្ស. តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស កាមយមានស្ស សត្តស្ស តំ កាមសង្ខាតំ វត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, សចេ សោ តំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធាបីតិមនោ ហោតីតិ ឯកំសេន តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន និទ្ទេសេ (មហានិ. ១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អយំ អស្សាទោតិ យាយំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនា ឥច្ឆិតលាភេ បីតិមនតា សោមនស្សំ, អយំ អស្សាទេតព្ពតោ អស្សាទោ.

តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កាមេ ឥច្ឆមានស្ស, កាមេន វា យាយមានស្ស. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ វត្ថុកាមា កេនចិ អន្តរាយេន វិនស្សន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ អថ អយោមយាទិនា សល្លេន វិទ្ធោ វិយ បីឡិយតីតិ អត្ថោ. អយំ អាទីនវោតិ យាយំ កាមានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា កាមយានស្ស សត្តស្ស រុប្បនា ទោមនស្សុប្បត្តិ, អយំ អាទីនវោ.

យោ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ យោ ភិក្ខុ យថាវុត្តេ កាមេ តត្ថ ឆន្ទរាគស្ស វិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆិន្ទនេន វា សព្ពភាគេន វជ្ជេតិ. យថា កិំ? សប្បស្សេវ បទា សិរោតិ, យថា កោចិ បុរិសោ ជីវិតុកាមោ កណ្ហសប្បំ បដិបថេ បស្សិត្វា អត្តនោ បាទេន តស្ស សិរំ បរិវជ្ជេតិ, សោមំ…បេ… សមតិវត្តតីតិ សោ ភិក្ខុ សព្ពំ លោកំ វិសរិត្វា ឋិតត្តា លោកេ វិសត្តិកាសង្ខាតំ ឥមំ តណ្ហំ សតិមា ហុត្វា សមតិក្កមតីតិ. ឥទំ និស្សរណន្តិ យទិទំ វិសត្តិកាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ និព្ពានារម្មណេន អរិយមគ្គេន សមតិវត្តនំ, ឥទំ និស្សរណំ.

ខេត្តន្តិ កេទារាទិខេត្តំ. វត្ថុន្តិ ឃរវត្ថុអាទិវត្ថុំ. ហិរញ្ញំ វាតិ កហាបណសង្ខាតំ សុវណ្ណសង្ខាតញ្ច ហិរញ្ញំ. វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ, សោ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពោ. គវាស្សន្តិ គាវោ ច អស្សេ ចាតិ គវាស្សំ. ទាសបោរិសន្តិ ទាសេ ច បោរិសេ ចាតិ ទាសបោរិសំ. ថិយោតិ ឥត្ថិយោ. ពន្ធូតិ ញាតិពន្ធវោ. បុថូ កាមេតិ អញ្ញេបិ វា មនាបិយរូបាទិកេ ពហូ កាមគុណេ. យោ នរោ អនុគិជ្ឈតីតិ យោ សត្តោ អនុ អនុ អភិកង្ខតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ. អយំ អស្សាទោតិ យទិទំ ខេត្តាទីនំ អនុគិជ្ឈនំ, អយំ អស្សាទេតិ វត្ថុកាមេ ឯតេនាតិ អស្សាទោ.

អពលា នំ ពលីយន្តីតិ ខេត្តាទិភេទេ កាមេ អនុគិជ្ឈន្តំ តំ បុគ្គលំ កុសលេហិ បហាតព្ពត្តា អពលសង្ខាតា កិលេសា ពលីយន្តិ អភិភវន្តិ, សទ្ធាពលាទិវិរហេន វា អពលំ តំ បុគ្គលំ អពលា កិលេសា ពលីយន្តិ, អពលត្តា អភិភវន្តីតិ អត្ថោ. មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយាតិ ឯនំ កាមគិទ្ធំ កាមេ បរិយេសន្តំ រក្ខន្តញ្ច សីហាទយោ ច បាកដបរិស្សយា កាយទុច្ចរិតាទយោ ច អបាកដបរិស្សយា មទ្ទន្តិ. តតោ នំ…បេ… ទកន្តិ តតោ តេហិ បាកដាបាកដបរិស្សយេហិ អភិភូតំ តំ បុគ្គលំ ជាតិអាទិទុក្ខំ សមុទ្ទេ ភិន្ននាវំ ឧទកំ វិយ អន្វេតិ អនុគច្ឆតីតិ អត្ថោ. អយំ អាទីនវោតិ យ្វាយំ តណ្ហាទុច្ចរិតសំកិលេសហេតុកោ ជាតិអាទិទុក្ខានុពន្ធោ, អយំ អាទីនវោ.

តស្មាតិ យស្មា កាមគិទ្ធស្ស វុត្តនយេន ទុក្ខានុពន្ធោ វិជ្ជតិ, តស្មា. ជន្តូតិ សត្តោ. សទា សតោតិ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគេន សតោ ហុត្វា. កាមានិ បរិវជ្ជយេតិ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន ច រូបាទីសុ វត្ថុកាមេសុ សព្ពប្បការំ កិលេសកាមំ អនុប្បាទេន្តោ កាមានិ បរិវជ្ជយេ បជហេយ្យ. តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឯវំ តេ កាមេ បហាយ តប្បហានករអរិយមគ្គេនេវ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរេយ្យ, តរិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. នាវំ សិត្វាវ បារគូតិ យថា បុរិសោ ឧទកគ្គហណេន គរុភារំ នាវំ ឧទកំ ពហិ សិញ្ចិត្វា លហុកាយ នាវាយ អប្បកសិរេនេវ បារគូ ភវេយ្យ, បារំ គច្ឆេយ្យ, ឯវមេវ អត្តភាវនាវំ កិលេសូទកគរុកំ សិញ្ចិត្វា លហុកេន អត្តភាវេន បារគូ ភវេយ្យ, បារំ និព្ពានំ អរហត្តប្បត្តិយា គច្ឆេយ្យ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានេនាតិ អត្ថោ. ឥទំ និស្សរណន្តិ យំ កាមប្បហានមុខេន ចតុរោឃំ តរិត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និព្ពានំ, ឥទំ សព្ពសង្ខតនិស្សរណតោ និស្សរណន្តិ.

ធម្មោតិ ទានាទិបុញ្ញធម្មោ. ហវេតិ និបាតមត្តំ. រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ យោ តំ ធម្មំ អប្បមត្តោ ចរតិ, តំ ធម្មចារិំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភេទេន ទុវិធតោបិ អនត្ថតោ រក្ខតិ បាលេតិ. ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេតិ វស្សកាលេ ទេវេ វស្សន្តេ យថា មហន្តំ ឆត្តំ កុសលេន បុរិសេន ធារិតំ តំ វស្សតេមនតោ រក្ខតិ. តត្ថ យថា តំ ឆត្តំ អប្បមត្តោ ហុត្វា អត្តានំ រក្ខន្តំ ឆាទេន្តញ្ច វស្សាទិតោ រក្ខតិ, ឯវំ ធម្មោបិ អត្តសម្មាបណិធានេន អប្បមត្តោ ហុត្វា ធម្មចរិយាយ អត្តានំ រក្ខន្តំយេវ រក្ខតីតិ អធិប្បាយោ. ឯសា…បេ… ចារីតិ ឯតេន វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥទំ ផលន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកេហិ សម្បរាយិកេហិ ច អនត្ថេហិ យទិទំ ធម្មស្ស រក្ខណំ វុត្តំ រក្ខាវសានស្ស ច អព្ភុទយស្ស និប្ផាទនំ, ឥទំ និស្សរណំ អនាមសិត្វា ទេសនាយ និព្ពត្តេតព្ពតាយ ផលន្តិ.

សព្ពេ ធម្មាតិ សព្ពេ សង្ខតា ធម្មា. អនត្តាតិ នត្ថិ ឯតេសំ អត្តា ការកវេទកសភាវោ, សយំ វា ន អត្តាតិ អនត្តាតិ. ឥតីតិ ឯវំ. យទា បញ្ញាយ បស្សតីតិ យស្មិំ កាលេ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ អនត្តានុបស្សនាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ បស្សតិ. អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេតិ អថ អនត្តានុបស្សនាយ បុព្ពេ ឯវ អនិច្ចតាទុក្ខតានំ សុបរិទិដ្ឋត្តា និព្ពិទានុបស្សនាវសេន វិបស្សនាគោចរភូតេ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ និព្ពេទំ អាបជ្ជតិ. ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយាតិ យា វុត្តលក្ខណា និព្ពិទានុបស្សនា សព្ពកិលេសវិសុជ្ឈនតោ វិសុទ្ធិសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា វា អមតធាតុយា មគ្គោ ឧបាយោ. អយំ ឧបាយោតិ យទិទំ អនត្តានុបស្សនាមុខេន សព្ពស្មិំ វដ្ដស្មិំ និព្ពិន្ទនំ វុត្តំ, តំ វិសុទ្ធិយា អធិគមហេតុភាវតោ ឧបាយោ.

‘‘ចក្ខុមា…បេ… បរិវជ្ជយេ’’តិ ឥមិស្សា គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា ចក្ខុមា បុរិសោ សរីរេ វហន្តេ វិសមានិ ភូមិប្បទេសានិ ចណ្ឌតាយ វា វិសមេ ហត្ថិអាទយោ បរិវជ្ជេតិ, ឯវំ លោកេ សប្បញ្ញោ បុរិសោ សប្បញ្ញតាយ ហិតាហិតំ ជានន្តោ បាបានិ លាមកានិ ទុច្ចរិតានិ បរិវជ្ជេយ្យាតិ. អយំ អាណត្តីតិ យា អយំ ‘‘បាបានិ បរិវជ្ជេតព្ពានី’’តិ ធម្មរាជស្ស ភគវតោ អាណា, អយំ អាណត្តីតិ.

ឯវំ វិសុំ វិសុំ សុត្តេសុ អាគតា ផលូបាយាណត្តិយោ ឧទាហរណភាវេន ទស្សេត្វា ឥទានិ តា ឯកតោ អាគតា ទស្សេតុំ ‘‘សុញ្ញតោ’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជាតិ អាណត្តីតិ ‘‘មោឃរាជ, សព្ពម្បិ សង្ខារលោកំ អវសវត្តិតាសល្លក្ខណវសេន វា តុច្ឆភាវសមនុបស្សនវសេន វា សុញ្ញោតិ បស្សា’’តិ ឥទំ ធម្មរាជស្ស វចនំ វិធានភាវតោ អាណត្តិ. សព្ពទា សតិកិរិយាយ តំសុញ្ញតាទស្សនំ សម្បជ្ជតីតិ ‘‘សទា សតោតិ ឧបាយោ’’តិ វុត្តំ. អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទស្សនំ ឧទ្ធរិត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា. ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ. ឥទំ ផលន្តិ យំ ឯវំ វុត្តេន វិធិនា មច្ចុតរណំ មច្ចុនោ វិសយាតិក្កមនំ តស្ស យំ បុព្ពភាគបដិបទាបដិបជ្ជនំ, ឥទំ ទេសនាយ ផលន្តិ អត្ថោ. យថា បន អស្សាទាទយោ សុត្តេ កត្ថចិ សរូបតោ កត្ថចិ និទ្ធារេតព្ពតាយ កត្ថចិ វិសុំ វិសុំ កត្ថចិ ឯកតោ ទស្សិតា, ន ឯវំ ផលាទយោ. ផលាទយោ បន សព្ពត្ថ សុត្តេ គាថាសុ វា ឯកតោ ទស្សេតព្ពាតិ ឥមស្ស នយស្ស ទស្សនត្ថំ វិសុំ វិសុំ ឧទាហរិត្វាបិ បុន ‘‘សុញ្ញតោ លោក’’ន្តិអាទិនា ឯកតោ ឧទាហរណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦. ឯវំ អស្សាទាទយោ ឧទាហរណវសេន សរូបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ បុគ្គលវិភាគេន ទេសនាវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឧគ្ឃដិតំ ឃដិតមត្តំ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ យស្ស និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា ន កតា, តំ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. ឧទ្ទេសមត្តេន សប្បភេទំ សវិត្ថារមត្ថំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ, ឧគ្ឃដិតំ វា ឧច្ចលិតំ ឧដ្ឋបិតន្តិ អត្ថោ, តំ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. ធម្មោ ហិ ទេសិយមានោ ទេសកតោ ទេសនាភាជនំ សង្កមន្តោ វិយ ហោតិ, តមេស ឧច្ចលិតមេវ ជានាតីតិ អត្ថោ, ចលិតមេវ វា ឧគ្ឃដិតំ. សស្សតាទិអាការស្ស ហិ វេនេយ្យានំ អាសយស្ស ពុទ្ធាវេណិកា ធម្មទេសនា តង្ខណបតិតា ឯវ ចលនាយ ហោតិ, តតោ បរម្បរានុវត្តិយា, តត្ថាយំ ឧគ្ឃដិតេ ចលិតមត្តេយេវ អាសយេ ធម្មំ ជានាតិ អវពុជ្ឈតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, តស្ស ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស និស្សរណំ ទេសយតិ, តត្តកេនេវ តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតំ និទ្ទិដ្ឋំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ, វិបញ្ចិតំ វា មន្ទំ សណិកំ ធម្មំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ, តស្ស វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, នាតិសង្ខេបវិត្ថារាយ ទេសនាយ តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. នេតព្ពោ ធម្មស្ស បដិនិទ្ទិសេន អត្ថំ បាបេតព្ពោតិ នេយ្យោ, មុទិន្ទ្រិយតាយ វា បដិលោមគ្គហណតោ នេតព្ពោ អនុនេតព្ពោតិ នេយ្យោ, តស្ស នេយ្យស្ស អស្សាទំ អាទីនវំ និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, អនវសេសេត្វាវ ទេសនេន តស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. តត្ថាយំ បាឡិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ? យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ? យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ នេយ្យោ? យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោមនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ ឯវំ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ’’តិ (បុ. ប. ១៤៨-១៥០).

បទបរមោ បនេត្ថ នេត្តិយំ បដិវេធស្ស អភាជនន្តិ ន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច អស្សាទោ, អាទីនវោ, និស្សរណំ, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច, អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច, អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ចាតិ ឯតេ សត្ត បដ្ឋាននយា.

តេសុ តតិយឆដ្ឋសត្តមា វេនេយ្យត្តយវិនយនេ សមត្ថតាយ គហិតា, ឥតរេ ចត្តារោ ន គហិតា. ន ហិ កេវលេន អស្សាទេន អាទីនវេន តទុភយេន វា កថិតេន វេនេយ្យវិនយនំ សម្ភវតិ, កិលេសានំ បហានាវចនតោ. បញ្ចមោបិ អាទីនវាវចនតោ និស្សរណស្ស អនុបាយោ ឯវ. ន ហិ វិមុត្តិរសា ភគវតោ ទេសនា វិមុត្តិំ តទុបាយញ្ច អនាមសន្តី បវត្តតិ. តស្មា ឯតេ ចត្តារោ នយា អនុទ្ធដា. សចេ បន បទបរមស្ស បុគ្គលស្ស វសេន បវត្តំ សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ តទុភយភាគេ ឋិតំ ទេសនំ សុត្តេកទេសំ គាថំ វា តាទិសំ ឯតេសំ នយានំ ឧទាហរណភាវេន ឧទ្ធរតិ, ឯវំ សតិ សត្តន្នម្បិ នយានំ គហណំ ភវេយ្យ. វេនេយ្យវិនយនំ បន តេសំ សន្តានេ អរិយមគ្គស្ស ឧប្បាទនំ. តំ យថាវុត្តេហិ ឯវ នយេតិ, នាវសេសេហីតិ ឥតរេ ឥធ ន វុត្តា. យស្មា បន បេដកេ (បេដកោ. ២៣) –

‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច?

យានិ ករោតិ បុរិសោ, តានិ អត្តនិ បស្សតិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’’ន្តិ.

តត្ថ យំ កល្យាណការី កល្យាណំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អស្សាទោ. យំ បាបការី បាបំ បច្ចនុភោតិ, អយំ អាទីនវោ.

អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា. កតមេ អដ្ឋ? លាភោតិអាទិ (អ. និ. ៨.៦). តត្ថ លាភោ យសោ សុខំ បសំសា, អយំ អស្សាទោ. អលាភោ អយសោ ទុក្ខំ និន្ទា, អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញានំ, អធិប្បាយោ ច ឥជ្ឈតិ;

ខិប្បញ្ច បរមំ សន្តិំ, និព្ពានមធិគច្ឆតី’’តិ. (បេដកោ. ២៣);

អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

ទ្វត្តិំសិមានិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា…បេ… វិវដច្ឆទោតិ សព្ពំ លក្ខណសុត្តំ, (ទី. និ. ៣.១៩៩) អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា, ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុខំ លោកេ, ភារនិក្ខេបនំ សុខំ.

‘‘និក្ខិបិត្វា គរុំ ភារំ, អញ្ញំ ភារំ អនាទិយ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. (សំ. និ. ៣.២២);

អយំ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោតិ. (ម. និ. ២.៣០៧; ថេរគា. ៧៨៧-៧៨៨; បេដកោ. ២៣);

អយំ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តស្មា តេបិ នយា ឥធ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា. ផលាទីសុបិ អយំ នយោ លព្ភតិ ឯវ. យស្មា បេដកេ (បេដកោ. ២២) ‘‘តត្ថ កតមំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច? សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ គាថា (សំ. និ. ១.២៣), ឥទំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច.

តត្ថ កតមំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច?

‘‘សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោតិ. (ឧទា. ៤៤);

ឥទំ ផលញ្ច អាណត្តិ ច.

តត្ថ កតមោ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ច?

‘‘កុម្ភូបមំ កាយមិមំ វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា’’តិ. (ធ. ប. ៤០);

អយំ ឧបាយោ ច អាណត្តិ ច. ឯវំ ផលាទីនំ ទុកវសេនបិ ឧទាហរណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច យោ និស្សរណទេសនាយ វិនេតព្ពោ, សោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិអាទិនា យថា ទេសនាវិភាគេន បុគ្គលវិភាគសិទ្ធិ ហោតិ, ឯវំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស ភគវា និស្សរណំ ទេសេតីតិអាទិនា បុគ្គលវិភាគេន ទេសនាវិភាគោ សម្ភវតីតិ សោ តថា ទស្សិតោ.

ឯវំ យេសំ បុគ្គលានំ វសេន ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ, តេ បុគ្គលេ បដិបទាវិភាគេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដិបទាភិញ្ញាកតោ វិភាគោ បដិបទាកតោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ចតស្សោ បដិបទា’’តិ. តា បនេតា ច សមថវិបស្សនាបដិបត្តិវសេន ទុវិធា ហោន្តិ. កថំ? សមថបក្ខេ តាវ បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា សមថភាវនា ‘‘បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. ឧបចារតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អប្បនា តាវ បវត្តា បញ្ញា ‘‘អភិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ.

សា បនាយំ បដិបទា ឯកច្ចស្ស ទុក្ខា ហោតិ នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មសមុទាចារគហណតាយ កិច្ឆា អសុខសេវនាតិ អត្ថោ, ឯកច្ចស្ស តទភាវេន សុខា. អភិញ្ញាបិ ឯកច្ចស្ស ទន្ធា ហោតិ មន្ទា អសីឃប្បវត្តិ, ឯកច្ចស្ស ខិប្បា អមន្ទា សីឃប្បវត្តិ. តស្មា យោ អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. យោ បន វិក្ខម្ភិតកិលេសោ អប្បនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ ខិប្បំ អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ខិប្បាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស សុខា បដិបទា នាម ហោតិ.

វិបស្សនាបក្ខេ បន យោ រូបារូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គហេត្វា ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបារូបំ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា នាម ហោតិ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស បន វិបស្សនាបរិវាសេ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោបិ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ វវត្ថបេតិ, វវត្ថបិតេ ច នាមរូបេ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ. តស្សាបិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ នាមរូបម្បិ វវត្ថបេត្វា បច្ចយេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គណ្ហាតិ, បច្ចយេ ច បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ បច្ចយេបិ បរិគ្គហេត្វា លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បដិវិជ្ឈតិ, បដិវិទ្ធលក្ខណោ ច វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ លក្ខណានិបិ បដិវិជ្ឈិត្វា វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ សុប្បសន្នេ វហន្តេ ឧប្បន្នំ វិបស្សនានិកន្តិំ បរិយាទិយមានោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិយាទិយតិ, និកន្តិញ្ច បរិយាទិយិត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ. ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. ឥមិនាវុបាយេន ឥតរាបិ តិស្សោ បដិបទា វេទិតព្ពា. វិបស្សនាបក្ខិកា ឯវ បនេត្ថ ចតស្សោ បដិបទា ទដ្ឋព្ពា.

ចត្តារោ បុគ្គលាតិ យថាវុត្តបដិបទាវិភាគេន ចត្តារោ បដិបន្នកបុគ្គលា. តំ បន បដិបទាវិភាគំ សទ្ធិំ ហេតុបាយផលេហិ ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហាចរិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ចរិតន្តិ ចរិយា, វុត្តីតិ អត្ថោ. តណ្ហាយ និព្ពត្តិតំ ចរិតំ ឯតស្សាតិ តណ្ហាចរិតោ, តណ្ហាយ វា បវត្តិតោ ចរិតោ តណ្ហាចរិតោ, លោភជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិចរិតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. មន្ទោតិ មន្ទិយំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តាយ សមន្នាគតោ មន្ទោ, មោហាធិកោតិ អត្ថោ.

សតិន្ទ្រិយេនាតិ សតិយា អាធិបច្ចំ កុរុមានាយ. សតិន្ទ្រិយមេវ ហិស្ស វិសទំ ហោតិ. យស្មា តណ្ហាចរិតតាយ បុព្ពភាគេ កោសជ្ជាភិភវេន ន វីរិយំ ពលវំ ហោតិ, មោហាធិកតាយ ន បញ្ញា ពលវតី. តទុភយេនាបិ ន សមាធិ ពលវា ហោតិ, តស្មា ‘‘សតិន្ទ្រិយមេវ ហិស្ស វិសទំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘សតិបដ្ឋានេហិ និស្សយេហី’’តិ. តណ្ហាចរិតតាយ ចស្ស កិលេសវិក្ខម្ភនំ ន សុករន្តិ ទុក្ខា បដិបទា, អវិសទញាណតាយ ទន្ធាភិញ្ញាតិ បុព្ពេ វុត្តនយំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. និយ្យាតីតិ អរិយមគ្គេន វដ្ដទុក្ខតោ និគ្គច្ឆតិ.

ឧទត្ថោតិ ឧទអត្ថោ, ឧឡារបញ្ញោតិ អត្ថោ. បញ្ញាសហាយបដិលាភេន ចស្ស សមាធិ តិក្ខោ ហោតិ សម្បយុត្តេសុ អាធិបច្ចំ បវត្តេតិ. តេនេវាហ – ‘‘សមាធិន្ទ្រិយេនា’’តិ. វិសទញាណត្តា ‘‘ខិប្បាភិញ្ញាយា’’តិ វុត្តំ. សមាធិបធានត្តា ឈានានំ ឈានេហិ និស្សយេហីតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ទិដ្ឋិចរិតោ អនិយ្យានិកមគ្គម្បិ និយ្យានិកន្តិ មញ្ញមានោ តត្ថ ឧស្សាហពហុលត្តា វីរិយាធិកោ ហោតិ. វីរិយាធិកតាយេវ ចស្ស កិលេសវិក្ខម្ភនំ សុករន្តិ សុខា បដិបទា, អវិសទញាណតាយ បន ទន្ធាភិញ្ញាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ’’តិអាទិនា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សច្ចេហីតិ អរិយសច្ចេហិ. អរិយសច្ចានិ ហិ លោកិយានិ បុព្ពភាគញាណស្ស សម្មសនដ្ឋានតាយ លោកុត្តរានិ អធិមុច្ចនតាយ មគ្គញាណស្ស អភិសមយដ្ឋានតាយ ច និស្សយានិ ហោន្តីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្ថោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ នេយ្យោ. ឥតរេ ទ្វេបិ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ ឯវំ យេន វេនេយ្យត្តយេន បុព្ពេ ទេសនាវិភាគោ ទស្សិតោ, តទេវ វេនេយ្យត្តយំ ឥមិនា បដិបទាវិភាគេន ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ តំ វេនេយ្យុបុគ្គលវិភាគំ អត្ថនយយោជនាយ វិសយំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឧភោ តណ្ហាចរិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តណ្ហាយ សមាធិបដិបក្ខត្តា តណ្ហាចរិតោ វិសុជ្ឈមានោ សមាធិមុខេន វិសុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយា’’តិ. ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.១, ៣) វចនតោ បន សម្មាទិដ្ឋិសហិតេនេវ សម្មាសមាធិនា និយ្យានំ, ន សម្មាសមាធិនា ឯវាតិ អាហ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាយា’’តិ. ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តីតិ អរហត្តផលសមាធី’’តិ សង្គហេសុ វុត្តំ. ឥធ បន អនាគាមិផលសមាធីតិ វក្ខតិ. សោ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការីតិ. តត្ថ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. សោ វិរជ្ជតិ ឯតាយាតិ រាគវិរាគា, តាយ រាគវិរាគាយ, រាគប្បហាយិកាយាតិ អត្ថោ.

ចេតោវិមុត្តិយាតិ ចេតោតិ ចិត្តំ, តទបទេសេន ចេត្ថ សមាធិ វុច្ចតិ ‘‘យថា ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣). បដិប្បស្សទ្ធិវសេន បដិបក្ខតោ វិមុច្ចតីតិ វិមុត្តិ, តេន វា វិមុត្តោ, តតោ វិមុច្ចនន្តិ វា វិមុត្តិ, សមាធិយេវ. យថា ហិ លោកិយកថាយំ សញ្ញា ចិត្តញ្ច ទេសនាសីសំ. យថាហ – ‘‘នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣២, ៣៤១, ៣៥៧; អ. និ. ៧.៤៤; ៩.២៤) ‘‘កិំ ចិត្តោ ត្វំ, ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ១៣៥) ច, ឯវំ លោកុត្តរកថាយំ បញ្ញា សមាធិ ច. យថាហ – ‘‘បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ (វិភ. ៨០៤) ច ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ ច. តេសុ ឥធ រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកតោ សមថបុព្ពង្គមតាវចនតោ ច ចេតោគ្គហណេន សមាធិ វុត្តោ. តថា វិមុត្តិវចនេន. តេន វុត្តំ ‘‘សមាធិយេវា’’តិ. ចេតោ ច តំ វិមុត្តិ ចាតិ ចេតោវិមុត្តិ. អថ វា វុត្តប្បការស្សេវ ចេតសោ បដិបក្ខតោ វិមុត្តិ វិមោក្ខោតិ ចេតោវិមុត្តិ, ចេតសិ វា ផលវិញ្ញាណេ វុត្តប្បការាវ វិមុត្តីតិ ចេតោវិមុត្តិ, ចេតសោ វា ផលវិញ្ញាណស្ស បដិបក្ខតោ វិមុត្តិ វិមោក្ខោ ឯតស្មិន្តិ ចេតោវិមុត្តិ, សមាធិយេវ. បញ្ញាវិមុត្តិយាតិ ឯត្ថាបិ អយំ នយោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ.

ទិដ្ឋិយា សវិសយេ បញ្ញាសទិសី បវត្តីតិ ទិដ្ឋិចរិតោ វិសុជ្ឈមានោ បញ្ញាមុខេន វិសុជ្ឈតីតិ អាហ – ‘‘ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា វិបស្សនា’’តិអាទិ. អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ អរហត្តផលបញ្ញា. សមថគ្គហណេន តប្បដិបក្ខតោ តណ្ហំ វិបស្សនាគ្គហណេន អវិជ្ជញ្ច និទ្ធារេត្វា បឋមនយស្ស ភូមិំ សក្កា សុខេន ទស្សេតុន្តិ អាហ – ‘‘យេ សមថ…បេ… ហាតព្ពា’’តិ.

តត្ថ សមថបុព្ពង្គមា បដិបទាតិ បុរិមា ទ្វេ បដិបទា, ឥតរា វិបស្សនាបុព្ពង្គមាតិ ទដ្ឋព្ពា. ហាតព្ពាតិ គមេតព្ពា, នេតព្ពាតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ អនិច្ចទុក្ខអនត្តសញ្ញាភាវតោ ទុក្ខសញ្ញាបរិវារត្តា ច អសុភសញ្ញាយ ឥមា ចតស្សោ សញ្ញា ទស្សិតា ហោន្តិ. តប្បដិបក្ខេន ច ចត្តារោ វិបល្លាសាតិ សកលស្ស សីហវិក្កីឡិតនយស្ស ភូមិំ សុខេន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អាហ – ‘‘យេ វិបស្សនា…បេ… ហាតព្ពា’’តិ.

៧. ឯវំ បដិបទាវិភាគេន វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ ញាណវិភាគេន ទស្សេន្តោ យស្មា ភគវតោ ទេសនា យាវទេវ វេនេយ្យវិនយនត្ថា, វិនយនញ្ច នេសំ សុតមយាទីនំ តិស្សន្នំ បញ្ញានំ អនុក្កមេន និព្ពត្តនំ, យថា ភគវតោ ទេសនាយ បវត្តិភាវវិភាវនញ្ច ហារនយព្យាបារោ, តស្មា ឥមស្ស ហារស្ស សមុដ្ឋិតប្បការំ តាវ បុច្ឆិត្វា យេន បុគ្គលវិភាគទស្សនេន ទេសនាភាជនំ វិភជិត្វា តត្ថ ទេសនាយំ ទេសនាហារំ និយោជេតុកាមោ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ស្វាយំ ហារោ កត្ថ សម្ភវតី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យស្សាតិ យោ សោ អដ្ឋហិ អក្ខណេហិ វិមុត្តោ សោតាវធានបរិយោសានាហិ ច សម្បត្តីតិ សមន្នាគតោ យស្ស. សត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសនតោ សត្ថា. ធម្មន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ, តំ ធម្មំ. ទេសយតីតិ សង្ខេបវិត្ថារនយេហិ ភាសតិ កថេតិ. អញ្ញតរោតិ ភគវតោ សាវកេសុ អញ្ញតរោ. គរុដ្ឋានីយោតិ សីលសុតាទិគុណវិសេសយោគេន គរុករណីយោ. សព្រហ្មចារីតិ ព្រហ្មំ វុច្ចតិ សេដ្ឋដ្ឋេន សកលំ សត្ថុសាសនំ. សមំ សហ វា ព្រហ្មំ ចរតិ បដិបជ្ជតីតិ សព្រហ្មចារី. សទ្ធំ បដិលភតីតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ ឯវរូបស្ស ធម្មស្ស ទេសេតា’’តិ តថាគតេ, ‘‘ស្វាក្ខាតោ វតាយំ ធម្មោ យោ ឯវំ ឯកន្តបរិបុណ្ណោ ឯកន្តបរិសុទ្ធោ’’តិអាទិនា ធម្មេ ច សទ្ធំ លភតិ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ យថាសុតេ យថាបរិយត្តេ ធម្មេ. វីមំសាតិ បាឡិយា បាឡិអត្ថស្ស ច វីមំសនបញ្ញា. សេសំ តស្សា ឯវ វេវចនំ. សា ហិ យថាវុត្តវីមំសនេ សង្កោចំ អនាបជ្ជិត្វា ឧស្សហនវសេន ឧស្សាហនា, តុលនវសេន តុលនា, ឧបបរិក្ខណវសេន ឧបបរិក្ខាតិ ច វុត្តា. អថ វា វីមំសតីតិ វីមំសា, សា បទបទត្ថវិចារណា បញ្ញា. ឧស្សាហនាតិ វីរិយេន ឧបត្ថម្ភិតា ធម្មស្ស ធារណបរិចយសាធិកា បញ្ញា. តុលនាតិ បទេន បទន្តរំ, ទេសនាយ វា ទេសនន្តរំ តុលយិត្វា សំសន្ទិត្វា គហណបញ្ញា. ឧបបរិក្ខាតិ មហាបទេសេ ឱតារេត្វា បាឡិយា បាឡិអត្ថស្ស ច ឧបបរិក្ខណបញ្ញា. អត្តហិតំ បរហិតញ្ច អាកង្ខន្តេហិ សុយ្យតីតិ សុតំ, កាលវចនិច្ឆាយ អភាវតោ, យថា ទុទ្ធន្តិ. កិំ បន តន្តិ? អធិការតោ សាមត្ថិយតោ វា បរិយត្តិធម្មោតិ វិញ្ញាយតិ. អថ វា សវនំ សុតំ, សោតទ្វារានុសារេន បរិយត្តិធម្មស្ស ឧបធារណន្តិ អត្ថោ. សុតេន ហេតុនា និព្ពត្តា សុតមយី. បការេន ជានាតីតិ បញ្ញា. យា វីមំសា, អយំ សុតមយី បញ្ញាតិ បច្ចេកម្បិ យោជេតព្ពំ. តថាតិ យថា សុតមយី បញ្ញា វីមំសាទិបរិយាយវតី វីមំសាទិវិភាគវតី ច, តថា ចិន្តាមយី ចាតិ អត្ថោ. យថា វា សុតមយី ឱរមត្តិកា អនវដ្ឋិតា ច, ឯវំ ចិន្តាមយី ចាតិ ទស្សេតិ.

សុតេន និស្សយេនាតិ សុតេន បរិយត្តិធម្មេន បរិយត្តិធម្មស្សវនេន វា ឧបនិស្សយេន ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, យថាវុត្តំ សុតំ ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. វីមំសាតិអាទីសុ ‘‘ឥទំ សីលំ, អយំ សមាធិ, ឥមេ រូបារូបធម្មា, ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវវីមំសនភូតា បញ្ញា វីមំសា. តេសំយេវ ធម្មានំ វចនត្ថំ មុញ្ចិត្វា សភាវសរសលក្ខណស្ស តុលយិត្វា វិយ គហណបញ្ញា តុលនា. តេសំយេវ ធម្មានំ សលក្ខណំ អវិជហិត្វា អនិច្ចតាទិរុប្បនសប្បច្ចយាទិអាការេ ច តក្កេត្វា វិតក្កេត្វា ច ឧបបរិក្ខណបញ្ញា ឧបបរិក្ខា, តថា ឧបបរិក្ខិតេ ធម្មេ សវិគ្គហេ វិយ ឧបដ្ឋហន្តេ ឯវមេតេហិ និជ្ឈានក្ខមេ កត្វា ចិត្តេន អនុ អនុ បេក្ខណា មនសានុបេក្ខណា. ឯត្ថ ច យថា សុតមយី បញ្ញា យថាសុតស្ស ធម្មស្ស ធារណបរិចយវសេន បវត្តនតោ ឧស្សាហជាតា ‘‘ឧស្សាហនា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន ឯវំ ចិន្តាមយីតិ ឥធ ‘‘ឧស្សាហនា’’តិ បទំ ន វុត្តំ. ចិន្តនំ ចិន្តា, និជ្ឈានន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥមាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហីតិ យថាវុត្តាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហិ ការណភូតាហិ. សុតចិន្តាមយញាណេសុ ហិ បតិដ្ឋិតោ វិបស្សនំ អារភតីតិ. ‘‘ឥមាសុ ទ្វីសុ បញ្ញាសូ’’តិបិ បឋន្តិ. ‘‘តេហិ ជាតាសុ ឧប្បន្នាសូ’’តិ វា វចនសេសោ យោជេតព្ពោ. មនសិការសម្បយុត្តស្សាតិ រូបារូបបរិគ្គហាទិមនសិការេ យុត្តប្បយុត្តស្ស. យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តនយេន មនសិការប្បយោគេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិមគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីនំ សម្ប អាទនេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កន្តស្ស យំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតំ អរិយមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ. តំ បន ទស្សនំ ភាវនាតិ ទុវិធន្តិ អាហ – ‘‘ទស្សនភូមិយំ វា ភាវនាភូមិយំ វា’’តិ. យទិ ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ, កថំ តត្ថ បញ្ញា ភាវនាមយីតិ? ភាវនាមយមេវ ហិ តំ ញាណំ, បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ បន ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុត្តន្តិ សផលោ បឋមមគ្គោ ទស្សនភូមិ. សេសា សេក្ខាសេក្ខធម្មា ភាវនាភូមិ.

៨. ឥទានិ ឥមា តិស្សោ បញ្ញា បរិយាយន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘បរតោឃោសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរតោតិ ន អត្តតោ, អញ្ញតោ សត្ថុតោ សាវកតោ វាតិ អត្ថោ. ឃោសាតិ តេសំ ទេសនាឃោសតោ, ទេសនាបច្ចយាតិ អត្ថោ. អថ វា បរតោ ឃោសោ ឯតិស្សាតិ បរតោឃោសា, យា បញ្ញា, សា សុតមយីតិ យោជេតព្ពំ. បច្ចត្តសមុដ្ឋិតាតិ បច្ចត្តំ តស្ស តស្ស អត្តនិ សម្ភូតា. យោនិសោមនសិការាតិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវបរិគ្គណ្ហនាទិនា យថាវុត្តេន ឧបាយេន បវត្តមនសិការា. បរតោ ច ឃោសេនាតិ បរតោឃោសេន ហេតុភូតេន. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥទានិ យទត្ថំ ឥមា បញ្ញា ឧទ្ធដា, តមេវ វេនេយ្យបុគ្គលវិភាគំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមា ទ្វេតិ គណនវសេន វត្វា បុន តា សុតមយី ចិន្តាមយី ចាតិ សរូបតោ ទស្សេតិ. អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ អយំ សុតមយចិន្តាមយញាណេហិ អាសយបយោគបពោធស្ស និប្ផាទិតត្តា ឧទ្ទេសមត្តេនេវ ជាននតោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ ចិន្តាមយញាណេន អាសយស្ស អបរិក្ខតត្តា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេហិ ជាននតោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. អយំ នេយ្យោតិ សុតមយញាណស្សាបិ អភាវតោ និរវសេសំ វិត្ថារទេសនាយ នេតព្ពតោ នេយ្យោ.

៩. ឯវំ ទេសនាបដិបទាញាណវិភាគេហិ ទេសនាភាជនំ វេនេយ្យត្តយំ វិភជិត្វា ឥទានិ តត្ថ បវត្តិតាយ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ ទេសនាហារំ និទ្ធារេត្វា យោជេតុំ ‘‘សាយំ ធម្មទេសនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ សាយន្តិ សា អយំ. យា បុព្ពេ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ៥) បដិនិទ្ទេសវារស្ស អាទិតោ ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន និក្ខិត្តា បាឡិ, តមេវេត្ថ ទេសនាហារំ និយោជេតុំ ‘‘សាយំ ធម្មទេសនា’’តិ បច្ចាមសតិ. កិំ ទេសយតីតិ កថេតុកម្យតាវសេន ទេសនាយ បិណ្ឌត្ថំ បុច្ឆិត្វា តំ គណនាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សាមញ្ញតោ ទស្សេតិ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានី’’តិ. សច្ចវិនិមុត្តា ហិ ភគវតោ ទេសនា នត្ថីតិ. តស្សា ច ចត្តារិ សច្ចានិ បិណ្ឌត្ថោ. បវត្តិបវត្តកនិវត្តិតទុបាយវិមុត្តស្ស នេយ្យស្ស អភាវតោ ចត្តារិ អវិបរីតភាវេន សច្ចានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តានិ ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ សរូបតោ ទស្សេតិ.

តត្ថ អនេកុបទ្ទវាធិដ្ឋានភាវេន កុច្ឆិតត្តា ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហេន តុច្ឆត្តា ច ទុក្ខំ. អវសេសបច្ចយសមវាយេ ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិការណត្តា សមុទយោ. សព្ពគតិសុញ្ញត្តា នត្ថិ ឯត្ថ សំសារចារកសង្ខាតោ ទុក្ខរោធោ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខរោធស្ស អភាវោតិបិ និរោធោ, អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា វា. មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយតីតិ វា មគ្គោ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ. ឯវំ យស្មិំ សុត្តេ ចត្តារិ សច្ចានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ យថារុតវសេន. យត្ថ បន សុត្តេ ចត្តារិ សច្ចានិ សរូបតោ ន អាគតានិ, តត្ថ អត្ថតោ ចត្តារិ សច្ចានិ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ វសេន អស្សាទាទយោ និទ្ធារេតព្ពា. យត្ថ ច អស្សាទាទយោ សរូបតោ អាគតា, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ន អាគតា, តត្ថ អត្ថតោ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ វសេន ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេតព្ពានិ. ឥធ បន អស្សាទាទយោ ឧទាហរណវសេន សរូបតោ ទស្សិតាតិ តេហិ សច្ចានិ និទ្ធារេតុំ ‘‘អាទីនវោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១២០; ៣.៣៧៣; វិភ. ២០២) វចនតោ តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេ ច អនិច្ចាទិសភាវត្តា អាទីនវោ, ផលញ្ច ទេសនាយ សាធេតព្ពំ. តត្ថ យំ លោកិយំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ផលញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិ. អស្សាទោតិ តណ្ហាវិបល្លាសានម្បិ ឥច្ឆិតត្តា តេ សន្ធាយ ‘‘អស្សាទោ សមុទយោ’’តិ វុត្តំ. សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ ទេសនា ច ទេសនាផលាធិគមស្ស ឧបាយោតិ កត្វា ‘‘ឧបាយោ អាណត្តិ ច មគ្គោ’’តិ វុត្តំ. និស្សរណបទេ ចាបិ អរិយមគ្គោ និទ្ធារេតព្ពោ, ន ចាយំ សច្ចវិភាគោ អាកុលោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ហិ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ២០៨) ‘‘តណ្ហា អវសិដ្ឋា កិលេសា អវសិដ្ឋា អកុសលា ធម្មា សាសវានិ កុសលមូលានិ សាសវា ច កុសលា ធម្មា សមុទយសច្ចភាវេន វិភត្តា’’តិ តស្មិំ តស្មិំ នយេ តំតំអវសិដ្ឋា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចភាវេន វិភត្តា, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ និគមនំ. ឥទំ ធម្មចក្កន្តិ យាយំ ភគវតោ ចតុសច្ចវសេន សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា, ឥទំ ធម្មចក្កំ.

ឥទានិ តស្សា ធម្មទេសនាយ ធម្មចក្កភាវំ សច្ចវិភង្គសុត្តវសេន (ម. និ. ៣.៣៧១ អាទយោ) ទស្សេតុំ ‘‘យថាហ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឥទំ ជាតិអាទិវិភាគំ សង្ខេបតោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្គហំ តណ្ហាវជ្ជំ តេភូមកធម្មជាតំ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវេន ទុក្ខទុក្ខាទិភាវេន ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ អត្ថោ. មេតិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ពារាណសិយន្តិ ពារាណសីនាមកស្ស នគរស្ស អវិទូរេ. បច្ចេកពុទ្ធឥសីនំ អាកាសតោ ឱតរណដ្ឋានតាយ ឥសិបតនំ. មិគានំ តត្ថ អភយស្ស ទិន្នត្តា មិគទាយន្តិ ច លទ្ធនាមេ អស្សមេ. ឧត្តរតិ អតិក្កមតិ, អភិភវតីតិ វា ឧត្តរំ, នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. អនតិសយំ អប្បដិភាគំ វា. កិញ្ចាបិ ភគវតោ ធម្មទេសនា អនេកាសុ ទេវមនុស្សបរិសាសុ អនេកសតក្ខត្តុំ តេសំ អរិយសច្ចប្បដិវេធសម្បាទនវសេន បវត្តិតា, តថាបិ សព្ពបឋមំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញប្បមុខាយ អដ្ឋារសបរិមាណាយ ព្រហ្មកោដិយា ចតុសច្ចប្បដិវេធវិភាវនីយា ធម្មទេសនា, តស្សា សាតិសយា ធម្មចក្កសមញ្ញាតិ ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ.

តត្ថ សតិបដ្ឋានាទិធម្មោ ឯវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ, ចក្កន្តិ វា អាណា. ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ – ‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤១-៤២). អប្បដិវត្តិយន្តិ ធម្មិស្សរស្ស ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ ធម្មចក្កស្ស ច អនុត្តរភាវតោ អប្បដិសេធនីយំ. កេន បន អប្បដិវត្តិយន្តិ អាហ ‘‘សមណេន វា’’តិអាទិ. តត្ថ សមណេនាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតេន. ព្រាហ្មណេនាតិ ជាតិព្រាហ្មណេន. បរមត្ថសមណព្រាហ្មណានញ្ហិ បដិលោមនចិត្តំយេវ នត្ថិ. ទេវេនាតិ កាមាវចរទេវេន. កេនចីតិ យេន កេនចិ អវសិដ្ឋបារិសជ្ជេន. ឯត្តាវតា អដ្ឋន្នម្បិ បរិសានំ អនវសេសបរិយាទានំ ទដ្ឋព្ពំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ.

តត្ថាតិ តិស្សំ ចតុសច្ចធម្មទេសនាយំ. អបរិមាណា បទា, អបរិមាណា អក្ខរាតិ ឧប្បដិបាដិវចនំ យេភុយ្យេន បទសង្គហិតានិ អក្ខរានីតិ ទស្សនត្ថំ. បទា អក្ខរា ព្យញ្ជនាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថស្សាតិ ចតុសច្ចសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស. សង្កាសនាតិ សង្កាសិតព្ពាការោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អត្ថស្សាតិ ច សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. ឥតិបិទន្តិ ឥតីតិ បការត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, ឥមិនាបិ ឥមិនាបិ បការេន ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេន ជាតិអាទិភេទេន យថាវុត្តស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស អនេកភេទតំ តំទីបកានំ អក្ខរបទាទីនំ វុត្តប្បការំ អបរិមាណតញ្ច សមត្ថេតិ.

អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ អយំ កាមតណ្ហាទិភេទា តណ្ហាវដ្ដស្ស មូលភូតា យថាវុត្តស្ស ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិហេតុភាវតោ ទុក្ខសមុទយោ. អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ អយំ សព្ពសង្ខតនិស្សដា អសង្ខតធាតុ យថាវុត្តស្ស ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធោ. អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិអដ្ឋង្គសមូហោ ទុក្ខនិរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អារម្មណវសេន តទភិមុខីភូតត្តា បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. ឥតិបិទន្តិ បទស្ស បន សមុទយសច្ចេ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតេហិ, និរោធសច្ចេ មទនិម្មទនាទិបរិយាយេហិ, មគ្គសច្ចេ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មេហិ អត្ថោ វិភជិត្វា វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ គាថាយ សកលស្ស សាសនស្ស ឆន្នំ អត្ថបទានំ ឆន្នញ្ច ព្យញ្ជនបទានំ វសេន យា ទ្វាទសបទតា វុត្តា, តមេវ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស វិសយទស្សនវសេន ឆឆក្កបរិយាយំ (ម. និ. ៣.៤២០ អាទយោ) ឯកទេសេន ឧទ្ទិសិត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តេន (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) តទត្ថស្ស សង្គហិតភាវទស្សនមុខេន សព្ពស្សាបិ ភគវតោ វចនស្ស ចតុសច្ចទេសនាភាវំ តទត្ថស្ស ច ចតុសច្ចភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយ’’ន្តិអាទិនា សច្ចវិភង្គសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣៧១ អាទយោ) ឧទ្ទេសតោ ទស្សេត្វា ‘‘តត្ថ អបរិមាណា បទា’’តិអាទិនា ព្យញ្ជនត្ថបទានិ វិភជន្តោ ទ្វាទសបទភាវំ ទីបេត្វា ឥទានិ តេសំ អញ្ញមញ្ញវិសយិវិសយភាវេន សម្ពន្ធភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ បទាវយវគ្គហណមុខេន បទគ្គហណំ, គហិតេ ច បទេ បទត្ថាវពោធោ គហិតបុព្ពសង្កេតស្ស ហោតិ. តត្ថ ច បទាវយវគ្គហណេន វិយ បទគ្គហណស្ស, បទត្ថាវយវគ្គហណេនាបិ បទត្ថគ្គហណស្ស វិសេសាធានំ ជាយតីតិ អាហ – ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិ. យស្មា បន អក្ខរេហិ សំខិត្តេន ទីបិយមានោ អត្ថោ បទបរិយោសានេ វាក្យស្ស អបរិយោសិតត្តា បទេនេវ បកាសិតោ ទីបិតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘បទេហិ បកាសេតី’’តិ វុត្តំ. វាក្យបរិយោសានេ បន សោ អត្ថោ វិវរិតោ វិវដោ កតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជនេហិ វិវរតី’’តិ. យស្មា ច បការេហិ វាក្យភេទេ កតេ តទត្ថោ វិភត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អាការេហិ វិភជតី’’តិ វុត្តំ. តថា វាក្យាវយវានំ បច្ចេកំ និព្ពចនវិភាគេ កតេ សោ អត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតី’’តិ. កតនិព្ពចនេហិ វាក្យាវយវេហិ វិត្ថារវសេន និរវសេសតោ ទេសិតេហិ វេនេយ្យានំ ចិត្តបរិតោសនំ ពុទ្ធិនិសានញ្ច កតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតី’’តិ. ឯត្ថ ច អក្ខរេហិ ឯវ សង្កាសេតីតិ អវធារណំ អកត្វា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិយេវាតិ ឯវំ អវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ អត្ថបទានំ នានាវាក្យវិសយតាបិ សិទ្ធា ហោតិ. តេន ឯកានុសន្ធិកេ សុត្តេ ឆឡេវ អត្ថបទានិ, នានានុសន្ធិកេ បន អនុសន្ធិម្ហិ អនុសន្ធិម្ហិ ឆ ឆ អត្ថបទានិ និទ្ធារេតព្ពានិ.

‘‘អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតី’’តិអាទិនា ព្យញ្ជនបទានំ កិច្ចសាធនំ ទស្សេតិ. វេនេយ្យត្តយវិនយមេវ ហិ តេសំ ព្យាបារោ. អដ្ឋានភាវតោ បន សច្ចប្បដិវេធស្ស បទបរមោ ន ឥធ វុត្តោ. នេយ្យគ្គហណេនេវ វា តស្សាបិ ឥធ គហណំ សេក្ខគ្គហណេន វិយ កល្យាណបុថុជ្ជនស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អក្ខរេហីតិអាទីសុ ករណសាធនេ ករណវចនំ, ន ហេតុម្ហិ. អក្ខរាទីនិ ហិ ឧគ្ឃដនាទិអត្ថានិ, ន ឧគ្ឃដនាទិអក្ខរាទិអត្ថំ. យទត្ថា ច កិរិយា សោ ហេតុ, យថា ‘‘អន្នេនវសតី’’តិ. ឧគ្ឃដេតីតិ សោតាវធានំ កត្វា សមាហិតចិត្តានំ វេនេយ្យានំ សង្កាសនវសេន អក្ខរេហិ វិសេសំ អាទហន្តោ យថា បទបរិយោសានេ អាសយប្បដិពោធោ ហោតិ, តថា យថាធិប្បេតំ អត្ថំ សង្ខេបេន កថេតិ ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចយតីតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋំ អត្ថំ និទ្ទិសតិ. វិត្ថារេតីតិ វិត្ថារំ ករោតិ, វិត្ថារំ កត្វា អាចិក្ខតិ វា, បដិនិទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. យស្មា ចេត្ថ ឧគ្ឃដេតីតិ ឧទ្ទិសនំ អធិប្បេតំ. ឧទ្ទេសោ ច ទេសនាយ អាទិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឧគ្ឃដនា អាទី’’តិ. តថា វិបញ្ចនំ និទ្ទិសនំ, វិត្ថរណំ បដិនិទ្ទិសនំ, និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា ច ទេសនាយ មជ្ឈបរិយោសានាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិបញ្ចនា មជ្ឈេ, វិត្ថារណា បរិយោសាន’’ន្តិ.

ឯវំ ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិនា ឆន្នំ ព្យញ្ជនបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថបទានំ ព្យាបារំ ទស្សេតុំ ‘‘សោយំ ធម្មវិនយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សីលាទិធម្មោ ឯវ បរិយត្តិអត្ថភូតោ វេនេយ្យវិនយនតោ ធម្មវិនយោ. ឧគ្ឃដីយន្តោតិ ឧទ្ទិសិយមានោ. តេនាតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូវិនយនេន. វិបញ្ចីយន្តោតិ និទ្ទិសិយមានោ. វិត្ថារីយន្តោតិ បដិនិទ្ទិសិយមានោ.

១០. ឯត្តាវតា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋាយ បាឡិយា តិវិធកល្យាណតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថព្យញ្ជនសម្បត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ បទានិ អត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស វិសយភាវេន ឧទ្ទិដ្ឋំ បាឡិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. លោកុត្តរន្តិអាទិ ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ បទានំ អត្ថវិវរណំ. តត្ថ ឧបដ្ឋិតំ សព្ពវិសេសានន្តិ សព្ពេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មសង្ខាតានំ វិសេសានំ អធិសីលសិក្ខាទិវិសេសានំ វា ឧបតិដ្ឋនដ្ឋានំ. ‘‘ឥទំ នេសំ បទក្កន្ត’’ន្តិអាទីនំ វិយ ឯតស្ស សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ‘‘ឥទំ វុច្ចតិ តថាគតបទំ ឥតិបី’’តិអាទីសុ ឥទំ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ តថាគតគន្ធហត្ថិនោ បដិបត្តិទេសនាគមនេហិ កិលេសគហនំ ឱត្ថរិត្វា គតមគ្គោតិបិ. តេន គោចរភាវនាសេវនាហិ និសេវិតំ ភជិតន្តិបិ. តស្ស មហាវជិរញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណទន្តេហិ អារញ្ជិតំ តេភូមកធម្មានំ អារញ្ជនដ្ឋានន្តិបិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អតោ ចេតន្តិ យតោ តថាគតបទាទិភាវេន វុច្ចតិ, អតោ អនេនេវ ការណេន ព្រហ្មុនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ភគវតោ, ព្រហ្មំ វា សព្ពសេដ្ឋំ ចរិយន្តិ បញ្ញាយតិ យាវទេវ មនុស្សេហិ សុប្បកាសិតត្តា យថាវុត្តប្បការេហិ ញាយតិ. តេនាហ ភគវាតិ យថាវុត្តត្ថំ បាឡិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ.

អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថតាយ ភគវតោ ទេសនាយ យាវទេវ អរិយមគ្គសម្បាបនត្ថោ ទេសនាហារោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កេសំ អយំ ធម្មទេសនា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យោគីន’’ន្តិ អាហ. ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តាតិ យោគិនោ. តេ ហិ ឥមំ ទេសនាហារំ បយោជេន្តីតិ. ឥទំ វចនំ ទេសនាហារវិភង្គស្ស យថានុសន្ធិនា សម្មា ឋបិតភាវំ ទស្សេតុំ បករណំ សង្គាយន្តេហិ ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ’’តិ. និយុត្តោតិ បាឡិតោ អស្សាទាទិបទត្ថេ និទ្ធារេត្វា យោជិតោតិ អត្ថោ.

ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.