ហារសង្ខេបោ

១. យា បន អស្សាទាទីនវតាតិអាទិកា និទ្ទេសគាថា, តាសុ អស្សាទាទីនវតាតិ អស្សាទោ អាទីនវតាតិ បទវិភាគោ. អាទីនវតាតិ ច អាទីនវោ ឯវ. កេចិ ‘‘អស្សាទាទីនវតោ’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. តត្ថ អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ សោមនស្សញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦; សំ. និ. ៣.២៦). យថា ចេតំ សុខំ សោមនស្សំ, ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណម្បិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតី’’តិ ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤), ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣) ច. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, តណ្ហា. តណ្ហាយ ហិ ការណភូតាយ បុគ្គលោ សុខម្បិ សុខារម្មណម្បិ អស្សាទេតិ. យថា ច តណ្ហា, ឯវំ វិបល្លាសាបិ. វិបល្លាសវសេន ហិ សត្តា អនិដ្ឋម្បិ អារម្មណំ ឥដ្ឋាការេន អស្សាទេន្តិ, ឯវំ វេទនាយ សព្ពេសំ តេភូមកសង្ខារានំ តណ្ហាយ វិបល្លាសានញ្ច អស្សាទវិចារោ វេទិតព្ពោ.

កថំ បន ទុក្ខាទុក្ខមសុខវេទនានំ អស្សាទនីយតាតិ? វិបល្លាសតោ សុខបរិយាយសព្ភាវតោ ច. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា. ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). តត្ថ វេទនាយ អដ្ឋសតបរិយាយវសេន, តេភូមកសង្ខារានំ និក្ខេបកណ្ឌរូបកណ្ឌវសេន, តណ្ហាយ សំកិលេសវត្ថុវិភង្គេ និក្ខេបកណ្ឌេ ច តណ្ហានិទ្ទេសវសេន, វិបល្លាសានំ សុខសញ្ញាទិវសេន ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន ច វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អាទីនវោ ទុក្ខា វេទនា តិស្សោបិ វា ទុក្ខតា. អថ វា សព្ពេបិ តេភូមកា សង្ខារា អាទីនវោ. អាទីនំ អតិវិយ កបណំ វាតិ បវត្តតីតិ ហិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សោ, ឯវំសភាវា ច តេភូមកា ធម្មា អនិច្ចតាទិយោគេន. យតោ តត្ថ អាទីនវានុបស្សនា អារទ្ធវិបស្សកានំ យថាភូតនយោតិ វុច្ចតិ. តថា ច វុត្តំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អាទីនវោ’’តិ. តស្មា អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសភូតានំ ជាតិយាទីនំ អនិច្ចតាទីនំ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការានញ្ច វសេន វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពោ.

និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, អរិយមគ្គោ. និស្សរតីតិ វា និស្សរណំ និព្ពានំ. ឧភយម្បិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន ឯកសេសេន វា ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ បុរិមានំ បច្ឆិមានញ្ច សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តត្ថ អរិយមគ្គបក្ខេ សតិបដ្ឋានាទីនំ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានំ កាយានុបស្សនាទីនញ្ច តទន្តោគធភេទានំ វសេន និស្សរណំ វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

និព្ពានបក្ខេ បន កិញ្ចាបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា និប្បរិយាយេន វិភាគោ នត្ថិ. បរិយាយេន បន សោបាទិសេសនិរុបាទិសេសភេទេន. យតោ វា តំ និស្សដំ, តេសំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៣) ទស្សិតប្បភេទានំ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ទ្វារានំ រូបាទីនំ ឆន្នំ អារម្មណានំ តំតំទ្វារប្បវត្តានំ ឆន្នំ ឆន្នំ វិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាតណ្ហាវិតក្កវិចារានំ បថវីធាតុអាទីនំ ឆន្នំ ធាតូនំ ទសន្នំ កសិណាយតនានំ អសុភានំ កេសាទីនំ ទ្វត្តិំសាយ អាការានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ លោកិយានំ ឥន្ទ្រិយានំ កាមធាតុអាទីនំ តិស្សន្នំ ធាតូនំ កាមភវាទីនំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ភវានំ ចតុន្នំ ឈានានំ អប្បមញ្ញានំ អារុប្បានំ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានញ្ចាតិ ឯវមាទីនំ សង្ខតធម្មានំ និស្សរណភាវេន ច វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

ផលន្តិ ទេសនាផលំ. កិំ បន តន្តិ? យំ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. ននុ ច និព្ពានាធិគមោ ភគវតោ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. និព្ពានញ្ច ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ ឥមិនា វុត្តមេវាតិ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ បរម្បរាយ. ឥធ បន បច្ចក្ខតោ ទេសនាផលំ អធិប្បេតំ. តំ បន សុតមយញាណំ. អត្ថធម្មវេទាទិអរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគប្បដិបត្តិភូតា ឆព្ពិសុទ្ធិយោ. យញ្ច តស្មិំ ខណេ មគ្គំ អនភិសម្ភុណន្តស្ស កាលន្តរេ តទធិគមការណភូតំ សម្បត្តិភវហេតុ ច សិយា. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២) ឥទំ ផល’’ន្តិ, ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ ឥទំ ផល’’ន្តិ (ជា. ១.១០.១០២-១០៣; ១.១៥.៣៨៥) ច. ឯតេន នយេន ទេវេសុ ច មានុសេសុ ច អាយុវណ្ណពលសុខយសបរិវារអាធិបតេយ្យសម្បត្តិយោ ឧបធិសម្បត្តិយោ ចក្កវត្តិសិរី ទេវរជ្ជសិរី ចត្តារិ សម្បត្តិចក្កានិ សីលសម្បទា សមាធិសម្បទា តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា សាវកពោធិ បច្ចេកពោធិ សម្មាសម្ពោធីតិ សព្ពាបិ សម្បត្តិយោ បុញ្ញសម្ភារហេតុកា ភគវតោ ទេសនាយ សាធេតព្ពតាយ ផលន្តិ វេទិតព្ពា.

ឧបាយោតិ អរិយមគ្គបទដ្ឋានភូតា បុព្ពភាគប្បដិបទា. សា ហិ បុរិមា បុរិមា បច្ឆិមាយ បច្ឆិមាយ អធិគមូបាយភាវតោ បរម្បរាយ មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស ច ហេតុភាវតោ ឧបាយោ. យា ច បុព្ពេ វុត្តផលាធិគមស្ស ឧបាយបដិបត្តិ. កេចិ បន ‘‘សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ ឧបាយោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន និស្សរណន្តិ និព្ពានមេវ វុត្តំ សិយា. ផលំ វិយ ឧបាយោបិ បុព្ពភាគោតិ វុត្តំ សិយា, យំ បន វក្ខតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា…បេ… វិសុទ្ធិយាតិ (ធ. ប. ២៧៩; ថេរគា. ៦៧៨) អយំ ឧបាយោ’’តិ. ឯត្ថាបិ បុព្ពភាគប្បដិបទា ឯវ ឧទាហដាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. យស្មា បន ‘‘តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឥទំ និស្សរណ’’ន្តិ អរិយមគ្គស្ស និស្សរណភាវំ វក្ខតិ. អរិយមគ្គោ ហិ ឱឃតរណន្តិ.

អាណត្តីតិ អាណារហស្ស ភគវតោ វេនេយ្យជនស្ស ហិតសិទ្ធិយា ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជាហី’’តិ វិធានំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨) អាណត្តី’’តិ.

យោគីនន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តានំ វេនេយ្យានំ, អត្ថាយាតិ វចនសេសោ. ទេសនាហារោតិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ អស្សាទាទីនំ វិភជនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាហ – កិំ បនេតេសំ អស្សាទាទីនំ អនវសេសានំ វចនំ ទេសនាហារោ, ឧទាហុ ឯកច្ចានន្តិ? និរវសេសានំយេវ. យស្មិញ្ហិ សុត្តេ អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ឯកទេសេន អាគតានិ, ន វា សរូបេន. តត្ថ អនាគតំ អត្ថវសេន និទ្ធារេត្វា ហារោ យោជេតព្ពោ. អយញ្ច អត្ថោ ទេសនាហារវិភង្គេ អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន បបញ្ចិតោ.

២. យំ បុច្ឆិតន្តិ យា បុច្ឆា, វិចិយមានាតិ វចនសេសោ. វិស្សជ្ជិតំ អនុគីតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា, សា ឯកំសព្យាករណាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ព្យាករណំ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន គាថាយំ អវុត្តំ បទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តា បន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនា កស្សាតិ អាហ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ. ឯតេន សុត្តេ អាគតំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ វិចេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. យា ច អនុគីតិតិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស យា អនុ បច្ឆា គីតិ អនុគីតិ, សង្គហគាថា, បុច្ឆាយ វា អនុរូបា គីតិ. ឯតេន បុព្ពាបរំ គហិតំ. ព្យាករណស្ស ហិ បុច្ឆានុរូបតា ឥធ បុព្ពាបរំ អធិប្បេតំ. យា ‘‘បុច្ឆានុសន្ធី’’តិ វុច្ចតិ. បុរិមំ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ បទំ បុព្ពាបេក្ខន្តិ បុន ‘‘សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. តេន សុត្តស្ស និស្សយភូតេ អស្សាទាទិកេ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា វិចយហារស្ស វិសយោ និរវសេសេន ទស្សិតោ ហោតិ. តថា ច វក្ខតិ វិចយហារវិភង្គេ ‘‘បទំ វិចិនតិ…បេ… អនុគីតិំ វិចិនតី’’តិ.

តត្ថ សុត្តេ សព្ពេសំ បទានំ អនុបុព្ពេន អត្ថសោ ព្យញ្ជនសោ ច វិចយោ បទវិចយោ. ‘‘អយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ឯកាធិដ្ឋានា អនេកាធិដ្ឋានា សម្មុតិវិសយា បរមត្ថវិសយា អតីតវិសយា អនាគតវិសយា បច្ចុប្បន្នវិសយា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ វិភជ្ជព្យាករណំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ ឋបនំ សាវសេសំ និរវសេសំ សឧត្តរំ អនុត្តរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវិចយោ.

‘‘អយំ បុច្ឆា ឥមិនា សមេតិ, ឯតេន ន សមេតី’’តិ បុច្ឆិតត្ថំ អានេត្វា វិចយោ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទិត្វា ច វិចយោ បុព្ពាបរវិចយោ. ‘‘អយំ អនុគីតិ វុត្តត្ថសង្គហា អវុត្តត្ថសង្គហា តទុភយត្ថសង្គហា កុសលត្ថសង្គហា អកុសលត្ថសង្គហា’’តិអាទិនា អនុគីតិវិចយោ. អស្សាទាទីសុ សុខវេទនាយ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, តណ្ហាយ ‘‘អារម្មណគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, វិបល្លាសានំ ‘‘វិបរីតគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, អវសិដ្ឋានំ តេភូមកធម្មានំ ‘‘យថាសកលក្ខណា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ ទ្វាចត្តាលីសាធិកេ ច ទុកសតេ លព្ភមានបទវសេន តំតំអស្សាទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អស្សាទវិចយោ.

ទុក្ខវេទនាយ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, ទុក្ខសច្ចានំ ‘‘បដិសន្ធិលក្ខណា’’តិអាទិនា, អនិច្ចតាទីនំ អាទិអន្តវន្តតាយ អនិច្ចន្តិកតាយ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច លោកិយធម្មានំ សំកិលេសភាគិយហានភាគិយតាទិវសេន អាទីនវវុត្តិយា ឱការនិទ្ធារណេន អាទីនវវិចយោ. និស្សរណបទេ អរិយមគ្គស្ស អាគមនតោ កាយានុបស្សនាទិបុព្ពភាគប្បដិបទាវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេន និព្ពានស្ស យថាវុត្តបរិយាយវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេនាតិ ឯវំ និស្សរណវិចយោ. ផលាទីនំ តំតំសុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពផលស្ស តទុបាយស្ស តត្ថ តត្ថ សុត្តវិធិវចនស្ស ច វិភាគនិទ្ធារណវសេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតីនំ អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេនេវ វិចយលក្ខណោ ‘‘វិចយោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

៣. សព្ពេសន្តិ សោឡសន្នំ. ភូមីតិ ព្យញ្ជនំ សន្ធាយាហ. ព្យញ្ជនញ្ហិ មូលបទានិ វិយ នយានំ ហារានំ ភូមិ បវត្តិដ្ឋានំ, តេសំ ព្យញ្ជនវិចារភាវតោ. វុត្តញ្ហិ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិ, បេដកេបិ ហិ វុត្តំ – ‘‘យត្ថ ច សព្ពេ ហារា, សម្បតមានា នយន្តិ សុត្តត្ថំ. ព្យញ្ជនវិធិបុថុត្តា’’តិ. គោចរោតិ សុត្តត្ថោ. សុត្តស្ស ហិ បទត្ថុទ្ធារណមុខេន ហារយោជនា. តេសំ ព្យញ្ជនត្ថានំ. យុត្តាយុត្តបរិក្ខាតិ យុត្តស្ស ច អយុត្តស្ស ច ឧបបរិក្ខា. ‘‘យុត្តាយុត្តិបរិក្ខា’’តិបិ បាឋោ, យុត្តិអយុត្តីនំ វិចារណាតិ អត្ថោ. កថំ បន តេសំ យុត្តាយុត្តជាននា? ចតូហិ មហាបទេសេហិ អវិរុជ្ឈនេន. តត្ថ ព្យញ្ជនស្ស តាវ សភាវនិរុត្តិភាវោ អធិប្បេតត្ថវាចកភាវោ ច យុត្តភាវោ. អត្ថស្ស បន សុត្តវិនយធម្មតាហិ អវិលោមនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ សុត្តេ ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តភាវវិភាវនលក្ខណោ យុត្តិហារោតិ វេទិតព្ពោ.

៤. ធម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ សុត្តាគតំ កុសលាទិធម្មមាហ. តស្ស ធម្មស្សាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កុសលាទិធម្មស្ស. យំ បទដ្ឋានន្តិ យំ ការណំ, យោនិសោមនសិការាទិ សុត្តេ អាគតំ វា អនាគតំ វា សម្ភវតោ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តនយេនាតិ អត្ថោ. យាវ សព្ពធម្មាតិ យត្តកា តស្មិំ សុត្តេ អាគតា ធម្មា, តេសំ សព្ពេសម្បិ យថានុរូបំ បទដ្ឋានំ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វា យាវ សព្ពធម្មាតិ សុត្តាគតស្ស ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ, តស្សបិ យំ បទដ្ឋានន្តិ សម្ភវតោ យាវ សព្ពធម្មា បទដ្ឋានវិចារណា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានភូតា ធម្មា តេសញ្ច បទដ្ឋានភូតាតិ សម្ភវតោ បទដ្ឋានភូតធម្មនិទ្ធារណលក្ខណោ បទដ្ឋានោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៥. វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេតិ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ វា យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកធម្មេ, សុត្តេ សរូបតោ និទ្ធារណវសេន វា កថិតេ. យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចីតិ យេ កេចិ ធម្មា កុសលាទិភាវេន រូបក្ខន្ធាទិភាវេន វា តេន ធម្មេន សមានលក្ខណា. វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេតិ តេ សព្ពេបិ កុសលាទិសភាវា, ខន្ធាទិសភាវា វា ធម្មា សុត្តេ អវុត្តាបិ តាយ សមានលក្ខណតាយ វុត្តា ភវន្តិ អានេត្វា សំវណ្ណនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ឯកលក្ខណាតិ សមានលក្ខណា វុត្តា. តេន សហចារិតា សមានកិច្ចតា សមានហេតុតា សមានផលតា សមានារម្មណតាតិ ឯវមាទីហិ អវុត្តានម្បិ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ. សោ ហារោ លក្ខណោ នាមាតិ ឯវំ សុត្តេ អនាគតេបិ ធម្មេ វុត្តប្បការេន អាគតេ វិយ និទ្ធារេត្វា យា សំវណ្ណនា, សោ លក្ខណោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៦. នេរុត្តន្តិ និរុត្តំ, បទនិព្ពចនន្តិ អត្ថោ. អធិប្បាយោតិ ពុទ្ធានំ សាវកានំ វា តស្ស សុត្តស្ស ទេសកានំ អធិប្បាយោ. ព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេន, ករណេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តំ. កាមញ្ច សព្ពេ ហារា ព្យញ្ជនវិចយា, អយំ បន វិសេសតោ ព្យញ្ជនទ្វារេនេវ អត្ថបរិយេសនាតិ កត្វា ‘‘ព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ព្យញ្ជនេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច អធិប្បាយោ ច និទានញ្ច បុព្ពាបរានុសន្ធិ ច គវេសិតព្ពា’’តិ. អថាតិ បទបូរណមត្តំ. ទេសនានិទានន្តិ និទទាតិ ផលន្តិ និទានំ, ការណំ, យេន ការណេន ទេសនា បវត្តា, តំ ទេសនាយ បវត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. បុព្ពាបរានុសន្ធីតិ បុព្ពេន ច អបរេន ច អនុសន្ធិ. ‘‘បុព្ពាបរេន សន្ធី’’តិបិ បាឋោ, សុត្តស្ស បុព្ពភាគេន អបរភាគំ សំសន្ទិត្វា កថនន្តិ អត្ថោ. សង្គីតិវសេន វា បុព្ពាបរភូតេហិ សុត្តន្តរេហិ សំវណ្ណិយមានស្ស សុត្តស្ស សំសន្ទនំ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. យញ្ច បុព្ពបទេន បរបទស្ស សម្ពន្ធនំ, អយម្បិ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោតិ ឯវំ និព្ពចនាធិប្បាយាទីនំ ចតុន្នំ វិភាវនលក្ខណោ ចតុព្យូហោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៧. ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេតិ ឯកស្មិំ អារម្ភធាតុអាទិកេ បរក្កមធាតុអាទីនំ បទដ្ឋានភូតេ ធម្មេ ទេសនារុឡ្ហេ សតិ. បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានន្តិ តស្ស វិសភាគតាយ អគ្គហណេន វា សេសកំ បមាទាទីនំ អាសន្នការណត្តា បទដ្ឋានភូតំ កោសជ្ជាទិកំ ធម្មន្តរំ បរិយេសតិ បញ្ញាយ គវេសតិ, បរិយេសិត្វា ច សំវណ្ណនាយ យោជេន្តោ ទេសនំ អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេតិ វីរិយារម្ភាទិមុខេន អារទ្ធសុត្តំ វុត្តនយេន បមាទាទិវសេន និទ្ទិសន្តោ ទេសនំ បដិបក្ខតោ អាវដ្ដេតិ នាម. អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោតិ ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ អាវដ្ដោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៨. ធម្មន្តិ សភាវធម្មំ, តំ កុសលាទិវសេន អនេកវិធំ. បទដ្ឋានន្តិ យស្មិំ បតិដ្ឋិតេ ឧត្តរិ គុណវិសេសេ អធិគច្ឆតិ, តំ វិសេសាធិគមនការណំ. ភូមិន្តិ បុថុជ្ជនភូមិ ទស្សនភូមីតិ ឯវមាទិកំ ភូមិំ. វិភជ្ជតេតិ វិភាគេន កថេតិ. សាធារណេតិ ទស្សនបហាតព្ពាទិនាមវសេន វា បុថុជ្ជនសោតាបន្នាទិវត្ថុវសេន វា សាធារណេ អវិសិដ្ឋេ សមានេតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរិយាយេន អសាធារណា វេទិតព្ពា. នេយ្យោ វិភត្តីតិ យថាវុត្តធម្មាទីនំ វិភជនោ អយំ ហារោ វិភត្តីតិ ញាតព្ពោតិ អត្ថោ. តស្មា សំកិលេសធម្មេ វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ ច វិភជនលក្ខណោ ‘‘វិភត្តិហារោ’’តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៩. និទ្ទិដ្ឋេតិ កថិតេ សុត្តេ អាគតេ, សំវណ្ណិតេ វា. ភាវិតេតិ យថា ឧប្បន្នសទិសា ឧប្បន្នាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ភាវិតសទិសេ ភាវេតព្ពេតិ អត្ថោ. បហីនេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បរិវត្តតិ បដិបក្ខេតិ វុត្តានំ ធម្មានំ យេ បដិបក្ខា, តេសំ វសេន បរិវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ ‘‘បរិវត្តនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

១០. វិវិធានិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ វចនានិ វិវចនានិ, វិវចនានិ ឯវ វេវចនានិ, បរិយាយសទ្ទាតិ អត្ថោ. តានិ វេវចនានិ. ពហូនីតិ អនេកានិ. តុ-សទ្ទោ អវធារណេ. តេន ពហូ ឯវ បរិយាយសទ្ទា វេវចនហារយោជនាយំ កថេតព្ពា, ន កតិបយាតិ ទស្សេតិ. សុត្តេ វុត្តានីតិ នវវិធសុត្តន្តសង្ខាតេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ភាសិតានិ. ឯត្ថាបិ តុ-សទ្ទស្ស អត្ថោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ, តេន បាឡិយំ អាគតានិយេវ វេវចនានិ គហេតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកធម្មស្សាតិ ឯកស្ស បទត្ថស្ស. យោ ជានាតិ សុត្តវិទូតិ យថា ‘‘សប្បិស្ស ជានាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សប្បិនា វិចារេហិ, សប្បិំ ទេហិ, ទេថា’’តិ វា អាណាបេតីតិ អត្ថោ, ឯវំ យោ សុត្តកោវិទោ ធម្មកថិកោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ពហូបិ បរិយាយសទ្ទេ វិចារេតិ វិភាវេតិ យោជេតីតិ អត្ថោ. វេវចនោ នាម សោ ហារោតិ តស្ស អត្ថស្ស វុត្តប្បការបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ វេវចនហារោ នាម. តស្មា ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ ‘‘វេវចនហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១១. ធម្មន្តិ ខន្ធាទិធម្មំ. បញ្ញត្តីហីតិ បញ្ញាបនេហិ បការេហិ ញាបនេហិ, អសង្ករតោ វា ឋបនេហិ. វិវិធាហីតិ និក្ខេបប្បភវាទិវសេន អនេកវិធាហិ. សោ អាការោតិ យោ ឯកស្សេវត្ថស្ស និក្ខេបប្បភវបញ្ញត្តិអាទិវសេន អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបនាការោ. ញេយ្យោ បញ្ញត្តិ នាម ហារោតិ បញ្ញត្តិហារោ នាមាតិ ញាតព្ពោ. តស្មា ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការវិភាវនលក្ខណោ ‘‘បញ្ញត្តិហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១២. បដិច្ចុប្បាទោតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. ឥន្ទ្រិយខន្ធាតិ ឥន្ទ្រិយានិ ច ខន្ធា ច. ធាតុអាយតនាតិ ធាតុយោ ច អាយតនានិ ច. ឯតេហីតិ យោ ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ យានិ ច ទ្វាវីសតិន្ទ្រិយានិ យេ ច បញ្ចក្ខន្ធា យា ច អដ្ឋារស ធាតុយោ យានិ ច ទ្វាទសាយតនានិ, ឯតេហិ សុត្តេ អាគតបទត្ថមុខេន និទ្ធារិយមានេហិ. ឱតរតិ យោតិ យោ សំវណ្ណនានយោ ឱគាហតិ, បដិច្ចសមុប្បាទាទិកេ អនុបវិសតីតិ អត្ថោ. ឱតរណោ នាម សោ ហារោតិ យោ យថាវុត្តោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, សោ ឱតរណហារោ នាម. ច-សទ្ទេន ចេត្ថ សុញ្ញតមុខាទីនំ គាថាយំ អវុត្តានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេហិ សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ ឱតរណោ ហារោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

១៣. វិស្សជ្ជិតម្ហីតិ ពុទ្ធាទីហិ ព្យាកតេ. បញ្ហេតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ អត្ថេ. គាថាយន្តិ គាថារុឡ្ហេ. ឥទញ្ច បុច្ឆន្តា យេភុយ្យេន គាថាពន្ធវសេន បុច្ឆន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. យមារព្ភាតិ សា បន គាថា យំ អត្ថំ អារព្ភ អធិកិច្ច បុច្ឆិតា, តស្ស អត្ថស្ស. សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខាតិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ, បទញ្ច សោធិតំ អារម្ភោ ច សោធិតោតិ ឯវំ បទាទីនំ សោធិតាសោធិតភាវវិចារោ. ហារោ សោ សោធនោនាមាតិ យថាវុត្តវិចារោ សោធនោ ហារោ នាម. ឯវំ សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ ‘‘សោធនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១៤. ឯកត្តតាយាតិ ឯកស្ស ភាវោ ឯកត្តំ, ឯកត្តមេវ ឯកត្តតា, តាយ ឯកត្តតាយ. ឯក-សទ្ទោ ចេត្ថ សមានសទ្ទបរិយាយោ, តស្មា សាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. វិសិដ្ឋា មត្តា វិមត្តា, វិមត្តាវ វេមត្តំ, តស្ស ភាវោ វេមត្តតា, តាយ វេមត្តតាយ, វិសេសេនាតិ អត្ថោ. តេ ន វិកប្បយិតព្ពាតិ យេ ធម្មា ‘‘ទុក្ខំ សមុទយោ’’តិអាទិនា សាមញ្ញេន, ‘‘ជាតិ ជរា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា’’តិអាទិនា វិសេសេន ច សុត្តេ ទេសិតា, តេ ‘‘កិមេត្ថ សាមញ្ញំ, កោ វា វិសេសោ’’តិ ឯវំ សាមញ្ញវិសេសវិកប្បនវសេន ន វិកប្បយិតព្ពា. កស្មា? សាមញ្ញវិសេសកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ កាលទិសាវិសេសាទីនំ វិយ អបេក្ខាសិទ្ធិតោ ច. យថា ហិ ‘‘អជ្ជ ហិយ្យោ ស្វេ’’តិ វុច្ចមានា កាលវិសេសា អនវដ្ឋិតសភាវា ‘‘បុរិមា ទិសា បច្ឆិមា ទិសា’’តិ វុច្ចមានា ទិសាវិសេសា ច, ឯវំ សាមញ្ញវិសេសាបិ. តថា ហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចមានំ ជាតិអាទិអបេក្ខាយ សាមញ្ញម្បិ សមានំ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតិ. ឯស នយោ សមុទយាទីសុបិ. ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេន សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ អធិដ្ឋានោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

១៥. យេ ធម្មាតិ យេ អវិជ្ជាទិកា បច្ចយធម្មា. យំ ធម្មន្តិ យំ សង្ខារាទិកំ បច្ចយុប្បន្នធម្មំ. ជនយន្តីតិ និព្ពត្តេន្តិ. បច្ចយាតិ សហជាតបច្ចយភាវេន. បរម្បរតោតិ បរម្បរបច្ចយភាវេន, អនុរូបសន្តានឃដនវសេន បច្ចយោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឧបនិស្សយកោដិ ហិ ឥធាធិប្បេតា. បុរិមស្មិំ អវសិដ្ឋោ បច្ចយភាវោ. ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វាតិ តំ យថាវុត្តបច្ចយសង្ខាតំ ជនកាទិភេទភិន្នំ ហេតុំ អាកឌ្ឍិត្វា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា យោ សំវណ្ណនាសង្ខាតោ, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតេ ហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនលក្ខណោ បរិក្ខារោ ហារោតិ អត្ថោ.

១៦. យេ ធម្មាតិ យេ សីលាទិធម្មា. យំមូលាតិ យេសំ សមាធិអាទីនំ មូលភូតា, តេ តេសំ សមាធិអាទីនំ បទដ្ឋានភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនាតិ យេ ច រាគវិរាគាចេតោវិមុត្តិសេក្ខផលកាមធាតុសមតិក្កមនាទិសទ្ទា អនាគាមិផលត្ថតាយ ឯកត្ថា ពុទ្ធមុនិនា បរិទីបិតា, តេ អញ្ញមញ្ញវេវចនភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សមារោបនញ្ចេត្ថ សុត្តេ យថារុតវសេន និទ្ធារណវសេន វា គយ្ហមានស្ស សិក្ខត្តយសង្ខាតស្ស សីលាទិក្ខន្ធត្តយស្ស បរិយាយន្តរវិភាវនមុខេន ភាវនាបារិបូរិកថនំ, ភាវនាបារិបូរី ច បហាតព្ពស្ស បហានេនាតិ បហានសមារោបនាបិ អត្ថតោ ទស្សិតា ឯវ ហោតិ. ឯស សមារោបនោ ហារោតិ ឯស សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ សមារោបនោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.