៣. តតិយវគ្គវណ្ណនា

១៤១. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ទិដ្ឋីវិសូកានីតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតានិ. តានិ ហិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា វិសូកដ្ឋេន វិជ្ឈនដ្ឋេន វិលោមដ្ឋេន ច វិសូកានិ. ឯវំ ទិដ្ឋិយា វិសូកានីតិ ទិដ្ឋិវិសូកានិ, ទិដ្ឋិយោ ឯវ វា វិសូកានិ ទិដ្ឋិវិសូកានិ. ឧបាតិវត្តោតិ ទស្សនមគ្គេន អតិក្កន្តោ. បត្តោ និយាមន្តិ អវិនិបាតធម្មតាយ សម្ពោធិបរាយនតាយ ច និយតភាវំ អធិគតោ, សម្មត្តនិយាមសង្ខាតំ វា បឋមមគ្គន្តិ. ឯត្តាវតា បឋមមគ្គកិច្ចនិប្ផត្តិ ច តស្ស បដិលាភោ ច វុត្តោ. ឥទានិ បដិលទ្ធមគ្គោតិ ឥមិនា សេសមគ្គបដិលាភំ ទស្សេតិ. ឧប្បន្នញាណោម្ហីតិ ឧប្បន្នបច្ចេកពោធិញាណោ អម្ហិ. ឯតេន ផលំ ទស្សេតិ. អនញ្ញនេយ្យោតិ អញ្ញេហិ ‘‘ឥទំ សច្ចំ ឥទំ សច្ច’’ន្តិ ននេតព្ពោ. ឯតេន សយម្ភុតំ ទីបេតិ. បត្តេ វា បច្ចេកពោធិញាណេ អញ្ញនេយ្យតាយ អភាវា សយំវសិតំ. សមថវិបស្សនាយ វា ទិដ្ឋិវិសូកានិ ឧបាតិវត្តោ, អាទិមគ្គេន បត្តោ និយាមំ, សេសេហិ បដិលទ្ធមគ្គោ, ផលញាណេន ឧប្បន្នញាណោ, តំ សព្ពំ អត្តនាវ អធិគតោតិ អនញ្ញនេយ្យោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៥៤; អប. អដ្ឋ. ១.១.១១១).

ន បរនេយ្យោតិ ន អញ្ញេហិ នេតព្ពោ. ន បរប្បត្តិយោតិ បច្ចក្ខធម្មត្តា ន អញ្ញេហិ សទ្ទហាបេតព្ពោ. ន បរប្បច្ចយោតិ ន អស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ វត្តតីតិ ន បរប្បច្ចយោ. ន បរបដិពទ្ធគូតិ ន អញ្ញេសំ បដិពទ្ធញាណគមនោ.

បឋមំ.

១៤២. ទុតិយេ និល្លោលុបោតិ អលោលុបោ. យោ ហិ រសតណ្ហាភិភូតោ ហោតិ, សោ ភុសំ លុប្បតិ បុនប្បុនញ្ច លុប្បតិ, តេន ‘‘លោលុបោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា ឯស តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘និល្លោលុបោ’’តិ. និក្កុហោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ យស្ស តិវិធកុហនវត្ថុ នត្ថិ, សោ ‘‘និក្កុហោ’’តិ វុច្ចតិ, ឥមិស្សា បន គាថាយ មនុញ្ញភោជនាទីសុ វិម្ហយមនាបជ្ជនតោ និក្កុហោតិ អយមធិប្បាយោ. និប្បិបាសោតិ ឯត្ថ បាតុមិច្ឆា បិបាសា, តស្សា អភាវេន និប្បិបាសោ, សាទុរសលោភេន ភោត្តុកម្យតាវិរហិតោតិ អត្ថោ. និម្មក្ខោតិ ឯត្ថ បរគុណវិនាសនលក្ខណោ មក្ខោ, តស្ស អភាវេន និម្មក្ខោ. អត្តនោ គហដ្ឋកាលេ សូទស្ស គុណមក្ខនាភាវំ សន្ធាយ អាហ. និទ្ធន្តកសាវមោហោតិ ឯត្ថ រាគាទយោ តយោ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ច តីណីតិ ឆ ធម្មា យថាសម្ភវំ អប្បសន្នដ្ឋេន សកភាវំ វិជហាបេត្វា បរភាវំ គណ្ហាបនដ្ឋេន កសដដ្ឋេន ច ‘‘កសាវា’’តិ វេទិតព្ពា. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមេ តយោ កសាវា? រាគកសាវោ ទោសកសាវោ មោហកសាវោ, ឥមេ តយោ កសាវា. តត្ថ កតមេ អបរេបិ តយោ កសាវា? កាយកសាវោ វចីកសាវោ មនោកសាវោ’’តិ (វិភ. ៩២៤).

តេសុ មោហំ ឋបេត្វា បញ្ចន្នំ កសាវានំ តេសញ្ច សព្ពេសំ មូលភូតស្ស មោហស្ស និទ្ធន្តត្តា និទ្ធន្តកសាវមោហោ, តិណ្ណំ ឯវ វា កាយវចីមនោកសាវានំ មោហស្ស ច និទ្ធន្តត្តា និទ្ធន្តកសាវមោហោ. ឥតរេសុ និល្លោលុបតាទីហិ រាគកសាវស្ស, និម្មក្ខតាយ ទោសកសាវស្ស និទ្ធន្តភាវោ សិទ្ធោ ឯវ. និរាសសោតិ និត្តណ្ហោ. សព្ពលោកេតិ សកលលោកេ, តីសុ ភវេសុ ទ្វាទសសុ វា អាយតនេសុ ភវវិភវតណ្ហាវិរហិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អថ វា តយោបិ បាទេ វត្វា ឯកោ ចរេតិ ឯកោ ចរិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ ឯវម្បិ ឯត្ថ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៩៦).

ទុតិយំ.

១៤៣. តតិយេ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យ្វាយំ ទសវត្ថុកាយ បាបទិដ្ឋិយា សមន្នាគតត្តា បាបោ. បរេសម្បិ អនត្ថំ ទស្សេតីតិ អនត្ថទស្សី. កាយទុច្ចរិតាទិម្ហិ ច វិសមេ និវិដ្ឋោ. តំ អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ បាបំ សហាយំ បរិវជ្ជយេថ, អនត្ថទស្សិំ វិសមេ និវិដ្ឋំ. សយំ ន សេវេតិ អត្តនោ វសេន តំ ន សេវេយ្យ. យទិ បន បរវសោ ហោតិ, កិំ សក្កា កាតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បសុតន្តិ បសដំ, ទិដ្ឋិវសេន តត្ថ តត្ថ លគ្គន្តិ អត្ថោ. បមត្តន្តិ កាមគុណេសុ វោស្សដ្ឋចិត្តំ, កុសលភាវនារហិតំ វា. តំ ឯវរូបំ ន សេវេ ន ភជេ ន បយិរុបាសេ, អញ្ញទត្ថុ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ.

និទ្ទេសេ សយំ ន សេវេយ្យាតិ សាមំ ន ឧបសង្កមេយ្យ. សាមំ ន សេវេយ្យាតិ ចិត្តេនបិ ន ឧបសង្កមេយ្យ. ន សេវេយ្យាតិ ន ភជេយ្យ. ន និសេវេយ្យាតិ សមីបម្បិ ន គច្ឆេយ្យ. ន សំសេវេយ្យាតិ ទូរេ ភវេយ្យ. ន បរិសំសេវេយ្យាតិ បដិក្កមេយ្យ.

តតិយំ.

១៤៤. ចតុត្ថេ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ពហុស្សុតន្តិ ទុវិធោ ពហុស្សុតោ តីសុ បិដកេសុ អត្ថតោ និខិលោ បរិយត្តិពហុស្សុតោ ច មគ្គផលវិជ្ជាភិញ្ញានំ បដិវិទ្ធត្តា បដិវេធពហុស្សុតោ ច. អាគតាគមោ ធម្មធរោ. ឧឡារេហិ បន កាយវចីមនោកម្មេហិ សមន្នាគតោ ឧឡារោ. យុត្តបដិភានោ ច មុត្តបដិភានោ ច យុត្តមុត្តបដិភានោ ច បដិភានវា. បរិយត្តិបរិបុច្ឆាធិគមវសេន វា តិធា បដិភានវា វេទិតព្ពោ. យស្ស ហិ បរិយត្តិ បដិភាតិ, សោ បរិយត្តិបដិភានវា. យស្ស អត្ថញ្ច ញាយញ្ច លក្ខណញ្ច ឋានាដ្ឋានញ្ច បរិបុច្ឆន្តស្ស បរិបុច្ឆា បដិភាតិ, សោ បរិបុច្ឆាបដិភានវា. យេន មគ្គាទយោ បដិវិទ្ធា ហោន្តិ, សោ អធិគមបដិភានវា. តំ ឯវរូបំ ពហុស្សុតំ ធម្មធរំ ភជេថ, មិត្តំ ឧឡារំ បដិភានវន្តំ. តតោ តស្សានុភាវេន អត្តត្ថបរត្ថឧភយត្ថភេទតោ វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថភេទតោ វា អនេកប្បការានិ អញ្ញាយ អត្ថានិ, តតោ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) កង្ខាដ្ឋានេសុ វិនេយ្យ កង្ខំ វិចិកិច្ឆំ វិនេត្វា វិនាសេត្វា ឯវំ កតសព្ពកិច្ចោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៥៨).

ចតុត្ថំ.

១៤៥. បញ្ចមេ ខិឌ្ឌា ច រតិ ច បុព្ពេ វុត្តាវ. កាមសុខន្តិ វត្ថុកាមសុខំ. វត្ថុកាមាបិ ហិ សុខស្ស វិសយាទិភាវេន សុខន្តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘អត្ថិ រូបំ សុខំ សុខានុបតិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៦០). ឯវមេតំ ខិឌ្ឌំ រតិំ កាមសុខញ្ច ឥមស្មិំ ឱកាសលោកេ អនលង្ករិត្វា អលន្តិ អកត្វា ‘‘ឯតំ តប្បក’’ន្តិ វា ‘‘សារភូត’’ន្តិ វា ឯវំ អគ្គហេត្វា. អនបេក្ខមានោតិ តេន អនលង្ករណេន អនបេក្ខនសីលោ អបិហាលុកោ និត្តណ្ហោ. វិភូសដ្ឋានាវិរតោ សច្ចវាទី ឯកោ ចរេតិ. តត្ថ វិភូសា ទុវិធា អគារិកវិភូសា ច អនគារិកវិភូសា ច. តត្ថ អគារិកវិភូសា សាកដវេឋនមាលាគន្ធាទិ, អនគារិកវិភូសា ច បត្តមណ្ឌនាទិ. វិភូសា ឯវ វិភូសដ្ឋានំ, តស្មា វិភូសដ្ឋានា តិវិធាយបិ វិរតិយា វិរតោ. អវិតថវចនតោ សច្ចវាទីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៥៩).

បញ្ចមំ.

១៤៦. ឆដ្ឋេ ធនានីតិ មុត្តាមណិវេឡុរិយសង្ខសិលាបវាឡរជតជាតរូបាទីនិ រតនានិ. ធញ្ញានីតិ សាលិវីហិយវគោធុមកង្កុវរកកុទ្រូសកប្បភេទានិ សត្ត សេសាបរណ្ណានិ ច. ពន្ធវានីតិ ញាតិពន្ធុ, គោត្តពន្ធុ, មិត្តពន្ធុ, សិប្បពន្ធុវសេន ចតុព្ពិធពន្ធវេ. យថោធិកានីតិ សកសកឱធិវសេន ឋិតានិយេវ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៦០).

ឆដ្ឋំ.

១៤៧. សត្តមេ សង្គោ ឯសោតិ អត្តនោ ឧបភោគំ និទ្ទិសតិ. សោ ហិ សជ្ជន្តិ តត្ថ បាណិនោ កទ្ទមេ បវិដ្ឋោ ហត្ថី វិយាតិ សង្គោ. បរិត្តមេត្ថ សោខ្យន្តិ ឯត្ថ បញ្ចកាមគុណូបភោគកាលេ វិបរីតសញ្ញាយ ឧប្បាទេតព្ពតោ កាមាវចរធម្មបរិយាបន្នតោ វា លាមកដ្ឋេន សោខ្យំ បរិត្តំ, វិជ្ជុប្បភាយ ឱភាសិតនច្ចទស្សនសុខំ វិយ ឥត្តរំ, តាវកាលិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អប្បស្សាទោ ទុក្ខមេត្ថ ភិយ្យោតិ ឯត្ថ ច យ្វាយំ ‘‘យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ វុត្តោ, សោ យមិទំ ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, កាមានំ អាទីនវោ, ឥធ, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តោ យេន សិប្បដ្ឋានេន ជីវិកំ កប្បេតិ យទិ មុទ្ទាយ យទិ គណនាយា’’តិ (ម. និ. ១.១៦២) ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ ទុក្ខំ វុត្តំ, តំ ឧបនិធាយ អប្បោទកពិន្ទុមត្តោ ហោតិ, អថ ខោ ទុក្ខមេវ ភិយ្យោ ពហុ, ចតូសុ សមុទ្ទេសុ ឧទកសទិសោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អប្បស្សាទោ ទុក្ខមេត្ថ ភិយ្យោ’’តិ. គឡោ ឯសោតិ អស្សាទំ ទស្សេត្វា អាកឌ្ឍនវសេន ពឡិសោ វិយ ឯសោ, យទិទំ បញ្ច កាមគុណា. ឥតិ ញត្វា មតិមាតិ ឯវំ ញត្វា ពុទ្ធិមា បណ្ឌិតោ បុរិសោ សព្ពម្បេតំ បហាយ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៦១).

សត្តមំ.

១៤៨. អដ្ឋមគាថាយ ទុតិយបាទេ ជាលន្តិ សុត្តមយំ វុច្ចតិ. អម្ពូតិ ឧទកំ, តត្ថ ចរតីតិ អម្ពុចារី, មច្ឆស្សេតំ អធិវចនំ. សលិលេ អម្ពុចារី សលិលម្ពុចារី. តស្មិំ នទីសលិលេ ជាលំ ភេត្វា គតអម្ពុចារីវាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតិយបាទេ ទឌ្ឍន្តិ ទឌ្ឍដ្ឋានំ វុច្ចតិ. យថា អគ្គិ ទឌ្ឍដ្ឋានំ បុន ន និវត្តតិ, ន តត្ថ ភិយ្យោ អាគច្ឆតិ, ឯវំ មគ្គញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ កាមគុណដ្ឋានំ អនិវត្តមានោ, តត្ថ ភិយ្យោ អនាគច្ឆន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

សំយោជនានីតិ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ. ឥមានិ បន សំយោជនានិ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយាបិ. កាមរាគបដិឃសំយោជនានិ អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ, មានសំយោជនំ អរហត្តមគ្គេន, ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា សោតាបត្តិមគ្គេន, ភវរាគសំយោជនំ អរហត្តមគ្គេន, ឥស្សាមច្ឆរិយានិ សោតាបត្តិមគ្គេន, អវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសឥស្សាមច្ឆរិយា សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, កាមរាគបដិឃា អនាគាមិមគ្គេន, មានភវរាគអវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេនាតិ. ភិន្ទិត្វាតិ ភេទំ បាបេត្វា. បភិន្ទិត្វាតិ ឆិន្ទំ កត្វា. ទាលយិត្វាតិ ផាលេត្វា. បទាលយិត្វាតិ ហីរេត្វា. សម្បទាលយិត្វាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ.

អដ្ឋមំ.

១៤៩. នវមេ ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុ, សត្ត គីវដ្ឋីនិ បដិបាដិយា ឋបេត្វា បរិវជ្ជនបហាតព្ពទស្សនត្ថំ យុគមត្តំ បេក្ខមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. ន តុ ហនុកដ្ឋិនា ហទយដ្ឋិំ សង្ឃដ្ដេន្តោ. ឯវញ្ហិ ឱក្ខិត្តចក្ខុតា ន សមណសារូប្បា ហោតិ. ន ច បាទលោលោតិ ឯកស្ស ទុតិយោ ទ្វិន្នំ តតិយោតិ ឯវំ គណមជ្ឈំ, បវិសិតុកាមតាយ កណ្ឌូយមានបាទោ វិយ អភវន្តោ, ទីឃចារិកអនវដ្ឋិតចារិកវិរតោ វា. គុត្តិន្ទ្រិយោតិ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ឥធ មនិន្ទ្រិយស្ស វិសុំ វុត្តត្តា វុត្តាវសេសវសេន គោបិតិន្ទ្រិយោ. រក្ខិតមានសានោតិ មានសំយេវ មានសានំ, តំ រក្ខិតមស្សាតិ រក្ខិតមានសានោ. យថា កិលេសេតិ ន វិលុប្បតិ, ឯវំ រក្ខិតចិត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនវស្សុតោតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា តេសុ តេសុ អារម្មណេសុ កិលេសអន្វាស្សវវិរហិតោ. អបរិឌយ្ហមានោតិ ឯវំ អន្វាស្សវវិរហិតា ឯវ កិលេសគ្គីហិ អបរិឌយ្ហមានោ, ពហិទ្ធា វា អនវស្សុតោ, អជ្ឈត្តំ អបរិឌយ្ហមានោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៦៣).

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ‘‘ចក្ខូ’’តិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ –

‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា, ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា, ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដនេ បន បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសី បនេសា ‘ធនុនា វិជ្ឈតី’តិអាទីសុ វិយ សសម្ភារកថា នាម ហោតិ, តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៥; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥២).

និមិត្តគ្គាហីតិ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វា សុភនិមិត្តាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ឆន្ទរាគវសេន គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋមត្តវសេន ន សណ្ឋាតិ. អនុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ កិលេសានំ អនុព្យញ្ជនតោ បាកដភាវករណតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ លទ្ធវោហារំ ហត្ថបាទហសិតលបិតវិលោកិតាទិភេទំ អាការំ គណ្ហាតិ.

យត្វាធិករណមេនន្តិអាទិម្ហិ យំការណា យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ. ឯតំ បុគ្គលំ សតិកវាដេន ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ អបិហិតចក្ខុទ្វារំ ហុត្វា វិហរន្តំ ឯតេ អភិជ្ឈាទយោ ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ. តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតីតិ តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយ ន បដិបជ្ជតិ. ឯវំភូតោយេវ ច ‘‘ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. ន ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិបិ វុច្ចតិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អបិ ច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ តតោ វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ តតោ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋបនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ. តត្រាបិ នេវ ភវង្គសមយេ, ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ, ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អសំវរោ ហោតិ. ឯវំ ហោន្តោ បន សោ ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោតិ វុច្ចតិ. កស្មា? យស្មា តស្មិំ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ? យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សុសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេន ហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆន្តិ, តំ ហរេយ្យុំ. ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបីតិ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតីតិអាទីសុ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតីតិ ឆន្ទរាគវសេន វុត្តប្បការំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ. ឯវំ សេសបទានិបិ វុត្តបដិក្ខេបេន វេទិតព្ពានិ. យថា ច ហេដ្ឋា ‘‘ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបី’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធ តស្មិំ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ? យថា នគរទ្វារេសុ សំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរាទយោ អសំវុតា ហោន្តិ. តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេសុ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ. ឯវមេវ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោតិ វុត្តោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥២; វិសុទ្ធិ. ១.១៥).

អវស្សុតបរិយាយញ្ចាតិ កិលេសេហិ តិន្តការណញ្ច. អនវស្សុតបរិយាយញ្ចាតិ កិលេសេហិ អតិន្តការណញ្ច.

បិយរូបេ រូបេតិ ឥដ្ឋជាតិកេ រូបារម្មណេ. អប្បិយរូបេ រូបេតិ អនិដ្ឋសភាវេ រូបារម្មណេ. ព្យាបជ្ជតីតិ ទោសវសេន បូតិភាវមាបជ្ជតិ. ឱតារន្តិ ឆិទ្ទំ អន្តរំ. អារម្មណន្តិ បច្ចយំ.

អធិភំសូតិ មទ្ទំសុ. ន អធិភោសីតិ ន មទ្ទិ. ពហលមត្តិកាតិ បុនប្បុនំ ទានវសេន ឧទ្ធមាយិកា ពហលមត្តិកា. អទ្ទាវលេបនាតិ អសុក្ខមត្តិកទានា. សេសមេត្ថ ឧត្តានំ.

នវមំ.

១៥០. ទសមេ កាសាយវត្ថោ អភិនិក្ខមិត្វាតិ ឥមស្ស បាទស្ស គេហា អភិនិក្ខមិត្វា កាសាយវត្ថោ ហុត្វាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ សក្កា ជានិតុន្តិ ន វិត្ថារិតន្តិ.

ទសមំ.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.