៣. និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៤. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ សង្ខេបតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ឧទ្ទេសបាឋេ. សង្ខេបតោ នេត្តិ កិត្តិតាតិ សមាសតោ នេត្តិប្បករណំ កថិតំ. ហារនយមូលបទានញ្ហិ សរូបទស្សនំ ឧទ្ទេសបាឋេន កតន្តិ. ឯត្ថ ច ហារនយានំ –

សាមញ្ញតោ វិសេសេន, បទត្ថោ លក្ខណំ កមោ;

ឯត្តាវតា ច ហេត្វាទី, វេទិតព្ពា ហិ វិញ្ញុនា.

តេសុ អវិសេសតោ វិសេសតោ ច ហារនយានំ អត្ថោ ទស្សិតោ. លក្ខណាទីសុ បន អវិសេសតោ សព្ពេបិ ហារា នយា ច យថាក្កមំ ព្យញ្ជនត្ថមុខេន នវង្គស្ស សាសនស្ស អត្ថសំវណ្ណនលក្ខណា. វិសេសតោ បន តស្ស តស្ស ហារស្ស នយស្ស ច លក្ខណំ និទ្ទេសេ ឯវ កថយិស្សាម. កមាទីនិ ច យស្មា នេសំ លក្ខណេសុ ញាតេសុ វិញ្ញេយ្យានិ ហោន្តិ, តស្មា តានិបិ និទ្ទេសតោ បរតោ បកាសយិស្សាម.

ហារសង្ខេបោ

១. យា បន អស្សាទាទីនវតាតិអាទិកា និទ្ទេសគាថា, តាសុ អស្សាទាទីនវតាតិ អស្សាទោ អាទីនវតាតិ បទវិភាគោ. អាទីនវតាតិ ច អាទីនវោ ឯវ. កេចិ ‘‘អស្សាទាទីនវតោ’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. តត្ថ អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ សោមនស្សញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦; សំ. និ. ៣.២៦). យថា ចេតំ សុខំ សោមនស្សំ, ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណម្បិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតី’’តិ ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤), ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣) ច. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, តណ្ហា. តណ្ហាយ ហិ ការណភូតាយ បុគ្គលោ សុខម្បិ សុខារម្មណម្បិ អស្សាទេតិ. យថា ច តណ្ហា, ឯវំ វិបល្លាសាបិ. វិបល្លាសវសេន ហិ សត្តា អនិដ្ឋម្បិ អារម្មណំ ឥដ្ឋាការេន អស្សាទេន្តិ, ឯវំ វេទនាយ សព្ពេសំ តេភូមកសង្ខារានំ តណ្ហាយ វិបល្លាសានញ្ច អស្សាទវិចារោ វេទិតព្ពោ.

កថំ បន ទុក្ខាទុក្ខមសុខវេទនានំ អស្សាទនីយតាតិ? វិបល្លាសតោ សុខបរិយាយសព្ភាវតោ ច. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា. ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). តត្ថ វេទនាយ អដ្ឋសតបរិយាយវសេន, តេភូមកសង្ខារានំ និក្ខេបកណ្ឌរូបកណ្ឌវសេន, តណ្ហាយ សំកិលេសវត្ថុវិភង្គេ និក្ខេបកណ្ឌេ ច តណ្ហានិទ្ទេសវសេន, វិបល្លាសានំ សុខសញ្ញាទិវសេន ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន ច វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អាទីនវោ ទុក្ខា វេទនា តិស្សោបិ វា ទុក្ខតា. អថ វា សព្ពេបិ តេភូមកា សង្ខារា អាទីនវោ. អាទីនំ អតិវិយ កបណំ វាតិ បវត្តតីតិ ហិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សោ, ឯវំសភាវា ច តេភូមកា ធម្មា អនិច្ចតាទិយោគេន. យតោ តត្ថ អាទីនវានុបស្សនា អារទ្ធវិបស្សកានំ យថាភូតនយោតិ វុច្ចតិ. តថា ច វុត្តំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អាទីនវោ’’តិ. តស្មា អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសភូតានំ ជាតិយាទីនំ អនិច្ចតាទីនំ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការានញ្ច វសេន វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពោ.

និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, អរិយមគ្គោ. និស្សរតីតិ វា និស្សរណំ និព្ពានំ. ឧភយម្បិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន ឯកសេសេន វា ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ បុរិមានំ បច្ឆិមានញ្ច សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តត្ថ អរិយមគ្គបក្ខេ សតិបដ្ឋានាទីនំ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានំ កាយានុបស្សនាទីនញ្ច តទន្តោគធភេទានំ វសេន និស្សរណំ វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

និព្ពានបក្ខេ បន កិញ្ចាបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា និប្បរិយាយេន វិភាគោ នត្ថិ. បរិយាយេន បន សោបាទិសេសនិរុបាទិសេសភេទេន. យតោ វា តំ និស្សដំ, តេសំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៣) ទស្សិតប្បភេទានំ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ទ្វារានំ រូបាទីនំ ឆន្នំ អារម្មណានំ តំតំទ្វារប្បវត្តានំ ឆន្នំ ឆន្នំ វិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាតណ្ហាវិតក្កវិចារានំ បថវីធាតុអាទីនំ ឆន្នំ ធាតូនំ ទសន្នំ កសិណាយតនានំ អសុភានំ កេសាទីនំ ទ្វត្តិំសាយ អាការានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ លោកិយានំ ឥន្ទ្រិយានំ កាមធាតុអាទីនំ តិស្សន្នំ ធាតូនំ កាមភវាទីនំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ភវានំ ចតុន្នំ ឈានានំ អប្បមញ្ញានំ អារុប្បានំ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានញ្ចាតិ ឯវមាទីនំ សង្ខតធម្មានំ និស្សរណភាវេន ច វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

ផលន្តិ ទេសនាផលំ. កិំ បន តន្តិ? យំ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. ននុ ច និព្ពានាធិគមោ ភគវតោ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. និព្ពានញ្ច ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ ឥមិនា វុត្តមេវាតិ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ បរម្បរាយ. ឥធ បន បច្ចក្ខតោ ទេសនាផលំ អធិប្បេតំ. តំ បន សុតមយញាណំ. អត្ថធម្មវេទាទិអរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគប្បដិបត្តិភូតា ឆព្ពិសុទ្ធិយោ. យញ្ច តស្មិំ ខណេ មគ្គំ អនភិសម្ភុណន្តស្ស កាលន្តរេ តទធិគមការណភូតំ សម្បត្តិភវហេតុ ច សិយា. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២) ឥទំ ផល’’ន្តិ, ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ ឥទំ ផល’’ន្តិ (ជា. ១.១០.១០២-១០៣; ១.១៥.៣៨៥) ច. ឯតេន នយេន ទេវេសុ ច មានុសេសុ ច អាយុវណ្ណពលសុខយសបរិវារអាធិបតេយ្យសម្បត្តិយោ ឧបធិសម្បត្តិយោ ចក្កវត្តិសិរី ទេវរជ្ជសិរី ចត្តារិ សម្បត្តិចក្កានិ សីលសម្បទា សមាធិសម្បទា តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា សាវកពោធិ បច្ចេកពោធិ សម្មាសម្ពោធីតិ សព្ពាបិ សម្បត្តិយោ បុញ្ញសម្ភារហេតុកា ភគវតោ ទេសនាយ សាធេតព្ពតាយ ផលន្តិ វេទិតព្ពា.

ឧបាយោតិ អរិយមគ្គបទដ្ឋានភូតា បុព្ពភាគប្បដិបទា. សា ហិ បុរិមា បុរិមា បច្ឆិមាយ បច្ឆិមាយ អធិគមូបាយភាវតោ បរម្បរាយ មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស ច ហេតុភាវតោ ឧបាយោ. យា ច បុព្ពេ វុត្តផលាធិគមស្ស ឧបាយបដិបត្តិ. កេចិ បន ‘‘សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ ឧបាយោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន និស្សរណន្តិ និព្ពានមេវ វុត្តំ សិយា. ផលំ វិយ ឧបាយោបិ បុព្ពភាគោតិ វុត្តំ សិយា, យំ បន វក្ខតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា…បេ… វិសុទ្ធិយាតិ (ធ. ប. ២៧៩; ថេរគា. ៦៧៨) អយំ ឧបាយោ’’តិ. ឯត្ថាបិ បុព្ពភាគប្បដិបទា ឯវ ឧទាហដាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. យស្មា បន ‘‘តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឥទំ និស្សរណ’’ន្តិ អរិយមគ្គស្ស និស្សរណភាវំ វក្ខតិ. អរិយមគ្គោ ហិ ឱឃតរណន្តិ.

អាណត្តីតិ អាណារហស្ស ភគវតោ វេនេយ្យជនស្ស ហិតសិទ្ធិយា ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជាហី’’តិ វិធានំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨) អាណត្តី’’តិ.

យោគីនន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តានំ វេនេយ្យានំ, អត្ថាយាតិ វចនសេសោ. ទេសនាហារោតិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ អស្សាទាទីនំ វិភជនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាហ – កិំ បនេតេសំ អស្សាទាទីនំ អនវសេសានំ វចនំ ទេសនាហារោ, ឧទាហុ ឯកច្ចានន្តិ? និរវសេសានំយេវ. យស្មិញ្ហិ សុត្តេ អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ឯកទេសេន អាគតានិ, ន វា សរូបេន. តត្ថ អនាគតំ អត្ថវសេន និទ្ធារេត្វា ហារោ យោជេតព្ពោ. អយញ្ច អត្ថោ ទេសនាហារវិភង្គេ អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន បបញ្ចិតោ.

២. យំ បុច្ឆិតន្តិ យា បុច្ឆា, វិចិយមានាតិ វចនសេសោ. វិស្សជ្ជិតំ អនុគីតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា, សា ឯកំសព្យាករណាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ព្យាករណំ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន គាថាយំ អវុត្តំ បទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តា បន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនា កស្សាតិ អាហ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ. ឯតេន សុត្តេ អាគតំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ វិចេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. យា ច អនុគីតិតិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស យា អនុ បច្ឆា គីតិ អនុគីតិ, សង្គហគាថា, បុច្ឆាយ វា អនុរូបា គីតិ. ឯតេន បុព្ពាបរំ គហិតំ. ព្យាករណស្ស ហិ បុច្ឆានុរូបតា ឥធ បុព្ពាបរំ អធិប្បេតំ. យា ‘‘បុច្ឆានុសន្ធី’’តិ វុច្ចតិ. បុរិមំ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ បទំ បុព្ពាបេក្ខន្តិ បុន ‘‘សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. តេន សុត្តស្ស និស្សយភូតេ អស្សាទាទិកេ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា វិចយហារស្ស វិសយោ និរវសេសេន ទស្សិតោ ហោតិ. តថា ច វក្ខតិ វិចយហារវិភង្គេ ‘‘បទំ វិចិនតិ…បេ… អនុគីតិំ វិចិនតី’’តិ.

តត្ថ សុត្តេ សព្ពេសំ បទានំ អនុបុព្ពេន អត្ថសោ ព្យញ្ជនសោ ច វិចយោ បទវិចយោ. ‘‘អយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ឯកាធិដ្ឋានា អនេកាធិដ្ឋានា សម្មុតិវិសយា បរមត្ថវិសយា អតីតវិសយា អនាគតវិសយា បច្ចុប្បន្នវិសយា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ វិភជ្ជព្យាករណំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ ឋបនំ សាវសេសំ និរវសេសំ សឧត្តរំ អនុត្តរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវិចយោ.

‘‘អយំ បុច្ឆា ឥមិនា សមេតិ, ឯតេន ន សមេតី’’តិ បុច្ឆិតត្ថំ អានេត្វា វិចយោ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទិត្វា ច វិចយោ បុព្ពាបរវិចយោ. ‘‘អយំ អនុគីតិ វុត្តត្ថសង្គហា អវុត្តត្ថសង្គហា តទុភយត្ថសង្គហា កុសលត្ថសង្គហា អកុសលត្ថសង្គហា’’តិអាទិនា អនុគីតិវិចយោ. អស្សាទាទីសុ សុខវេទនាយ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, តណ្ហាយ ‘‘អារម្មណគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, វិបល្លាសានំ ‘‘វិបរីតគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, អវសិដ្ឋានំ តេភូមកធម្មានំ ‘‘យថាសកលក្ខណា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ ទ្វាចត្តាលីសាធិកេ ច ទុកសតេ លព្ភមានបទវសេន តំតំអស្សាទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អស្សាទវិចយោ.

ទុក្ខវេទនាយ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, ទុក្ខសច្ចានំ ‘‘បដិសន្ធិលក្ខណា’’តិអាទិនា, អនិច្ចតាទីនំ អាទិអន្តវន្តតាយ អនិច្ចន្តិកតាយ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច លោកិយធម្មានំ សំកិលេសភាគិយហានភាគិយតាទិវសេន អាទីនវវុត្តិយា ឱការនិទ្ធារណេន អាទីនវវិចយោ. និស្សរណបទេ អរិយមគ្គស្ស អាគមនតោ កាយានុបស្សនាទិបុព្ពភាគប្បដិបទាវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេន និព្ពានស្ស យថាវុត្តបរិយាយវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេនាតិ ឯវំ និស្សរណវិចយោ. ផលាទីនំ តំតំសុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពផលស្ស តទុបាយស្ស តត្ថ តត្ថ សុត្តវិធិវចនស្ស ច វិភាគនិទ្ធារណវសេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតីនំ អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេនេវ វិចយលក្ខណោ ‘‘វិចយោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

៣. សព្ពេសន្តិ សោឡសន្នំ. ភូមីតិ ព្យញ្ជនំ សន្ធាយាហ. ព្យញ្ជនញ្ហិ មូលបទានិ វិយ នយានំ ហារានំ ភូមិ បវត្តិដ្ឋានំ, តេសំ ព្យញ្ជនវិចារភាវតោ. វុត្តញ្ហិ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិ, បេដកេបិ ហិ វុត្តំ – ‘‘យត្ថ ច សព្ពេ ហារា, សម្បតមានា នយន្តិ សុត្តត្ថំ. ព្យញ្ជនវិធិបុថុត្តា’’តិ. គោចរោតិ សុត្តត្ថោ. សុត្តស្ស ហិ បទត្ថុទ្ធារណមុខេន ហារយោជនា. តេសំ ព្យញ្ជនត្ថានំ. យុត្តាយុត្តបរិក្ខាតិ យុត្តស្ស ច អយុត្តស្ស ច ឧបបរិក្ខា. ‘‘យុត្តាយុត្តិបរិក្ខា’’តិបិ បាឋោ, យុត្តិអយុត្តីនំ វិចារណាតិ អត្ថោ. កថំ បន តេសំ យុត្តាយុត្តជាននា? ចតូហិ មហាបទេសេហិ អវិរុជ្ឈនេន. តត្ថ ព្យញ្ជនស្ស តាវ សភាវនិរុត្តិភាវោ អធិប្បេតត្ថវាចកភាវោ ច យុត្តភាវោ. អត្ថស្ស បន សុត្តវិនយធម្មតាហិ អវិលោមនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ សុត្តេ ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តភាវវិភាវនលក្ខណោ យុត្តិហារោតិ វេទិតព្ពោ.

៤. ធម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ សុត្តាគតំ កុសលាទិធម្មមាហ. តស្ស ធម្មស្សាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កុសលាទិធម្មស្ស. យំ បទដ្ឋានន្តិ យំ ការណំ, យោនិសោមនសិការាទិ សុត្តេ អាគតំ វា អនាគតំ វា សម្ភវតោ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តនយេនាតិ អត្ថោ. យាវ សព្ពធម្មាតិ យត្តកា តស្មិំ សុត្តេ អាគតា ធម្មា, តេសំ សព្ពេសម្បិ យថានុរូបំ បទដ្ឋានំ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វា យាវ សព្ពធម្មាតិ សុត្តាគតស្ស ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ, តស្សបិ យំ បទដ្ឋានន្តិ សម្ភវតោ យាវ សព្ពធម្មា បទដ្ឋានវិចារណា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានភូតា ធម្មា តេសញ្ច បទដ្ឋានភូតាតិ សម្ភវតោ បទដ្ឋានភូតធម្មនិទ្ធារណលក្ខណោ បទដ្ឋានោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៥. វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេតិ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ វា យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកធម្មេ, សុត្តេ សរូបតោ និទ្ធារណវសេន វា កថិតេ. យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចីតិ យេ កេចិ ធម្មា កុសលាទិភាវេន រូបក្ខន្ធាទិភាវេន វា តេន ធម្មេន សមានលក្ខណា. វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេតិ តេ សព្ពេបិ កុសលាទិសភាវា, ខន្ធាទិសភាវា វា ធម្មា សុត្តេ អវុត្តាបិ តាយ សមានលក្ខណតាយ វុត្តា ភវន្តិ អានេត្វា សំវណ្ណនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ឯកលក្ខណាតិ សមានលក្ខណា វុត្តា. តេន សហចារិតា សមានកិច្ចតា សមានហេតុតា សមានផលតា សមានារម្មណតាតិ ឯវមាទីហិ អវុត្តានម្បិ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ. សោ ហារោ លក្ខណោ នាមាតិ ឯវំ សុត្តេ អនាគតេបិ ធម្មេ វុត្តប្បការេន អាគតេ វិយ និទ្ធារេត្វា យា សំវណ្ណនា, សោ លក្ខណោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៦. នេរុត្តន្តិ និរុត្តំ, បទនិព្ពចនន្តិ អត្ថោ. អធិប្បាយោតិ ពុទ្ធានំ សាវកានំ វា តស្ស សុត្តស្ស ទេសកានំ អធិប្បាយោ. ព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេន, ករណេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តំ. កាមញ្ច សព្ពេ ហារា ព្យញ្ជនវិចយា, អយំ បន វិសេសតោ ព្យញ្ជនទ្វារេនេវ អត្ថបរិយេសនាតិ កត្វា ‘‘ព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ព្យញ្ជនេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច អធិប្បាយោ ច និទានញ្ច បុព្ពាបរានុសន្ធិ ច គវេសិតព្ពា’’តិ. អថាតិ បទបូរណមត្តំ. ទេសនានិទានន្តិ និទទាតិ ផលន្តិ និទានំ, ការណំ, យេន ការណេន ទេសនា បវត្តា, តំ ទេសនាយ បវត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. បុព្ពាបរានុសន្ធីតិ បុព្ពេន ច អបរេន ច អនុសន្ធិ. ‘‘បុព្ពាបរេន សន្ធី’’តិបិ បាឋោ, សុត្តស្ស បុព្ពភាគេន អបរភាគំ សំសន្ទិត្វា កថនន្តិ អត្ថោ. សង្គីតិវសេន វា បុព្ពាបរភូតេហិ សុត្តន្តរេហិ សំវណ្ណិយមានស្ស សុត្តស្ស សំសន្ទនំ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. យញ្ច បុព្ពបទេន បរបទស្ស សម្ពន្ធនំ, អយម្បិ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោតិ ឯវំ និព្ពចនាធិប្បាយាទីនំ ចតុន្នំ វិភាវនលក្ខណោ ចតុព្យូហោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៧. ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេតិ ឯកស្មិំ អារម្ភធាតុអាទិកេ បរក្កមធាតុអាទីនំ បទដ្ឋានភូតេ ធម្មេ ទេសនារុឡ្ហេ សតិ. បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានន្តិ តស្ស វិសភាគតាយ អគ្គហណេន វា សេសកំ បមាទាទីនំ អាសន្នការណត្តា បទដ្ឋានភូតំ កោសជ្ជាទិកំ ធម្មន្តរំ បរិយេសតិ បញ្ញាយ គវេសតិ, បរិយេសិត្វា ច សំវណ្ណនាយ យោជេន្តោ ទេសនំ អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេតិ វីរិយារម្ភាទិមុខេន អារទ្ធសុត្តំ វុត្តនយេន បមាទាទិវសេន និទ្ទិសន្តោ ទេសនំ បដិបក្ខតោ អាវដ្ដេតិ នាម. អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោតិ ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ អាវដ្ដោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៨. ធម្មន្តិ សភាវធម្មំ, តំ កុសលាទិវសេន អនេកវិធំ. បទដ្ឋានន្តិ យស្មិំ បតិដ្ឋិតេ ឧត្តរិ គុណវិសេសេ អធិគច្ឆតិ, តំ វិសេសាធិគមនការណំ. ភូមិន្តិ បុថុជ្ជនភូមិ ទស្សនភូមីតិ ឯវមាទិកំ ភូមិំ. វិភជ្ជតេតិ វិភាគេន កថេតិ. សាធារណេតិ ទស្សនបហាតព្ពាទិនាមវសេន វា បុថុជ្ជនសោតាបន្នាទិវត្ថុវសេន វា សាធារណេ អវិសិដ្ឋេ សមានេតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរិយាយេន អសាធារណា វេទិតព្ពា. នេយ្យោ វិភត្តីតិ យថាវុត្តធម្មាទីនំ វិភជនោ អយំ ហារោ វិភត្តីតិ ញាតព្ពោតិ អត្ថោ. តស្មា សំកិលេសធម្មេ វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ ច វិភជនលក្ខណោ ‘‘វិភត្តិហារោ’’តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៩. និទ្ទិដ្ឋេតិ កថិតេ សុត្តេ អាគតេ, សំវណ្ណិតេ វា. ភាវិតេតិ យថា ឧប្បន្នសទិសា ឧប្បន្នាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ភាវិតសទិសេ ភាវេតព្ពេតិ អត្ថោ. បហីនេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បរិវត្តតិ បដិបក្ខេតិ វុត្តានំ ធម្មានំ យេ បដិបក្ខា, តេសំ វសេន បរិវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ ‘‘បរិវត្តនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

១០. វិវិធានិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ វចនានិ វិវចនានិ, វិវចនានិ ឯវ វេវចនានិ, បរិយាយសទ្ទាតិ អត្ថោ. តានិ វេវចនានិ. ពហូនីតិ អនេកានិ. តុ-សទ្ទោ អវធារណេ. តេន ពហូ ឯវ បរិយាយសទ្ទា វេវចនហារយោជនាយំ កថេតព្ពា, ន កតិបយាតិ ទស្សេតិ. សុត្តេ វុត្តានីតិ នវវិធសុត្តន្តសង្ខាតេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ភាសិតានិ. ឯត្ថាបិ តុ-សទ្ទស្ស អត្ថោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ, តេន បាឡិយំ អាគតានិយេវ វេវចនានិ គហេតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកធម្មស្សាតិ ឯកស្ស បទត្ថស្ស. យោ ជានាតិ សុត្តវិទូតិ យថា ‘‘សប្បិស្ស ជានាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សប្បិនា វិចារេហិ, សប្បិំ ទេហិ, ទេថា’’តិ វា អាណាបេតីតិ អត្ថោ, ឯវំ យោ សុត្តកោវិទោ ធម្មកថិកោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ពហូបិ បរិយាយសទ្ទេ វិចារេតិ វិភាវេតិ យោជេតីតិ អត្ថោ. វេវចនោ នាម សោ ហារោតិ តស្ស អត្ថស្ស វុត្តប្បការបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ វេវចនហារោ នាម. តស្មា ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ ‘‘វេវចនហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១១. ធម្មន្តិ ខន្ធាទិធម្មំ. បញ្ញត្តីហីតិ បញ្ញាបនេហិ បការេហិ ញាបនេហិ, អសង្ករតោ វា ឋបនេហិ. វិវិធាហីតិ និក្ខេបប្បភវាទិវសេន អនេកវិធាហិ. សោ អាការោតិ យោ ឯកស្សេវត្ថស្ស និក្ខេបប្បភវបញ្ញត្តិអាទិវសេន អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបនាការោ. ញេយ្យោ បញ្ញត្តិ នាម ហារោតិ បញ្ញត្តិហារោ នាមាតិ ញាតព្ពោ. តស្មា ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការវិភាវនលក្ខណោ ‘‘បញ្ញត្តិហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១២. បដិច្ចុប្បាទោតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. ឥន្ទ្រិយខន្ធាតិ ឥន្ទ្រិយានិ ច ខន្ធា ច. ធាតុអាយតនាតិ ធាតុយោ ច អាយតនានិ ច. ឯតេហីតិ យោ ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ យានិ ច ទ្វាវីសតិន្ទ្រិយានិ យេ ច បញ្ចក្ខន្ធា យា ច អដ្ឋារស ធាតុយោ យានិ ច ទ្វាទសាយតនានិ, ឯតេហិ សុត្តេ អាគតបទត្ថមុខេន និទ្ធារិយមានេហិ. ឱតរតិ យោតិ យោ សំវណ្ណនានយោ ឱគាហតិ, បដិច្ចសមុប្បាទាទិកេ អនុបវិសតីតិ អត្ថោ. ឱតរណោ នាម សោ ហារោតិ យោ យថាវុត្តោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, សោ ឱតរណហារោ នាម. ច-សទ្ទេន ចេត្ថ សុញ្ញតមុខាទីនំ គាថាយំ អវុត្តានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេហិ សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ ឱតរណោ ហារោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

១៣. វិស្សជ្ជិតម្ហីតិ ពុទ្ធាទីហិ ព្យាកតេ. បញ្ហេតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ អត្ថេ. គាថាយន្តិ គាថារុឡ្ហេ. ឥទញ្ច បុច្ឆន្តា យេភុយ្យេន គាថាពន្ធវសេន បុច្ឆន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. យមារព្ភាតិ សា បន គាថា យំ អត្ថំ អារព្ភ អធិកិច្ច បុច្ឆិតា, តស្ស អត្ថស្ស. សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខាតិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ, បទញ្ច សោធិតំ អារម្ភោ ច សោធិតោតិ ឯវំ បទាទីនំ សោធិតាសោធិតភាវវិចារោ. ហារោ សោ សោធនោនាមាតិ យថាវុត្តវិចារោ សោធនោ ហារោ នាម. ឯវំ សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ ‘‘សោធនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១៤. ឯកត្តតាយាតិ ឯកស្ស ភាវោ ឯកត្តំ, ឯកត្តមេវ ឯកត្តតា, តាយ ឯកត្តតាយ. ឯក-សទ្ទោ ចេត្ថ សមានសទ្ទបរិយាយោ, តស្មា សាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. វិសិដ្ឋា មត្តា វិមត្តា, វិមត្តាវ វេមត្តំ, តស្ស ភាវោ វេមត្តតា, តាយ វេមត្តតាយ, វិសេសេនាតិ អត្ថោ. តេ ន វិកប្បយិតព្ពាតិ យេ ធម្មា ‘‘ទុក្ខំ សមុទយោ’’តិអាទិនា សាមញ្ញេន, ‘‘ជាតិ ជរា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា’’តិអាទិនា វិសេសេន ច សុត្តេ ទេសិតា, តេ ‘‘កិមេត្ថ សាមញ្ញំ, កោ វា វិសេសោ’’តិ ឯវំ សាមញ្ញវិសេសវិកប្បនវសេន ន វិកប្បយិតព្ពា. កស្មា? សាមញ្ញវិសេសកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ កាលទិសាវិសេសាទីនំ វិយ អបេក្ខាសិទ្ធិតោ ច. យថា ហិ ‘‘អជ្ជ ហិយ្យោ ស្វេ’’តិ វុច្ចមានា កាលវិសេសា អនវដ្ឋិតសភាវា ‘‘បុរិមា ទិសា បច្ឆិមា ទិសា’’តិ វុច្ចមានា ទិសាវិសេសា ច, ឯវំ សាមញ្ញវិសេសាបិ. តថា ហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចមានំ ជាតិអាទិអបេក្ខាយ សាមញ្ញម្បិ សមានំ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតិ. ឯស នយោ សមុទយាទីសុបិ. ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេន សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ អធិដ្ឋានោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

១៥. យេ ធម្មាតិ យេ អវិជ្ជាទិកា បច្ចយធម្មា. យំ ធម្មន្តិ យំ សង្ខារាទិកំ បច្ចយុប្បន្នធម្មំ. ជនយន្តីតិ និព្ពត្តេន្តិ. បច្ចយាតិ សហជាតបច្ចយភាវេន. បរម្បរតោតិ បរម្បរបច្ចយភាវេន, អនុរូបសន្តានឃដនវសេន បច្ចយោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឧបនិស្សយកោដិ ហិ ឥធាធិប្បេតា. បុរិមស្មិំ អវសិដ្ឋោ បច្ចយភាវោ. ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វាតិ តំ យថាវុត្តបច្ចយសង្ខាតំ ជនកាទិភេទភិន្នំ ហេតុំ អាកឌ្ឍិត្វា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា យោ សំវណ្ណនាសង្ខាតោ, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតេ ហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនលក្ខណោ បរិក្ខារោ ហារោតិ អត្ថោ.

១៦. យេ ធម្មាតិ យេ សីលាទិធម្មា. យំមូលាតិ យេសំ សមាធិអាទីនំ មូលភូតា, តេ តេសំ សមាធិអាទីនំ បទដ្ឋានភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនាតិ យេ ច រាគវិរាគាចេតោវិមុត្តិសេក្ខផលកាមធាតុសមតិក្កមនាទិសទ្ទា អនាគាមិផលត្ថតាយ ឯកត្ថា ពុទ្ធមុនិនា បរិទីបិតា, តេ អញ្ញមញ្ញវេវចនភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សមារោបនញ្ចេត្ថ សុត្តេ យថារុតវសេន និទ្ធារណវសេន វា គយ្ហមានស្ស សិក្ខត្តយសង្ខាតស្ស សីលាទិក្ខន្ធត្តយស្ស បរិយាយន្តរវិភាវនមុខេន ភាវនាបារិបូរិកថនំ, ភាវនាបារិបូរី ច បហាតព្ពស្ស បហានេនាតិ បហានសមារោបនាបិ អត្ថតោ ទស្សិតា ឯវ ហោតិ. ឯស សមារោបនោ ហារោតិ ឯស សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ សមារោបនោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

នយសង្ខេបោ

១៧. ឯវំ គាថាពន្ធវសេន សោឡសបិ ហារេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តណ្ហញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ចាតិ សុត្តេ អាគតំ អត្ថតោ និទ្ធារណវសេន វា គហិតំ តណ្ហំ អវិជ្ជញ្ច យោ នេតីតិ សម្ពន្ធោ. យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តំ នេតិ សំកិលេសបក្ខំ បាបេតិ សំកិលេសវសេន សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សមថេនាតិ សមាធិនា. វិបស្សនាយាតិ បញ្ញាយ, យោ នេតិ វោទានបក្ខំ បាបេតិ, តថា សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សច្ចេហិ យោជយិត្វាតិ នយន្តោ ច តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច ភវមូលកត្តា សមុទយសច្ចំ, អវសេសា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, សមថវិបស្សនា មគ្គសច្ចំ, តេន បត្តព្ពា អសង្ខតធាតុ និរោធសច្ចន្តិ ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ សច្ចេហិ យោជេត្វា. អយំ នយោ នន្ទិយាវដ្ដោតិ យោ តណ្ហាវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច នយស្ស ភូមិ គាថាយំ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តា, តស្មា សំវណ្ណនាវិសេសោតិ វុត្តំ. ន ហិ អត្ថនយោ សំវណ្ណនា, ចតុសច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបោ បុព្ពភាគេ អនុគាហណនយោ អត្ថនយោ. តស្ស បន យា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ វសេន តណ្ហាទិមុខេន នយភូមិរចនា, តត្ថ នយវោហារោ.

១៨. អកុសលេតិ ទ្វាទសចិត្តុប្បាទសង្គហិតេ សព្ពេបិ អកុសលេ ធម្មេ. សមូលេហីតិ អត្តនោ មូលេហិ, លោភទោសមោហេហីតិ អត្ថោ. កុសលេតិ សព្ពេបិ ចតុភូមកេ កុសលេ ធម្មេ. កុសលមូលេហីតិ កុសលេហិ អលោភាទិមូលេហិ យោ នេតិ. នយន្តោ ច កុសលាកុសលំ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតំ ន ហោតីតិ ភូតំ. បដឃដាទយោ វិយ ន សម្មុតិសច្ចមត្តន្តិ តថំ. អកុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកតាភាវតោ កុសលស្ស ច អនិដ្ឋវិបាកតាភាវតោ វិបាកេ សតិ អវិសំវាទកត្តា អវិតថំ នេតិ. ឯវមេតេសំ តិណ្ណម្បិ បទានំ កុសលាកុសលវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា អកុសលមូលេហិ អកុសលានិ កុសលមូលេហិ ច កុសលានិ នយន្តោ អយំ នយោ ភូតំ តថំ អវិតថំ នេតិ, ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា យោជេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខាទីនិ ហិ ពាធកាទិភាវតោ អញ្ញថាភាវាភាវេន ភូតានិ, សច្ចសភាវត្តា តថានិ, អវិសំវាទនតោ អវិតថានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០). តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហូតិ យោ អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, តំ តិបុក្ខលំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

១៩. វិបល្លាសេហីតិ អសុភេ សុភន្តិអាទិនយប្បវត្តេហិ ចតូហិ វិបល្លាសេហិ. កិលេសេតិ កិលិស្សន្តិ វិពាធិយន្តីតិ កិលេសា, សំកិលិដ្ឋធម្មា, សំកិលេសបក្ខន្តិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘សំកិលេសេ’’តិបិ បឋន្តិ, កិលេសសហិតេតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយេហីតិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សទ្ធម្មេតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មេ, វោទានបក្ខន្តិ អត្ថោ. ឯតំ នយន្តិ យោ សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនវសេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, ឯតំ នយំ នយវិទូ សទ្ធម្មនយកោវិទា, អត្ថនយកុសលា ឯវ វា សីហវិក្កីឡិតំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

២០. វេយ្យាករណេសូតិ តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសូតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តហិំ តហិ’’ន្តិ. កុសលាកុសលាតិ វោទានិយា សំកិលេសិកា ច តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតធម្មា. វុត្តាតិ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា. មនសា វោលោកយតេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខតិ, វិចារេតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱលោកយតេ តេ អពហី’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ តេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ. អពហីតិ អព្ភន្តរំ, ចិត្តេ ឯវាតិ អត្ថោ. តំ ខុ ទិសាលោចនំ អាហូតិ ឱលោកយតេតិ ឯត្ថ យទេតំ ឱលោកនំ, តំ ទិសាលោចនំ នាម នយំ វទន្តិ. ខុ-តិ ច និបាតោ អវធារណេ. តេន ឱលោកនមេវ អយំ នយោ, ន កោចិ អត្ថវិសេសោតិ ទស្សេតិ.

២១. ឱលោកេត្វាតិ បឋមាទិទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខិត្វា. ទិសាលោចនេនាតិ ទិសាលោចននយេន ករណភូតេន. យេន ហិ វិធិនា តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនាយ ទិសា ឱលោកីយន្តិ, សោ វិធិ ទិសាលោចនន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧក្ខិបិយាតិ ឧទ្ធរិត្វា, ទិសាភូតធម្មេ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧក្ខិបិយ យោ សមានេតី’’តិបិ បឋន្តិ, តស្សត្ថោ – ‘‘យោ តេសំ ទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ ករោតី’’តិ. យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ. សមានេតីតិ សមំ, សម្មា វា អានេតិ តស្ស តស្ស នយស្ស យោជនាវសេន. កេ បន អានេតិ? សព្ពេ កុសលាកុសលេ តំតំនយទិសាភូតេ. អយំ នយោតិ សមានេតីតិ ឯត្ថ យទេតំ តំតំនយទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ, អយំ អង្កុសោ នាម នយោតិ អត្ថោ. ឯតញ្ច ទ្វយំ ‘‘វោហារនយោ, កម្មនយោ’’តិ ច វុច្ចតិ.

២២. ឯវំ ហារេ នយេ ច និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នេសំ យោជនក្កមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមំ សោឡស ហារា ‘‘យោជេតព្ពា’’តិ វចនសេសោ. ហារសំវណ្ណនា បឋមំ កាតព្ពា ព្យញ្ជនបរិយេដ្ឋិភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ទិសលោចនតោតិ ទិសាលោចនេន, អយមេវ វា បាឋោ. អង្កុសេន ហីតិ ហិ-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ទ្វាទសបទំ

២៣. ឥទានិ យេសំ ព្យញ្ជនបទានំ អត្ថបទានញ្ច វសេន ទ្វាទស បទានិ សុត្តន្តិ វុត្តំ, តានិ បទានិ និទ្ទិសិតុំ ‘‘អក្ខរំ បទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អបរិយោសិតេ បទេ វណ្ណោ អក្ខរំ បរិយាយវសេន អក្ខរណតោ អសញ្ចរណតោ. ន ហិ វណ្ណស្ស បរិយាយោ វិជ្ជតិ, អថ វណ្ណោតិ កេនដ្ឋេន វណ្ណោ? អត្ថសំវណ្ណនដ្ឋេន. វណ្ណោ ឯវ ហិ ឥត្តរខណតាយ អបរាបរភាវេន បវត្តោ បទាទិភាវេន គយ្ហមានោ យថាសម្ពន្ធំ តំ តំ អត្ថំ វទតិ. ឯកក្ខរំ វា បទំ អក្ខរំ, កេចិ បន ‘‘មនសា ទេសនាវាចាយ អក្ខរណតោ អក្ខរ’’ន្តិ វទន្តិ.

បទន្តិ បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, តំ នាមបទំ អាខ្យាតបទំ ឧបសគ្គបទំ និបាតបទន្តិ ចតុព្ពិធំ. តត្ថ ‘‘ផស្សោ វេទនា ចិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិកំ សត្វប្បធានំ នាមបទំ. ‘‘ផុសតិ វេទយតិ វិជានាតី’’តិ ឯវមាទិកំ កិរិយាបធានំ អាខ្យាតបទំ. កិរិយាវិសេសគ្គហណនិមិត្តំ ‘‘ប’’ ឥតិ ឯវមាទិកំ ឧបសគ្គបទំ. កិរិយាយ សត្វស្ស ច សរូបវិសេសប្បកាសនហេតុភូតំ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឯវមាទិកំ និបាតបទំ.

ព្យញ្ជនន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ បទាភិហិតំ អត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. តំ បន អត្ថតោ បទសមុទាយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បទមត្តសវនេបិ ហិ អធិការាទិវសេន លព្ភមានេហិ បទន្តរេហិ អនុសន្ធានំ កត្វាវ អត្ថសម្បដិបត្តិ ហោតីតិ វាក្យមេវ អត្ថំ ព្យញ្ជយតិ. និរុត្តីតិ អាការាភិហិតំ និព្ពចនំ និរុត្តិ.

និទ្ទេសោតិ និព្ពចនវិត្ថារោ និរវសេសទេសនត្តា និទ្ទេសោ. បទេហិ វាក្យស្ស វិភាគោ អាការោ. យទិ ឯវំ បទតោ អាការស្ស កោ វិសេសោតិ? អបរិយោសិតេ វាក្យេ អវិភជ្ជមានេ វា តទវយវោ បទំ. ឧច្ចារណវសេន បរិយោសិតេ វាក្យេ វិភជ្ជមានេ វា តទវយវោ អាការោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឆដ្ឋំ វចនំ ឆដ្ឋវចនំ. អាការោ ឆដ្ឋវចនំ ឯតស្សាតិ អាការឆដ្ឋវចនំ, ព្យញ្ជនបទំ. ឯត្ថ ច ព្យញ្ជនន្តិ ឥមស្ស បទស្ស អនន្តរំ វត្តព្ពំ អាការបទំ និទ្ទេសបទានន្តរំ វទន្តេន ‘‘អាការឆដ្ឋវចន’’ន្តិ វុត្តំ, បទានុបុព្ពិកំ បន ឥច្ឆន្តេហិ តំ ព្យញ្ជនបទានន្តរមេវ កាតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អបរិមាណា ព្យញ្ជនា អបរិមាណា អាការាតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ អាការេហិ វិភជតី’’តិ ច. កេចិ បន ‘‘អាការបទព្យញ្ជននិរុត្តិយោ ច និទ្ទេសោ’’តិ បឋន្តិ. ឯត្តាវ ព្យញ្ជនំ សព្ពន្តិ យានិមានិ អក្ខរាទីនិ និទ្ទិដ្ឋានិ, ឯត្តកមេវ សព្ពំ ព្យញ្ជនំ, ឯតេហិ អសង្គហិតំ ព្យញ្ជនំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

២៤. សង្កាសនាតិ សំខិត្តេន កាសនា. បកាសនាតិ បឋមំ កាសនា, កាសីយតិ ទីបីយតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ហិ អត្ថបទទ្វយេន អក្ខរបទេហិ វិភាវិយមានោ អត្ថាការោ គហិតោ. យស្មា អក្ខរេហិ សុយ្យមានេហិ សុណន្តានំ វិសេសវិធានស្ស កតត្តា បទបរិយោសានេ បទត្ថសម្បដិបត្តិ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ បទេហិ បកាសេតីតិ, អក្ខរេហិ បទេហិ ច ឧគ្ឃាដេតី’’តិ ច.

វិវរណាតិ វិត្ថារណា. វិភជនា ច ឧត្តានីកម្មញ្ច បញ្ញត្តិ ច វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តិ. តត្ថ វិភជនាតិ វិភាគករណំ, ឧភយេនាបិ និទ្ទិសនមាហ. ឥធ បុរិមនយេនេវ ព្យញ្ជនាការេហិ និទ្ទិសិយមានោ អត្ថាការោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តានីកម្មំ បាកដករណំ. បការេហិ ញាបនំ បញ្ញត្តិ. ទ្វយេនាបិ បដិនិទ្ទិសនំ កថេតិ. ឯត្ថាបិ និរុត្តិនិទ្ទេសសង្ខាតេហិ ព្យញ្ជនបទេហិ និទ្ទិសិយមានោ អត្ថាការោ វុត្តោ, យោ បដិនិទ្ទិសីយតីតិ វុច្ចតិ. ឯតេហីតិ ឯតេហិ ឯវ សង្កាសនាទិវិនិមុត្តស្ស ទេសនាត្ថស្ស អភាវតោ. អត្ថោតិ សុត្តត្ថោ. កម្មន្តិ ឧគ្ឃដនាទិកម្មំ. សុត្តត្ថេន ហិ ទេសនាយ បវត្តិយមានេន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យានំ ចិត្តសន្តានស្ស បពោធនកិរិយានិព្ពត្តិ. សោ ច សុត្តត្ថោ សង្កាសនាទិអាការោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្ថោ កម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ.

២៥. តីណីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, តយោតិ វុត្តំ ហោតិ. នវហិ បទេហីតិ នវហិ កោដ្ឋាសេហិ. អត្ថោ សមាយុត្តោតិ អត្ថោ សម្មា យុត្តោ ន វិនា វត្តតិ. សព្ពស្ស ហិ ពុទ្ធវចនស្ស ចតុសច្ចប្បកាសនតោ អត្ថនយានញ្ច ចតុសច្ចយោជនវសេន បវត្តនតោ សព្ពោ បាឡិអត្ថោ អត្ថនយត្តយសង្គហិតោ សង្កាសនាទិអាការវិសេសវុត្តិ ចាតិ.

២៦. ឥទានិ យថានិទ្ទិដ្ឋេ ទេសនាហារាទិកេ នេត្តិប្បករណស្ស បទត្ថេ សុខគ្គហណត្ថំ គណនវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចតុព្ពីសាតិ សោឡស ហារា ឆ ព្យញ្ជនបទានិ ទ្វេ កម្មនយាតិ ឯវំ ចតុព្ពីស. ឧភយន្តិ ឆ អត្ថបទានិ តយោ អត្ថនយាតិ ឥទំ នវវិធំ យថាវុត្តំ ចតុព្ពីសវិធញ្ចាតិ ឯតំ ឧភយំ. សង្កលយិត្វាតិ សម្បិណ្ឌេត្វា. ‘‘សង្ខេបយតោ’’តិបិ បាឋោ, ឯកតោ ករោន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឯត្តិកាតិ ឯតប្បមាណា, ឥតោ វិនិមុត្តោ កោចិ នេត្តិបទត្ថា នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឯវំ តេត្តិំសបទត្ថាយ នេត្តិយា សុត្តស្ស អត្ថបរិយេសនាយ យោ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ នយេហិ បឋមំ ហារា សំវណ្ណេតព្ពាតិ ហារនយានំ សំវណ្ណនាក្កមោ ទស្សិតោ, ស្វាយំ ហារនយានំ ទេសនាក្កមេនេវ សិទ្ធោ. ឯវំ សិទ្ធេ សតិ អយំ អារម្ភោ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – សព្ពេបិមេ ហារា នយា ច ឥមិនា ទស្សិតក្កមេនេវ សុត្តេសុ សំវណ្ណនាវសេន យោជេតព្ពា, ន ឧប្បដិបាដិយាតិ.

កិំ បនេត្ថ ការណំ, យទេតេ ហារា នយា ច ឥមិនាវ កមេន ទេសិតាតិ? យទិបិ នាយមនុយោគោ កត្ថចិ អនុក្កមេ និវិសតិ, អបិ ច ធម្មទេសនាយ និស្សយផលតទុបាយសរីរភូតានំ អស្សាទាទីនំ វិភាវនសភាវត្តា បកតិយា សព្ពសុត្តានុរូបាតិ សុវិញ្ញេយ្យភាវតោ បរេសញ្ច សំវណ្ណនាវិសេសានំ វិចយហារាទីនំ បតិដ្ឋាភាវតោ បឋមំ ទេសនាហារោ ទស្សិតោ.

បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតីហិ សទ្ធិំ ទេសនាហារបទត្ថានំ បវិចយសភាវតាយ តស្ស អនន្តរំ វិចយោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បទំ វិចិនតិ…បេ… អាណត្តិំ វិចិនតិ អនុគីតិំ វិចិនតី’’តិ.

វិចយេន ហារេន បវិចិតានំ អត្ថានំ យុត្តាយុត្តិវិចារណា យុត្តាតិ យុត្តិវិចារណភាវតោ វិចយានន្តរំ យុត្តិហារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ព’’ន្តិ.

យុត្តាយុត្តានំយេវ អត្ថានំ ឧបបត្តិអនុរូបំ ការណបរម្បរាយ និទ្ធារណលក្ខណំ បទដ្ឋានចិន្តនំ កត្តព្ពន្តិ យុត្តិហារានន្តរំ បទដ្ឋានហារោ ទស្សិតោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘យោ កោចិ ឧបនិស្សយោ យោ កោចិ បច្ចយោ ច, សព្ពោ សោ បទដ្ឋាន’’ន្តិ.

យុត្តាយុត្តានំ ការណបរម្បរាយ បរិគ្គហិតសភាវានំយេវ ច ធម្មានំ អវុត្តានម្បិ ឯកលក្ខណតាយ គហណំ កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ បទដ្ឋានានន្តរំ លក្ខណោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ លក្ខណហារវិភង្គេ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អត្ថតោ និទ្ធារិតានម្បិ ធម្មានំ និព្ពចនាទីនិ វត្តព្ពានិ, ន សុត្តេ សរូបតោ អាគតានមេវាតិ ទស្សនត្ថំ លក្ខណានន្តរំ ចតុព្យូហោ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ និរវសេសតោ អត្ថាវពោធោ ហោតិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យទា ហិ ភិក្ខុ អត្ថស្ស ច នាមំ ជានាតិ ធម្មស្ស ច នាមំ ជានាតិ តថា តថា នំ អភិនិរោបេតី’’តិ អនវសេសបរិយាទានំ វក្ខតិ. តថា ‘‘បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យេ ជរាមរណេន អដ្ដិយិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ ភវិស្សន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា’’តិអាទិនា សម្មាបដិបត្តិំ អធិប្បាយភាវេន វក្ខតិ.

និព្ពចនាធិប្បាយនិទានវចនេហិ សទ្ធិំ សុត្តេ បទត្ថានំ សុត្តន្តរសំសន្ទនសង្ខាតេ បុព្ពាបរវិចារេ ទស្សិតេ តេសំ សភាគវិសភាគធម្មន្តរាវដ្ដនំ សុខេន សក្កា ទស្សេតុន្តិ ចតុព្យូហានន្តរំ អាវដ្ដោ វុត្តោ. តេនេវ ហិ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិ គាថាយំ អារម្ភនិក្កមនពុទ្ធសាសនយោគធុននេហិ វីរិយសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ និទ្ធារេត្វា តទនុយោគស្ស មូលំ ‘‘បមាទោ’’តិ សុត្តន្តរេ ទស្សិតោ បមាទោ អាវដ្ដិតោ.

សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនេ និយោជិតេ សាធារណាសាធារណវសេន សំកិលេសវោទានធម្មានំ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ ច វិភាគោ សក្កា សុខេន យោជិតុន្តិ អាវដ្ដានន្តរំ វិភត្តិហារោ វុត្តោ. យតោ វិភត្តិហារវិភង្គេ ‘‘កតមេ ធម្មា សាធារណា? ទ្វេ ធម្មា សាធារណា, នាមសាធារណា វត្ថុសាធារណា ចា’’តិ អារភិត្វា ‘‘មិច្ឆត្តនិយតានំ សត្តានំ អនិយតានញ្ច សត្តានំ ទស្សនប្បហាតព្ពា កិលេសា សាធារណា, បុថុជ្ជនស្ស សោតាបន្នស្ស ច កាមរាគព្យាបាទា សាធារណា’’តិអាទិនា សភាគវិសភាគបរិយាយវន្តេយេវ ធម្មេ វិភជិស្សតិ.

សាវជ្ជានវជ្ជធម្មានំ សប្បដិភាគាភាវតោ តេសំ វិភាគេ កតេ សុត្តាគតេ ធម្មេ អកសិរេន បដិបក្ខតោ បរិវត្តេតុំ សក្កាតិ វិភត្តិអនន្តរំ បរិវត្តនហារោ វុត្តោ. តថា ហិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ភវតី’’តិ បដិវិភត្តសភាវេ ឯវ ធម្មេ បរិវត្តនហារវិភង្គេ ឧទាហរិស្សតិ.

បដិបក្ខតោ បរិវត្តិតាបិ ធម្មា បរិយាយវចនេហិ ពោធេតព្ពា, ន សុត្តេ អាគតាយេវាតិ ទស្សនត្ថំ បរិវត្តនានន្តរំ វេវចនហារោ វុត្តោ.

ឯវំ តេ ធម្មា បរិយាយសទ្ទតោបិ វិភាវិតា ហោន្តីតិ បរិយាយតោ បកាសិតានំ ធម្មានំ បភេទតោ បញ្ញត្តិវសេន វិភជនំ សុខេន សក្កា ញាតុន្តិ វេវចនហារានន្តរំ បញ្ញត្តិហារោ វុត្តោ. តថា ហិ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិយាយបញ្ញត្តិវិភាគំ សុពោធនញ្ច បញ្ញត្តិហារវិភង្គេ វក្ខតិ.

បភាវបរិញ្ញាទិបញ្ញត្តិវិភាគមុខេន បដិច្ចសមុប្បាទសច្ចាទិធម្មវិភាគេ កតេ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេន អវធារណំ សក្កា ទស្សេតុន្តិ បញ្ញត្តិអនន្តរំ ឱតរណោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ ‘‘ឧទ្ធំ អធោ’’តិ គាថំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘វិប្បមុត្តោ’’តិ បទេន អសេក្ខំ វិជ្ជំ និទ្ធារេត្វា ‘‘វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ’’តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទំ ឧទាហរិស្សតិ.

ធាតាយតនាទីសុ ឱតារិតានំ សុត្តេ បទត្ថានំ បុច្ឆារម្ភវិសោធនំ សក្កា សុខេន សម្បាទេតុន្តិ ឱតរណានន្តរំ សោធនោ ហារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘យត្ថ ឯវំ សុទ្ធោ អារម្ភោ, សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ភវតី’’តិអាទិ.

វិសោធិតេសុ សុត្តេ បទបទត្ថេសុ តត្ថ លព្ភមានសាមញ្ញវិសេសភាវោ សុករោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ សោធនានន្តរំ អធិដ្ឋានោ ហារោ ទស្សិតោ. សោធនោ ហិ អធិដ្ឋានស្ស ពហូបការោ, តតោ ឯវ ហិ ‘‘យថា យថា វា បន បុច្ឆិតំ, តថា តថា វិស្សជ្ជយិតព្ព’’ន្តិ វក្ខតិ.

សាមញ្ញវិសេសភូតេសុ សាធារណាសាធារណេសុ ធម្មេសុ បវេទិតេសុ បរិក្ខារសង្ខាតស្ស សាធារណាសាធារណរូបស្ស បច្ចយហេតុរាសិស្ស បភេទោ សុវិញ្ញេយ្យោតិ អធិដ្ឋានានន្តរំ បរិក្ខារោ វុត្តោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អសាធារណលក្ខណោ ហេតុ, សាធារណលក្ខណោ បច្ចយោ. យថា កិំ ភវេ, យថា អង្កុរស្ស និព្ពត្តិយា ពីជំ អសាធារណំ, បថវី អាបោ ច សាធារណា’’តិអាទិ.

អសាធារណេ សាធារណេ ច ការណេ ទស្សិតេ តស្ស អត្តនោ ផលេសុ ការណាការោ តេសំ ហេតុផលានំ បភេទតោ ទេសនាការោ ភាវេតព្ពបហាតព្ពធម្មានំ ភាវនាបហានានិ ច និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានានិ សម្មា សុត្តស្ស អត្ថំ តថត្តាវពោធាយ សំវត្តន្តីតិ បរិក្ខារានន្តរំ សមារោបនោ ហារោ ទស្សិតោតិ. ឥទំ ហារានំ អនុក្កមការណំ.

នយានំ បន វេនេយ្យត្តយប្បយោជិតត្តា អត្ថនយត្តយូបទេសស្ស តទនុក្កមេនេវ នន្ទិយាវដ្ដាទីនំ តិណ្ណំ អត្ថនយានំ កមោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ ហិ តយោ វេនេយ្យា នន្ទិយាវដ្ដាទយោ បយោជេន្តិ. តស្មា តេ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា វិយ យថាក្កមំ តេសំ ឧបការាយ សវំត្តន្តីតិ. តថា ហិ នេសំ ចត្តារោ ឆ អដ្ឋ ច មូលបទា និទ្ទិដ្ឋា. ឥតរស្ស បន នយទ្វយស្ស អត្ថនយត្តយស្ស ភូមិយា អាលោចនំ តស្ស តត្ថ សមានយនញ្ចាតិ ឥមិនា ការណេន ឧទ្ទេសក្កមោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ សក្កា អនោលោកេត្វា សមានេតុន្តិ.

ឯតបរមតា ច ហារានំ ឯត្តកេហិ បការវិសេសេហិ អត្ថនយត្តយសហិតេហិ សុត្តស្ស អត្ថោ និទ្ធារិយមានោ វេនេយ្យានំ អលមនុត្តរាយ បឋមាយ ភូមិយា សមធិគមាយាតិ វេទិតព្ពោ. ទស្សនភូមិសមនុប្បត្តិអត្ថា ហិ នេត្តិប្បករណទេសនាតិ. អថ វា ឯតទន្តោគធត្តា សព្ពេសំ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាវិសេសានំ ឯត្តាវតា ហារានំ ទដ្ឋព្ពា. យត្តកា ហិ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាវិសេសា, សព្ពេ តេ នេត្តិឧបទេសាយត្តាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

តថា ហិ យេ កេចិ សុត្តស្ស សំវណ្ណនាបការា និទ្ទិសីយន្តិ. សេយ្យថិទំ – សុត្តស្ស សមុដ្ឋានំ វត្តព្ពំ, អធិប្បាយោ វិភាវេតព្ពោ, អនេកធា បទត្ថោ សំវណ្ណេតព្ពោ, វិធិ អនុវាទោ ច វេទិតព្ពោ, វិរោធោ សមាធាតព្ពោ, អនុសន្ធិយា អនុរូបំ និគមេតព្ពន្តិ. តថា សុត្តស្ស បយោជនំ បិណ្ឌត្ថោ បទត្ថោ អនុសន្ធិ ចោទនា បរិហារោ ច អត្ថំ វទន្តេន វត្តព្ពាតិ. តថា ឧបោគ្ឃាដបទវិគ្គហបទត្ថចាលនាបច្ចុបដ្ឋានានិ វត្តព្ពានីតិ.

តថា តិស្សោ កថា ឯកនាឡិកា ចតុរស្សា និសិន្នវត្តិកា. តត្ថ បាឡិំ វត្វា ឯកេកបទស្ស អត្ថកថនំ ឯកនាឡិកា នាម.

បដិបក្ខំ ទស្សេត្វា បដិបក្ខស្ស ឧបមំ ទស្សេត្វា សបក្ខំ ទស្សេត្វា សបក្ខស្ស ឧបមំ ទស្សេត្វា កថនំ ចតុរស្សា នាម.

វិសភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានំ គន្ត្វា បុន សភាគធម្មវសេនេវ បរិយោសានគមនំ និសិន្នវត្តិកា នាម.

ភេទកថាយ តត្វកថាយ បរិយាយវចនេហិ ច សុត្តំ សំវណ្ណេតព្ពន្តិ ច ឯវមាទយោ. តេសម្បិ ឯត្ថេវ អវរោធោ, យស្មា តេ ឥធ កតិបយហារសង្គហិតាតិ.

នយានំ បន យស្មា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោ តយោ ឯវ វេនេយ្យា សច្ចាភិសមយភាគិនោ តទត្ថាយ ច អត្ថនយទេសនា, តស្មា សតិបិ សំកិលេសវោទានធម្មានំ យថាវុត្តមូលបទភេទតោ វឌ្ឍេត្វា វិភជិតព្ពប្បការេ តថា មូលបទានិ អវឌ្ឍេត្វា វេនេយ្យត្តយវសេនេវ ឯតបរមតា វុត្តា. នវសុ នវសុ ឯវ ហិ មូលបទេសុ សព្ពេសំ សំកិលេសវោទានធម្មានំ អន្តោគធភាវតោ ន តានិ វឌ្ឍេតព្ពានិ វេនេយ្យត្តយាធិការតោ ន ហាបេតព្ពានីតិ នយានំ ឯតបរមតា ទដ្ឋព្ពា.

កម្មនយានំ បន អាលោចនសមានយនតោ អញ្ញស្ស បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ ឯតបរមតា. ហេត្វាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ផលភូមិឧបនិសាសភាគវិសភាគលក្ខណនយាទយោ បរិគ្គហិតា. តេសុ ហេតូតិ ការណំ, យោ ធម្មោតិបិ វុច្ចតិ, សោ បន បច្ចយភាវេន ឯកវិធោ. ការកោ សម្បាបកោតិ ទុវិធោ. បុន ការកោ ញាបកោ សម្បាបកោតិ តិវិធោ. ហេតុហេតុ បច្ចយហេតុ ឧត្តមហេតុ សាធារណហេតូតិ ចតុព្ពិធោ. បច្ចយធម្មោ កុសលោ អកុសលោ សទ្ទោ អរិយមគ្គោតិ បញ្ចវិធោ. តថា សភាគហេតុ អសភាគហេតុ អជ្ឈត្តិកហេតុ ពាហិរហេតុ ជនកហេតុ បរិគ្គាហកហេតុ សាធារណហេតុ អសាធារណហេតុ សមនន្តរហេតុ បរម្បរហេតុ សហជាតហេតុ អសហជាតហេតុ សាសវហេតុ អនាសវហេតូតិអាទិនា អនេកវិធោ ចាតិ វេទិតព្ពោ.

ផលម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវេន ឯកវិធំ. អធិគន្តព្ពតោបិ សម្បាបកហេតុវសេន ផលបរិយាយោ លព្ភតីតិ និព្ពត្តេតព្ពអធិគន្តព្ពភាវតោ ទុវិធំ. ញាបេតព្ពនិព្ពត្តេតព្ពបត្តព្ពតោ តិវិធំ. បច្ចយុប្បន្នវិបាកកិរិយាវចនត្ថនិព្ពានវសេន បញ្ចវិធំ. សភាគហេតុនិព្ពត្តំ អសភាគហេតុនិព្ពត្តន្តិ ឯវមាទិវសេន អនេកវិធញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. តថា លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ. តត្ថ លោកុត្តរំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. លោកិយផលំ ទុវិធំ កាយិកំ មានសញ្ច. តត្ថ កាយិកំ បញ្ចទ្វារិកំ, អវសិដ្ឋំ មានសំ. យញ្ច តាយ តាយ សុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពំ, តទបិ ផលន្តិ.

ភូមីតិ សាសវភូមិ អនាសវភូមិ សង្ខតភូមិ អសង្ខតភូមិ ទស្សនភូមិ ភាវនាភូមិ បុថុជ្ជនភូមិ សេក្ខភូមិ អសេក្ខភូមិ សាវកភូមិ បច្ចេកពុទ្ធភូមិ សម្មាសម្ពុទ្ធភូមិ ឈានភូមិ អសមាហិតភូមិ បដិបជ្ជមានភូមិ បដិបន្នភូមិ បឋមាភូមិ យាវ ចតុត្ថីភូមិ កាមាវចរភូមិ យាវ លោកុត្តរភូមីតិ ពហុវិធា. តត្ថ សាសវភូមិ បរិត្តមហគ្គតា ធម្មា. អនាសវភូមិ អប្បមាណា ធម្មា. សង្ខតភូមិ និព្ពានវជ្ជា សព្ពេ សភាវធម្មា. អសង្ខតភូមិ អប្បច្ចយា ធម្មា. ទស្សនភូមិ បឋមមគ្គផលធម្មា. ភាវនាភូមិ អវសិដ្ឋមគ្គផលធម្មា. បុថុជ្ជនភូមិ ហីនមជ្ឈិមា ធម្មា. សេក្ខភូមិ ចត្តារោ អរិយមគ្គធម្មា ហេដ្ឋិមា ច តយោ ផលធម្មា. អសេក្ខភូមិ អគ្គផលធម្មា. សាវកបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធធម្មា សាវកាទិភូមិយោ. ឈានភូមិ ឈានធម្មា. អសមាហិតភូមិ ឈានវជ្ជិតា ធម្មា. បដិបជ្ជមានភូមិ មគ្គធម្មា. បដិបន្នភូមិ ផលធម្មា. បឋមាទិភូមិយោ សហ ផលេន ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា ធម្មា ‘‘បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា’’តិអាទិវចនតោ. កាមាវចរាទិភូមិយោ កាមាវចរាទិធម្មា. យេ ច ធម្មា តេសំ តេសំ ហារនយានំ បតិដ្ឋានភាវេន សុត្តេសុ និទ្ធារីយន្តិ, តេបិ ភូមិយោតិ វិញ្ញាតព្ពា.

ឧបនិសាតិ ពលវការណំ, យោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច សន្ធាយ សុត្តេ ‘‘ទុក្ខូបនិសា សទ្ធា សទ្ធូបនិសំ ‘សីល’ន្តិ យាវ វិមុត្តូបនិសំ វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. អបិ ច ឧបនិសាតិ តស្មិំ តស្មិំ សមយេ សិទ្ធន្តេ ហទយភូតំ អព្ភន្តរំ វុច្ចតិ. ឥធាបិ នេត្តិហទយំ, យំ សម្មា បរិគ្គណ្ហន្តា ធម្មកថិកា តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ អាគតធម្មមុខេន សព្ពហារនយយោជនាយ សមត្ថា ហោន្តិ. កិំ បនេតំ នេត្តិហទយំ? យទិទំ ឯតស្សេវ តេត្តិំសវិធស្ស បករណបទត្ថសោឡសស្ស អដ្ឋវីសតិវិធបដ្ឋានវិភង្គសហិតស្ស វិសយោ សហ និមិត្តវិភាគេន អសង្ករតោ វវត្ថិតោ.

សេយ្យថិទំ – ទេសនាហារស្ស អស្សាទាទយោ វិសយោ, តស្ស អស្សាទាទិវិភាវនលក្ខណត្តា. តស្ស អស្សាទោ សុខំ សោមនស្សន្តិ ឯវមាទិវិភាគោ, តស្ស និមិត្តំ ឥដ្ឋារម្មណាទិ, អយញ្ច អត្ថោ ទេសនាហារវិចយហារនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ វិត្ថារតោ បកាសិតោ ឯវ. សុត្តេ អាគតធម្មស្ស សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវិសយោ អាវដ្ដហារោ, តទុភយអាវដ្ដនលក្ខណត្តា. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បច្ចនីកធម្មវិសយោ បរិវត្តនហារោ, បដិបក្ខធម្មបរិវត្តនលក្ខណត្តា. បទដ្ឋានបរិក្ខារេសុ អាសន្នការណំ ឧបនិស្សយការណញ្ច បទដ្ឋានំ, ហេតុ បរិក្ខារោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

សភាគវិសភាគធម្មា ច តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនុកូលបដិកូលធម្មា យថាក្កមំ វេទិតព្ពា. យថា – សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាសង្កប្បោ សភាគោ, មិច្ឆាសង្កប្បោ វិសភាគោតិ ឥមិនា នយេន សព្ពំ សភាគវិសភាគតោ វេទិតព្ពំ.

លក្ខណន្តិ សភាវោ. សោ ហារនយានំ និទ្ទេសេ វិភាវិតោ ឯវ.

យំ បនេតំ ហេតុអាទិវិសេសវិនិមុត្តំ ហារនយានំ យោជនានិពន្ធនំ, សោ នយោ. យថាហ – លក្ខណហារេ ‘‘ឯវំ យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កិច្ចតោ ច លក្ខណតោ ច សាមញ្ញតោ ចា’’តិអាទិ. តថា វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពាតិ. តថា សោធនហារាទីសុ សុទ្ធោ អារម្ភោ ហោតិ, សោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ភវតីតិ ឯវមាទិ. ឯកត្តាទយោបិ នយា ឥធ នយោតិ គហេតព្ពា.

ឯវំ ហេតុផលាទីនិ ឧបធារេត្វា នេសំ វសេន តត្ថ តត្ថ សុត្តេ លព្ភមានបទត្ថនិទ្ធារណមុខេន យថាលក្ខណំ ឯតេ ហារា នយា ច យោជេតព្ពា. វិសេសតោ បន បទដ្ឋានបរិក្ខារា ហេតុវសេន. ទេសនាវិចយចតុព្យូហសមារោបនា ហេតុផលវសេន. តថា វេវចនបញ្ញត្តិឱតរណសោធនា ផលវសេនេវាតិ កេចិ. វិភត្តិ ហេតុភូមិវសេន. បរិវត្តោ វិសភាគវសេន. អាវដ្ដោ សភាគវិសភាគវសេន. លក្ខណយុត្តិអធិដ្ឋានា នយវសេន យោជេតព្ពាតិ. ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ –

‘‘សាមញ្ញតោ វិសេសេន, បទត្ថោ លក្ខណំ កមោ;

ឯត្តាវតា ច ហេត្វាទី, វេទិតព្ពា ហិ វិញ្ញុនា’’តិ.

អយំ គាថា វុត្តត្ថា ហោតិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.