ទ្វាទសបទំ

២៣. ឥទានិ យេសំ ព្យញ្ជនបទានំ អត្ថបទានញ្ច វសេន ទ្វាទស បទានិ សុត្តន្តិ វុត្តំ, តានិ បទានិ និទ្ទិសិតុំ ‘‘អក្ខរំ បទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អបរិយោសិតេ បទេ វណ្ណោ អក្ខរំ បរិយាយវសេន អក្ខរណតោ អសញ្ចរណតោ. ន ហិ វណ្ណស្ស បរិយាយោ វិជ្ជតិ, អថ វណ្ណោតិ កេនដ្ឋេន វណ្ណោ? អត្ថសំវណ្ណនដ្ឋេន. វណ្ណោ ឯវ ហិ ឥត្តរខណតាយ អបរាបរភាវេន បវត្តោ បទាទិភាវេន គយ្ហមានោ យថាសម្ពន្ធំ តំ តំ អត្ថំ វទតិ. ឯកក្ខរំ វា បទំ អក្ខរំ, កេចិ បន ‘‘មនសា ទេសនាវាចាយ អក្ខរណតោ អក្ខរ’’ន្តិ វទន្តិ.

បទន្តិ បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, តំ នាមបទំ អាខ្យាតបទំ ឧបសគ្គបទំ និបាតបទន្តិ ចតុព្ពិធំ. តត្ថ ‘‘ផស្សោ វេទនា ចិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិកំ សត្វប្បធានំ នាមបទំ. ‘‘ផុសតិ វេទយតិ វិជានាតី’’តិ ឯវមាទិកំ កិរិយាបធានំ អាខ្យាតបទំ. កិរិយាវិសេសគ្គហណនិមិត្តំ ‘‘ប’’ ឥតិ ឯវមាទិកំ ឧបសគ្គបទំ. កិរិយាយ សត្វស្ស ច សរូបវិសេសប្បកាសនហេតុភូតំ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឯវមាទិកំ និបាតបទំ.

ព្យញ្ជនន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ បទាភិហិតំ អត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. តំ បន អត្ថតោ បទសមុទាយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បទមត្តសវនេបិ ហិ អធិការាទិវសេន លព្ភមានេហិ បទន្តរេហិ អនុសន្ធានំ កត្វាវ អត្ថសម្បដិបត្តិ ហោតីតិ វាក្យមេវ អត្ថំ ព្យញ្ជយតិ. និរុត្តីតិ អាការាភិហិតំ និព្ពចនំ និរុត្តិ.

និទ្ទេសោតិ និព្ពចនវិត្ថារោ និរវសេសទេសនត្តា និទ្ទេសោ. បទេហិ វាក្យស្ស វិភាគោ អាការោ. យទិ ឯវំ បទតោ អាការស្ស កោ វិសេសោតិ? អបរិយោសិតេ វាក្យេ អវិភជ្ជមានេ វា តទវយវោ បទំ. ឧច្ចារណវសេន បរិយោសិតេ វាក្យេ វិភជ្ជមានេ វា តទវយវោ អាការោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឆដ្ឋំ វចនំ ឆដ្ឋវចនំ. អាការោ ឆដ្ឋវចនំ ឯតស្សាតិ អាការឆដ្ឋវចនំ, ព្យញ្ជនបទំ. ឯត្ថ ច ព្យញ្ជនន្តិ ឥមស្ស បទស្ស អនន្តរំ វត្តព្ពំ អាការបទំ និទ្ទេសបទានន្តរំ វទន្តេន ‘‘អាការឆដ្ឋវចន’’ន្តិ វុត្តំ, បទានុបុព្ពិកំ បន ឥច្ឆន្តេហិ តំ ព្យញ្ជនបទានន្តរមេវ កាតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អបរិមាណា ព្យញ្ជនា អបរិមាណា អាការាតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ អាការេហិ វិភជតី’’តិ ច. កេចិ បន ‘‘អាការបទព្យញ្ជននិរុត្តិយោ ច និទ្ទេសោ’’តិ បឋន្តិ. ឯត្តាវ ព្យញ្ជនំ សព្ពន្តិ យានិមានិ អក្ខរាទីនិ និទ្ទិដ្ឋានិ, ឯត្តកមេវ សព្ពំ ព្យញ្ជនំ, ឯតេហិ អសង្គហិតំ ព្យញ្ជនំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

២៤. សង្កាសនាតិ សំខិត្តេន កាសនា. បកាសនាតិ បឋមំ កាសនា, កាសីយតិ ទីបីយតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ហិ អត្ថបទទ្វយេន អក្ខរបទេហិ វិភាវិយមានោ អត្ថាការោ គហិតោ. យស្មា អក្ខរេហិ សុយ្យមានេហិ សុណន្តានំ វិសេសវិធានស្ស កតត្តា បទបរិយោសានេ បទត្ថសម្បដិបត្តិ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ បទេហិ បកាសេតីតិ, អក្ខរេហិ បទេហិ ច ឧគ្ឃាដេតី’’តិ ច.

វិវរណាតិ វិត្ថារណា. វិភជនា ច ឧត្តានីកម្មញ្ច បញ្ញត្តិ ច វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តិ. តត្ថ វិភជនាតិ វិភាគករណំ, ឧភយេនាបិ និទ្ទិសនមាហ. ឥធ បុរិមនយេនេវ ព្យញ្ជនាការេហិ និទ្ទិសិយមានោ អត្ថាការោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តានីកម្មំ បាកដករណំ. បការេហិ ញាបនំ បញ្ញត្តិ. ទ្វយេនាបិ បដិនិទ្ទិសនំ កថេតិ. ឯត្ថាបិ និរុត្តិនិទ្ទេសសង្ខាតេហិ ព្យញ្ជនបទេហិ និទ្ទិសិយមានោ អត្ថាការោ វុត្តោ, យោ បដិនិទ្ទិសីយតីតិ វុច្ចតិ. ឯតេហីតិ ឯតេហិ ឯវ សង្កាសនាទិវិនិមុត្តស្ស ទេសនាត្ថស្ស អភាវតោ. អត្ថោតិ សុត្តត្ថោ. កម្មន្តិ ឧគ្ឃដនាទិកម្មំ. សុត្តត្ថេន ហិ ទេសនាយ បវត្តិយមានេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យានំ ចិត្តសន្តានស្ស បពោធនកិរិយានិព្ពត្តិ. សោ ច សុត្តត្ថោ សង្កាសនាទិអាការោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្ថោ កម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ.

២៥. តីណីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, តយោតិ វុត្តំ ហោតិ. នវហិ បទេហីតិ នវហិ កោដ្ឋាសេហិ. អត្ថោ សមាយុត្តោតិ អត្ថោ សម្មា យុត្តោ ន វិនា វត្តតិ. សព្ពស្ស ហិ ពុទ្ធវចនស្ស ចតុសច្ចប្បកាសនតោ អត្ថនយានញ្ច ចតុសច្ចយោជនវសេន បវត្តនតោ សព្ពោ បាឡិអត្ថោ អត្ថនយត្តយសង្គហិតោ សង្កាសនាទិអាការវិសេសវុត្តិ ចាតិ.

២៦. ឥទានិ យថានិទ្ទិដ្ឋេ ទេសនាហារាទិកេ នេត្តិប្បករណស្ស បទត្ថេ សុខគ្គហណត្ថំ គណនវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចតុព្ពីសាតិ សោឡស ហារា ឆ ព្យញ្ជនបទានិ ទ្វេ កម្មនយាតិ ឯវំ ចតុព្ពីស. ឧភយន្តិ ឆ អត្ថបទានិ តយោ អត្ថនយាតិ ឥទំ នវវិធំ យថាវុត្តំ ចតុព្ពីសវិធញ្ចាតិ ឯតំ ឧភយំ. សង្កលយិត្វាតិ សម្បិណ្ឌេត្វា. ‘‘សង្ខេបយតោ’’តិបិ បាឋោ, ឯកតោ ករោន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឯត្តិកាតិ ឯតប្បមាណា, ឥតោ វិនិមុត្តោ កោចិ នេត្តិបទត្ថា នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឯវំ តេត្តិំសបទត្ថាយ នេត្តិយា សុត្តស្ស អត្ថបរិយេសនាយ យោ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ នយេហិ បឋមំ ហារា សំវណ្ណេតព្ពាតិ ហារនយានំ សំវណ្ណនាក្កមោ ទស្សិតោ, ស្វាយំ ហារនយានំ ទេសនាក្កមេនេវ សិទ្ធោ. ឯវំ សិទ្ធេ សតិ អយំ អារម្ភោ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – សព្ពេបិមេ ហារា នយា ច ឥមិនា ទស្សិតក្កមេនេវ សុត្តេសុ សំវណ្ណនាវសេន យោជេតព្ពា, ន ឧប្បដិបាដិយាតិ.

កិំ បនេត្ថ ការណំ, យទេតេ ហារា នយា ច ឥមិនាវ កមេន ទេសិតាតិ? យទិបិ នាយមនុយោគោ កត្ថចិ អនុក្កមេ និវិសតិ, អបិ ច ធម្មទេសនាយ និស្សយផលតទុបាយសរីរភូតានំ អស្សាទាទីនំ វិភាវនសភាវត្តា បកតិយា សព្ពសុត្តានុរូបាតិ សុវិញ្ញេយ្យភាវតោ បរេសញ្ច សំវណ្ណនាវិសេសានំ វិចយហារាទីនំ បតិដ្ឋាភាវតោ បឋមំ ទេសនាហារោ ទស្សិតោ.

បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតីហិ សទ្ធិំ ទេសនាហារបទត្ថានំ បវិចយសភាវតាយ តស្ស អនន្តរំ វិចយោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បទំ វិចិនតិ…បេ… អាណត្តិំ វិចិនតិ អនុគីតិំ វិចិនតី’’តិ.

វិចយេន ហារេន បវិចិតានំ អត្ថានំ យុត្តាយុត្តិវិចារណា យុត្តាតិ យុត្តិវិចារណភាវតោ វិចយានន្តរំ យុត្តិហារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ព’’ន្តិ.

យុត្តាយុត្តានំយេវ អត្ថានំ ឧបបត្តិអនុរូបំ ការណបរម្បរាយ និទ្ធារណលក្ខណំ បទដ្ឋានចិន្តនំ កត្តព្ពន្តិ យុត្តិហារានន្តរំ បទដ្ឋានហារោ ទស្សិតោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘យោ កោចិ ឧបនិស្សយោ យោ កោចិ បច្ចយោ ច, សព្ពោ សោ បទដ្ឋាន’’ន្តិ.

យុត្តាយុត្តានំ ការណបរម្បរាយ បរិគ្គហិតសភាវានំយេវ ច ធម្មានំ អវុត្តានម្បិ ឯកលក្ខណតាយ គហណំ កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ បទដ្ឋានានន្តរំ លក្ខណោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ លក្ខណហារវិភង្គេ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អត្ថតោ និទ្ធារិតានម្បិ ធម្មានំ និព្ពចនាទីនិ វត្តព្ពានិ, ន សុត្តេ សរូបតោ អាគតានមេវាតិ ទស្សនត្ថំ លក្ខណានន្តរំ ចតុព្យូហោ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ និរវសេសតោ អត្ថាវពោធោ ហោតិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យទា ហិ ភិក្ខុ អត្ថស្ស ច នាមំ ជានាតិ ធម្មស្ស ច នាមំ ជានាតិ តថា តថា នំ អភិនិរោបេតី’’តិ អនវសេសបរិយាទានំ វក្ខតិ. តថា ‘‘បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យេ ជរាមរណេន អដ្ដិយិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ ភវិស្សន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា’’តិអាទិនា សម្មាបដិបត្តិំ អធិប្បាយភាវេន វក្ខតិ.

និព្ពចនាធិប្បាយនិទានវចនេហិ សទ្ធិំ សុត្តេ បទត្ថានំ សុត្តន្តរសំសន្ទនសង្ខាតេ បុព្ពាបរវិចារេ ទស្សិតេ តេសំ សភាគវិសភាគធម្មន្តរាវដ្ដនំ សុខេន សក្កា ទស្សេតុន្តិ ចតុព្យូហានន្តរំ អាវដ្ដោ វុត្តោ. តេនេវ ហិ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិ គាថាយំ អារម្ភនិក្កមនពុទ្ធសាសនយោគធុននេហិ វីរិយសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ និទ្ធារេត្វា តទនុយោគស្ស មូលំ ‘‘បមាទោ’’តិ សុត្តន្តរេ ទស្សិតោ បមាទោ អាវដ្ដិតោ.

សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនេ និយោជិតេ សាធារណាសាធារណវសេន សំកិលេសវោទានធម្មានំ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ ច វិភាគោ សក្កា សុខេន យោជិតុន្តិ អាវដ្ដានន្តរំ វិភត្តិហារោ វុត្តោ. យតោ វិភត្តិហារវិភង្គេ ‘‘កតមេ ធម្មា សាធារណា? ទ្វេ ធម្មា សាធារណា, នាមសាធារណា វត្ថុសាធារណា ចា’’តិ អារភិត្វា ‘‘មិច្ឆត្តនិយតានំ សត្តានំ អនិយតានញ្ច សត្តានំ ទស្សនប្បហាតព្ពា កិលេសា សាធារណា, បុថុជ្ជនស្ស សោតាបន្នស្ស ច កាមរាគព្យាបាទា សាធារណា’’តិអាទិនា សភាគវិសភាគបរិយាយវន្តេយេវ ធម្មេ វិភជិស្សតិ.

សាវជ្ជានវជ្ជធម្មានំ សប្បដិភាគាភាវតោ តេសំ វិភាគេ កតេ សុត្តាគតេ ធម្មេ អកសិរេន បដិបក្ខតោ បរិវត្តេតុំ សក្កាតិ វិភត្តិអនន្តរំ បរិវត្តនហារោ វុត្តោ. តថា ហិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ភវតី’’តិ បដិវិភត្តសភាវេ ឯវ ធម្មេ បរិវត្តនហារវិភង្គេ ឧទាហរិស្សតិ.

បដិបក្ខតោ បរិវត្តិតាបិ ធម្មា បរិយាយវចនេហិ ពោធេតព្ពា, ន សុត្តេ អាគតាយេវាតិ ទស្សនត្ថំ បរិវត្តនានន្តរំ វេវចនហារោ វុត្តោ.

ឯវំ តេ ធម្មា បរិយាយសទ្ទតោបិ វិភាវិតា ហោន្តីតិ បរិយាយតោ បកាសិតានំ ធម្មានំ បភេទតោ បញ្ញត្តិវសេន វិភជនំ សុខេន សក្កា ញាតុន្តិ វេវចនហារានន្តរំ បញ្ញត្តិហារោ វុត្តោ. តថា ហិ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិយាយបញ្ញត្តិវិភាគំ សុពោធនញ្ច បញ្ញត្តិហារវិភង្គេ វក្ខតិ.

បភាវបរិញ្ញាទិបញ្ញត្តិវិភាគមុខេន បដិច្ចសមុប្បាទសច្ចាទិធម្មវិភាគេ កតេ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេន អវធារណំ សក្កា ទស្សេតុន្តិ បញ្ញត្តិអនន្តរំ ឱតរណោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ ‘‘ឧទ្ធំ អធោ’’តិ គាថំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘វិប្បមុត្តោ’’តិ បទេន អសេក្ខំ វិជ្ជំ និទ្ធារេត្វា ‘‘វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ’’តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទំ ឧទាហរិស្សតិ.

ធាតាយតនាទីសុ ឱតារិតានំ សុត្តេ បទត្ថានំ បុច្ឆារម្ភវិសោធនំ សក្កា សុខេន សម្បាទេតុន្តិ ឱតរណានន្តរំ សោធនោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘យត្ថ ឯវំ សុទ្ធោ អារម្ភោ, សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ភវតី’’តិអាទិ.

វិសោធិតេសុ សុត្តេ បទបទត្ថេសុ តត្ថ លព្ភមានសាមញ្ញវិសេសភាវោ សុករោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ សោធនានន្តរំ អធិដ្ឋានោ ហារោ ទស្សិតោ. សោធនោ ហិ អធិដ្ឋានស្ស ពហូបការោ, តតោ ឯវ ហិ ‘‘យថា យថា វា បន បុច្ឆិតំ, តថា តថា វិស្សជ្ជយិតព្ព’’ន្តិ វក្ខតិ.

សាមញ្ញវិសេសភូតេសុ សាធារណាសាធារណេសុ ធម្មេសុ បវេទិតេសុ បរិក្ខារសង្ខាតស្ស សាធារណាសាធារណរូបស្ស បច្ចយហេតុរាសិស្ស បភេទោ សុវិញ្ញេយ្យោតិ អធិដ្ឋានានន្តរំ បរិក្ខារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អសាធារណលក្ខណោ ហេតុ, សាធារណលក្ខណោ បច្ចយោ. យថា កិំ ភវេ, យថា អង្កុរស្ស និព្ពត្តិយា ពីជំ អសាធារណំ, បថវី អាបោ ច សាធារណា’’តិអាទិ.

អសាធារណេ សាធារណេ ច ការណេ ទស្សិតេ តស្ស អត្តនោ ផលេសុ ការណាការោ តេសំ ហេតុផលានំ បភេទតោ ទេសនាការោ ភាវេតព្ពបហាតព្ពធម្មានំ ភាវនាបហានានិ ច និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានានិ សម្មា សុត្តស្ស អត្ថំ តថត្តាវពោធាយ សំវត្តន្តីតិ បរិក្ខារានន្តរំ សមារោបនោ ហារោ ទស្សិតោតិ. ឥទំ ហារានំ អនុក្កមការណំ.

នយានំ បន វេនេយ្យត្តយប្បយោជិតត្តា អត្ថនយត្តយូបទេសស្ស តទនុក្កមេនេវ នន្ទិយាវដ្ដាទីនំ តិណ្ណំ អត្ថនយានំ កមោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ ហិ តយោ វេនេយ្យា នន្ទិយាវដ្ដាទយោ បយោជេន្តិ. តស្មា តេ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា វិយ យថាក្កមំ តេសំ ឧបការាយ សវំត្តន្តីតិ. តថា ហិ នេសំ ចត្តារោ ឆ អដ្ឋ ច មូលបទា និទ្ទិដ្ឋា. ឥតរស្ស បន នយទ្វយស្ស អត្ថនយត្តយស្ស ភូមិយា អាលោចនំ តស្ស តត្ថ សមានយនញ្ចាតិ ឥមិនា ការណេន ឧទ្ទេសក្កមោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ សក្កា អនោលោកេត្វា សមានេតុន្តិ.

ឯតបរមតា ច ហារានំ ឯត្តកេហិ បការវិសេសេហិ អត្ថនយត្តយសហិតេហិ សុត្តស្ស អត្ថោ និទ្ធារិយមានោ វេនេយ្យានំ អលមនុត្តរាយ បឋមាយ ភូមិយា សមធិគមាយាតិ វេទិតព្ពោ. ទស្សនភូមិសមនុប្បត្តិអត្ថា ហិ នេត្តិប្បករណទេសនាតិ. អថ វា ឯតទន្តោគធត្តា សព្ពេសំ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាវិសេសានំ ឯត្តាវតា ហារានំ ទដ្ឋព្ពា. យត្តកា ហិ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាវិសេសា, សព្ពេ តេ នេត្តិឧបទេសាយត្តាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

តថា ហិ យេ កេចិ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាបការា និទ្ទិសីយន្តិ. សេយ្យថិទំ – សុត្តស្ស សមុដ្ឋានំ វត្តព្ពំ, អធិប្បាយោ វិភាវេតព្ពោ, អនេកធា បទត្ថោ សំវណ្ណេតព្ពោ, វិធិ អនុវាទោ ច វេទិតព្ពោ, វិរោធោ សមាធាតព្ពោ, អនុសន្ធិយា អនុរូបំ និគមេតព្ពន្តិ. តថា សុត្តស្ស បយោជនំ បិណ្ឌត្ថោ បទត្ថោ អនុសន្ធិ ចោទនា បរិហារោ ច អត្ថំ វទន្តេន វត្តព្ពាតិ. តថា ឧបោគ្ឃាដបទវិគ្គហបទត្ថចាលនាបច្ចុបដ្ឋានានិ វត្តព្ពានីតិ.

តថា តិស្សោ កថា ឯកនាឡិកា ចតុរស្សា និសិន្នវត្តិកា. តត្ថ បាឡិំ វត្វា ឯកេកបទស្ស អត្ថកថនំ ឯកនាឡិកា នាម.

បដិបក្ខំ ទស្សេត្វា បដិបក្ខស្ស ឧបមំ ទស្សេត្វា សបក្ខំ ទស្សេត្វា សបក្ខស្ស ឧបមំ ទស្សេត្វា កថនំ ចតុរស្សា នាម.

វិសភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានំ គន្ត្វា បុន សភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានគមនំ និសិន្នវត្តិកា នាម.

ភេទកថាយ តត្វកថាយ បរិយាយវចនេហិ ច សុត្តំ សំវណ្ណេតព្ពន្តិ ច ឯវមាទយោ. តេសម្បិ ឯត្ថេវ អវរោធោ, យស្មា តេ ឥធ កតិបយហារសង្គហិតាតិ.

នយានំ បន យស្មា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ តយោ ឯវ វេនេយ្យា សច្ចាភិសមយភាគិនោ តទត្ថាយ ច អត្ថនយទេសនា, តស្មា សតិបិ សំកិលេសវោទានធម្មានំ យថាវុត្តមូលបទភេទតោ វឌ្ឍេត្វា វិភជិតព្ពប្បការេ តថា មូលបទានិ អវឌ្ឍេត្វា វេនេយ្យត្តយវសេនេវ ឯតបរមតា វុត្តា. នវសុ នវសុ ឯវ ហិ មូលបទេសុ សព្ពេសំ សំកិលេសវោទានធម្មានំ អន្តោគធភាវតោ ន តានិ វឌ្ឍេតព្ពានិ វេនេយ្យត្តយាធិការតោ ន ហាបេតព្ពានីតិ នយានំ ឯតបរមតា ទដ្ឋព្ពា.

កម្មនយានំ បន អាលោចនសមានយនតោ អញ្ញស្ស បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ ឯតបរមតា. ហេត្វាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ផលភូមិឧបនិសាសភាគវិសភាគលក្ខណនយាទយោ បរិគ្គហិតា. តេសុ ហេតូតិ ការណំ, យោ ធម្មោតិបិ វុច្ចតិ, សោ បន បច្ចយភាវេន ឯកវិធោ. ការកោ សម្បាបកោតិ ទុវិធោ. បុន ការកោ ញាបកោ សម្បាបកោតិ តិវិធោ. ហេតុហេតុ បច្ចយហេតុ ឧត្តមហេតុ សាធារណហេតូតិ ចតុព្ពិធោ. បច្ចយធម្មោ កុសលោ អកុសលោ សទ្ទោ អរិយមគ្គោតិ បញ្ចវិធោ. តថា សភាគហេតុ អសភាគហេតុ អជ្ឈត្តិកហេតុ ពាហិរហេតុ ជនកហេតុ បរិគ្គាហកហេតុ សាធារណហេតុ អសាធារណហេតុ សមនន្តរហេតុ បរម្បរហេតុ សហជាតហេតុ អសហជាតហេតុ សាសវហេតុ អនាសវហេតូតិអាទិនា អនេកវិធោ ចាតិ វេទិតព្ពោ.

ផលម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវេន ឯកវិធំ. អធិគន្តព្ពតោបិ សម្បាបកហេតុវសេន ផលបរិយាយោ លព្ភតីតិ និព្ពត្តេតព្ពអធិគន្តព្ពភាវតោ ទុវិធំ. ញាបេតព្ពនិព្ពត្តេតព្ពបត្តព្ពតោ តិវិធំ. បច្ចយុប្បន្នវិបាកកិរិយាវចនត្ថនិព្ពានវសេន បញ្ចវិធំ. សភាគហេតុនិព្ពត្តំ អសភាគហេតុនិព្ពត្តន្តិ ឯវមាទិវសេន អនេកវិធញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. តថា លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ. តត្ថ លោកុត្តរំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. លោកិយផលំ ទុវិធំ កាយិកំ មានសញ្ច. តត្ថ កាយិកំ បញ្ចទ្វារិកំ, អវសិដ្ឋំ មានសំ. យញ្ច តាយ តាយ សុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពំ, តទបិ ផលន្តិ.

ភូមីតិ សាសវភូមិ អនាសវភូមិ សង្ខតភូមិ អសង្ខតភូមិ ទស្សនភូមិ ភាវនាភូមិ បុថុជ្ជនភូមិ សេក្ខភូមិ អសេក្ខភូមិ សាវកភូមិ បច្ចេកពុទ្ធភូមិ សម្មាសម្ពុទ្ធភូមិ ឈានភូមិ អសមាហិតភូមិ បដិបជ្ជមានភូមិ បដិបន្នភូមិ បឋមាភូមិ យាវ ចតុត្ថីភូមិ កាមាវចរភូមិ យាវ លោកុត្តរភូមីតិ ពហុវិធា. តត្ថ សាសវភូមិ បរិត្តមហគ្គតា ធម្មា. អនាសវភូមិ អប្បមាណា ធម្មា. សង្ខតភូមិ និព្ពានវជ្ជា សព្ពេ សភាវធម្មា. អសង្ខតភូមិ អប្បច្ចយា ធម្មា. ទស្សនភូមិ បឋមមគ្គផលធម្មា. ភាវនាភូមិ អវសិដ្ឋមគ្គផលធម្មា. បុថុជ្ជនភូមិ ហីនមជ្ឈិមា ធម្មា. សេក្ខភូមិ ចត្តារោ អរិយមគ្គធម្មា ហេដ្ឋិមា ច តយោ ផលធម្មា. អសេក្ខភូមិ អគ្គផលធម្មា. សាវកបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធធម្មា សាវកាទិភូមិយោ. ឈានភូមិ ឈានធម្មា. អសមាហិតភូមិ ឈានវជ្ជិតា ធម្មា. បដិបជ្ជមានភូមិ មគ្គធម្មា. បដិបន្នភូមិ ផលធម្មា. បឋមាទិភូមិយោ សហ ផលេន ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា ធម្មា ‘‘បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា’’តិអាទិវចនតោ. កាមាវចរាទិភូមិយោ កាមាវចរាទិធម្មា. យេ ច ធម្មា តេសំ តេសំ ហារនយានំ បតិដ្ឋានភាវេន សុត្តេសុ និទ្ធារីយន្តិ, តេបិ ភូមិយោតិ វិញ្ញាតព្ពា.

ឧបនិសាតិ ពលវការណំ, យោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច សន្ធាយ សុត្តេ ‘‘ទុក្ខូបនិសា សទ្ធា សទ្ធូបនិសំ ‘សីល’ន្តិ យាវ វិមុត្តូបនិសំ វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. អបិ ច ឧបនិសាតិ តស្មិំ តស្មិំ សមយេ សិទ្ធន្តេ ហទយភូតំ អព្ភន្តរំ វុច្ចតិ. ឥធាបិ នេត្តិហទយំ, យំ សម្មា បរិគ្គណ្ហន្តា ធម្មកថិកា តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ អាគតធម្មមុខេន សព្ពហារនយយោជនាយ សមត្ថា ហោន្តិ. កិំ បនេតំ នេត្តិហទយំ? យទិទំ ឯតស្សេវ តេត្តិំសវិធស្ស បករណបទត្ថសោឡសស្ស អដ្ឋវីសតិវិធបដ្ឋានវិភង្គសហិតស្ស វិសយោ សហ និមិត្តវិភាគេន អសង្ករតោ វវត្ថិតោ.

សេយ្យថិទំ – ទេសនាហារស្ស អស្សាទាទយោ វិសយោ, តស្ស អស្សាទាទិវិភាវនលក្ខណត្តា. តស្ស អស្សាទោ សុខំ សោមនស្សន្តិ ឯវមាទិវិភាគោ, តស្ស និមិត្តំ ឥដ្ឋារម្មណាទិ, អយញ្ច អត្ថោ ទេសនាហារវិចយហារនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ វិត្ថារតោ បកាសិតោ ឯវ. សុត្តេ អាគតធម្មស្ស សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវិសយោ អាវដ្ដហារោ, តទុភយអាវដ្ដនលក្ខណត្តា. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បច្ចនីកធម្មវិសយោ បរិវត្តនហារោ, បដិបក្ខធម្មបរិវត្តនលក្ខណត្តា. បទដ្ឋានបរិក្ខារេសុ អាសន្នការណំ ឧបនិស្សយការណញ្ច បទដ្ឋានំ, ហេតុ បរិក្ខារោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

សភាគវិសភាគធម្មា ច តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនុកូលបដិកូលធម្មា យថាក្កមំ វេទិតព្ពា. យថា – សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាសង្កប្បោ សភាគោ, មិច្ឆាសង្កប្បោ វិសភាគោតិ ឥមិនា នយេន សព្ពំ សភាគវិសភាគតោ វេទិតព្ពំ.

លក្ខណន្តិ សភាវោ. សោ ហារនយានំ និទ្ទេសេ វិភាវិតោ ឯវ.

យំ បនេតំ ហេតុអាទិវិសេសវិនិមុត្តំ ហារនយានំ យោជនានិពន្ធនំ, សោ នយោ. យថាហ – លក្ខណហារេ ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កិច្ចតោ ច លក្ខណតោ ច សាមញ្ញតោ ចា’’តិអាទិ. តថា វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពាតិ. តថា សោធនហារាទីសុ សុទ្ធោ អារម្ភោ ហោតិ, សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ភវតីតិ ឯវមាទិ. ឯកត្តាទយោបិ នយា ឥធ នយោតិ គហេតព្ពា.

ឯវំ ហេតុផលាទីនិ ឧបធារេត្វា នេសំ វសេន តត្ថ តត្ថ សុត្តេ លព្ភមានបទត្ថនិទ្ធារណមុខេន យថាលក្ខណំ ឯតេ ហារា នយា ច យោជេតព្ពា. វិសេសតោ បន បទដ្ឋានបរិក្ខារា ហេតុវសេន. ទេសនាវិចយចតុព្យូហសមារោបនា ហេតុផលវសេន. តថា វេវចនបញ្ញត្តិឱតរណសោធនា ផលវសេនេវាតិ កេចិ. វិភត្តិ ហេតុភូមិវសេន. បរិវត្តោ វិសភាគវសេន. អាវដ្ដោ សភាគវិសភាគវសេន. លក្ខណយុត្តិអធិដ្ឋានា នយវសេន យោជេតព្ពាតិ. ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ –

‘‘សាមញ្ញតោ វិសេសេន, បទត្ថោ លក្ខណំ កមោ;

ឯត្តាវតា ច ហេត្វាទី, វេទិតព្ពា ហិ វិញ្ញុនា’’តិ.

អយំ គាថា វុត្តត្ថា ហោតិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.