នយសង្ខេបោ

១៧. ឯវំ គាថាពន្ធវសេន សោឡសបិ ហារេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តណ្ហញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ចាតិ សុត្តេ អាគតំ អត្ថតោ និទ្ធារណវសេន វា គហិតំ តណ្ហំ អវិជ្ជញ្ច យោ នេតីតិ សម្ពន្ធោ. យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តំ នេតិ សំកិលេសបក្ខំ បាបេតិ សំកិលេសវសេន សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សមថេនាតិ សមាធិនា. វិបស្សនាយាតិ បញ្ញាយ, យោ នេតិ វោទានបក្ខំ បាបេតិ, តថា សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សច្ចេហិ យោជយិត្វាតិ នយន្តោ ច តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច ភវមូលកត្តា សមុទយសច្ចំ, អវសេសា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, សមថវិបស្សនា មគ្គសច្ចំ, តេន បត្តព្ពា អសង្ខតធាតុ និរោធសច្ចន្តិ ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ សច្ចេហិ យោជេត្វា. អយំ នយោ នន្ទិយាវដ្ដោតិ យោ តណ្ហាវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច នយស្ស ភូមិ គាថាយំ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តា, តស្មា សំវណ្ណនាវិសេសោតិ វុត្តំ. ន ហិ អត្ថនយោ សំវណ្ណនា, ចតុសច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបោ បុព្ពភាគេ អនុគាហណនយោ អត្ថនយោ. តស្ស បន យា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ វសេន តណ្ហាទិមុខេន នយភូមិរចនា, តត្ថ នយវោហារោ.

១៨. អកុសលេតិ ទ្វាទសចិត្តុប្បាទសង្គហិតេ សព្ពេបិ អកុសលេ ធម្មេ. សមូលេហីតិ អត្តនោ មូលេហិ, លោភទោសមោហេហីតិ អត្ថោ. កុសលេតិ សព្ពេបិ ចតុភូមកេ កុសលេ ធម្មេ. កុសលមូលេហីតិ កុសលេហិ អលោភាទិមូលេហិ យោ នេតិ. នយន្តោ ច កុសលាកុសលំ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតំ ន ហោតីតិ ភូតំ. បដឃដាទយោ វិយ ន សម្មុតិសច្ចមត្តន្តិ តថំ. អកុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកតាភាវតោ កុសលស្ស ច អនិដ្ឋវិបាកតាភាវតោ វិបាកេ សតិ អវិសំវាទកត្តា អវិតថំ នេតិ. ឯវមេតេសំ តិណ្ណម្បិ បទានំ កុសលាកុសលវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា អកុសលមូលេហិ អកុសលានិ កុសលមូលេហិ ច កុសលានិ នយន្តោ អយំ នយោ ភូតំ តថំ អវិតថំ នេតិ, ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា យោជេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខាទីនិ ហិ ពាធកាទិភាវតោ អញ្ញថាភាវាភាវេន ភូតានិ, សច្ចសភាវត្តា តថានិ, អវិសំវាទនតោ អវិតថានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០). តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហូតិ យោ អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, តំ តិបុក្ខលំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

១៩. វិបល្លាសេហីតិ អសុភេ សុភន្តិអាទិនយប្បវត្តេហិ ចតូហិ វិបល្លាសេហិ. កិលេសេតិ កិលិស្សន្តិ វិពាធិយន្តីតិ កិលេសា, សំកិលិដ្ឋធម្មា, សំកិលេសបក្ខន្តិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘សំកិលេសេ’’តិបិ បឋន្តិ, កិលេសសហិតេតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយេហីតិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សទ្ធម្មេតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មេ, វោទានបក្ខន្តិ អត្ថោ. ឯតំ នយន្តិ យោ សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនវសេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, ឯតំ នយំ នយវិទូ សទ្ធម្មនយកោវិទា, អត្ថនយកុសលា ឯវ វា សីហវិក្កីឡិតំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

២០. វេយ្យាករណេសូតិ តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសូតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តហិំ តហិ’’ន្តិ. កុសលាកុសលាតិ វោទានិយា សំកិលេសិកា ច តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតធម្មា. វុត្តាតិ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា. មនសា វោលោកយតេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខតិ, វិចារេតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱលោកយតេ តេ អពហី’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ តេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ. អពហីតិ អព្ភន្តរំ, ចិត្តេ ឯវាតិ អត្ថោ. តំ ខុ ទិសាលោចនំ អាហូតិ ឱលោកយតេតិ ឯត្ថ យទេតំ ឱលោកនំ, តំ ទិសាលោចនំ នាម នយំ វទន្តិ. ខុ-តិ ច និបាតោ អវធារណេ. តេន ឱលោកនមេវ អយំ នយោ, ន កោចិ អត្ថវិសេសោតិ ទស្សេតិ.

២១. ឱលោកេត្វាតិ បឋមាទិទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខិត្វា. ទិសាលោចនេនាតិ ទិសាលោចននយេន ករណភូតេន. យេន ហិ វិធិនា តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនាយ ទិសា ឱលោកីយន្តិ, សោ វិធិ ទិសាលោចនន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧក្ខិបិយាតិ ឧទ្ធរិត្វា, ទិសាភូតធម្មេ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧក្ខិបិយ យោ សមានេតី’’តិបិ បឋន្តិ, តស្សត្ថោ – ‘‘យោ តេសំ ទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ ករោតី’’តិ. យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ. សមានេតីតិ សមំ, សម្មា វា អានេតិ តស្ស តស្ស នយស្ស យោជនាវសេន. កេ បន អានេតិ? សព្ពេ កុសលាកុសលេ តំតំនយទិសាភូតេ. អយំ នយោតិ សមានេតីតិ ឯត្ថ យទេតំ តំតំនយទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ, អយំ អង្កុសោ នាម នយោតិ អត្ថោ. ឯតញ្ច ទ្វយំ ‘‘វោហារនយោ, កម្មនយោ’’តិ ច វុច្ចតិ.

២២. ឯវំ ហារេ នយេ ច និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នេសំ យោជនក្កមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមំ សោឡស ហារា ‘‘យោជេតព្ពា’’តិ វចនសេសោ. ហារសំវណ្ណនា បឋមំ កាតព្ពា ព្យញ្ជនបរិយេដ្ឋិភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ទិសលោចនតោតិ ទិសាលោចនេន, អយមេវ វា បាឋោ. អង្កុសេន ហីតិ ហិ-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.