ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ

ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. បឋមវគ្គវណ្ណនា

១២១. ឥតោ បរំ ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ ‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌ’’ន្តិ ឥតោ បរំ អតិរេកបទមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. តត្ថ សព្ពេសូតិ អនវសេសេសុ. ភូតេសូតិ សត្តេសុ. ឯត្ថ ភូតេសូតិ កិញ្ចាបិ ភូតសទ្ទោ ‘‘ភូតស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៦៩) វិជ្ជមានេ, ‘‘ភូតមិទំ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ ឯវមាទីសុ ខន្ធបញ្ចកេ, ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខុ, មហាភូតា ហេតូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) ចតុព្ពិធេ បថវីធាត្វាទិរូបេ, ‘‘យោ ច កាលឃសោ ភូតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ១.២.១៩០) ខីណាសវេ, ‘‘សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.២២០) សព្ពសត្តេ, ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៩០) រុក្ខាទិកេ, ‘‘ភូតំ ភូតតោ បជានាតី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣) ចាតុមហារាជិកានំ ហេដ្ឋា សត្តនិកាយំ ឧបាទាយ វត្តតិ. ឥធ បន អវិសេសតោ បថវីបព្ពតាទីសុ ជាតា សត្តា ភូតាតិ វេទិតព្ពា. តេសុ ភូតេសុ. និធាយាតិ និក្ខិបិត្វា.

ទណ្ឌន្តិ កាយវចីមនោទណ្ឌំ, កាយទុច្ចរិតាទីនមេតំ អធិវចនំ. កាយទុច្ចរិតញ្ហិ ទណ្ឌយតីតិ ទណ្ឌោ, ពាធេតិ អនយព្យសនំ បាបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ វចីទុច្ចរិតញ្ច មនោទុច្ចរិតញ្ច. បហរណទណ្ឌោ ឯវ វា ទណ្ឌោ, តំ និធាយាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. អវិហេឋយន្តិ អវិហេឋយន្តោ. អញ្ញតរម្បីតិ យំ កិញ្ចិ ឯកម្បិ. តេសម្បីតិ តេសំ សព្ពភូតានំ. ន បុត្តមិច្ឆេយ្យាតិ អត្រជោ ខេត្តជោ ទិន្នកោ អន្តេវាសិកោតិ ឥមេសុ ចតូសុ បុត្តេសុ យំ កិញ្ចិ បុត្តំ ន ឥច្ឆេយ្យ. កុតោ សហាយន្តិ សហាយំ បន ឥច្ឆេយ្យាតិ កុតោ ឯវ ឯតំ.

ឯកោតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ, អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ, តណ្ហាបហានដ្ឋេន ឯកោ, ឯកន្តវិគតកិលេសោតិ ឯកោ, ឯកោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ. សមណសហស្សស្សបិ ហិ មជ្ឈេ វត្តមានោ គិហិសញ្ញោជនស្ស ឆិន្នត្តា ឯកោ, ឯវំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ. ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ ឥរិយតិ វត្តតីតិ ឯកោ. ឯវំ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឯវមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ;

វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧) –

ឯវំ តណ្ហាបហានដ្ឋេន ឯកោ. សព្ពកិលេសាស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ ឯវំ ឯកន្តវិគតកិលេសោតិ ឯកោ. អនាចរិយកោ ហុត្វា សយម្ភូ សាមញ្ញេវ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯវំ ឯកោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

ចរេតិ យា ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ. សេយ្យថិទំ – យា បណិធិសម្បន្នានំ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឥរិយាបថចរិយា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ អាយតនចរិយា, អប្បមាទវិហារីនំ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សតិចរិយា, អធិចិត្តមនុយុត្តានំ ចតូសុ ឈានេសុ សមាធិចរិយា, ពុទ្ធិសម្បន្នានំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ញាណចរិយា, សម្មា បដិបន្នានំ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ មគ្គចរិយា, អធិគតផលានំ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ បដិបត្តិចរិយា, តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ សព្ពសត្តេសុ លោកត្ថចរិយា, តត្ថ បទេសតោ បច្ចេកពុទ្ធសាវកានន្តិ. យថាហ – ‘‘ចរិយាតិ អដ្ឋ ចរិយាយោ យា ឥរិយាបថចរិយា’’តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១; បដិ. ម. ១.១៩៧; ៣.២៨) វិត្ថារោ. តាហិ ចរិយាហិ សមន្នាគតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា យា ឥមា ‘‘អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋហន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខិត្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណេន ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ អាយតនចរិយាយ ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិសេសចរិយាយ ចរតី’’តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១; បដិ. ម. ១.១៩៧; ៣.២៩) ឯវំ អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយា វុត្តា. តាហិ សមន្នាគតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ខគ្គវិសាណកប្បោតិ ខគ្គវិសាណោ នាម ខគ្គមិគសិង្គំ.

កប្ប -សទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិច្ឆេទវិកប្បលេសសមន្តភាវសទិសាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនីយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស. យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧, កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦១) បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ. ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ, ភោ, សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.២៦០) សទិសោ, បដិភាគោតិ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស សទិសោ បដិភាគោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ខគ្គវិសាណសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ តាវេត្ថ បទតោ អត្ថវណ្ណនា.

អធិប្បាយានុសន្ធិតោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – យ្វាយំ វុត្តប្បការោ ទណ្ឌោ ភូតេសុ បវត្តិយមានោ អហិតោ ហោតិ, តំ តេសុ អប្បវត្តិយមានេសុ តប្បដិបក្ខភូតាយ មេត្តាយ ហិតូបសំហារេន ច សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ, និហិតទណ្ឌត្តា ឯវ ច យថា អនិហិតទណ្ឌា សត្តា ភូតានិ ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា វិហេឋេន្តិ, តថា អវិហេឋយំ, អញ្ញតរម្បិ តេសំ ឥមំ មេត្តាកម្មដ្ឋានមាគម្ម យទេវ តត្ថ វេទនាគតំ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណគតំ តញ្ច តទនុសារេនេវ តទញ្ញញ្ច សង្ខារគតំ វិបស្សិត្វា ឥមំ បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហី’’តិ អយំ តាវ អធិប្បាយោ.

អយំ បន អនុសន្ធិ – ឯវំ វុត្តេ តេ អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆថា’’តិ? តតោ តេន ‘‘បុព្ពបច្ចេកសម្ពុទ្ធា កត្ថ វសន្តី’’តិ អាវជ្ជេត្វា ញត្វា ‘‘គន្ធមាទនបព្ពតេ’’តិ វុត្តេ បុនាហំសុ – ‘‘អម្ហេ ទានិ, ភន្តេ, បជហថ, ន ឥច្ឆថា’’តិ. អថ បច្ចេកពុទ្ធោ អាហ – ‘‘ន បុត្តមិច្ឆេយ្យា’’តិ សព្ពំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – អហំ ឥទានិ អត្រជាទីសុ យំ កិញ្ចិ បុត្តម្បិ ន ឥច្ឆេយ្យំ, កុតោ បន តុម្ហាទិសំ សហាយំ. តស្មា តុម្ហេសុបិ យោ មយា សទ្ធិំ គន្តុកាមោ មាទិសោ វា ហោតុំ ឥច្ឆតិ, សោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. អថ វា តេហិ ‘‘អម្ហេ ទានិ, ភន្តេ, បជហថ, ន ឥច្ឆថា’’តិ វុត្តេ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ‘‘ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ, កុតោ សហាយ’’ន្តិ វត្វា អត្តនោ យថាវុត្តេនដ្ឋេន ឯកចរិយាយ គុណំ ទិស្វា បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥).

តត្ថ តសាតិ វិបាសកិរិយា. ថាវរាតិ ខីណាសវា. ភយភេរវាតិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកា ចិត្តុត្រាសា. និធាយាតិ ឆឌ្ឌេត្វា. និទហិត្វាតិ ឋបេត្វា. ឱរោបយិត្វាតិ អធោករិត្វា. សមោរោបយិត្វាតិ អធោគតំ វិស្សជ្ជេត្វា. និក្ខិបិត្វាតិ តតោ អបនេត្វា. បដិប្បស្សម្ភិត្វាតិ សន្និសីទាបេត្វា.

អាលបនន្តិ អាទិតោ លបនំ. សល្លបនន្តិ សម្មា លបនំ. ឧល្លបនន្តិ ឧទ្ធំ កត្វា លបនំ. សមុល្លបនន្តិ បុនប្បុនំ ឧទ្ធំ កត្វា លបនំ.

ឥរិយាបថចរិយាតិ ឥរិយាបថានំ ចរិយា, បវត្តនន្តិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាយតនចរិយា បន អាយតនេសុ សតិសម្បជញ្ញានំ ចរិយា. បត្តីតិ ផលានិ. តានិ ហិ បាបុណីយន្តីតិ ‘‘បត្តី’’តិ វុត្តានិ. សត្តលោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា អត្ថា លោកត្ថាតិ អយំ វិសេសោ.

ឥទានិ តាសំ ចរិយានំ ភូមិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតូសុ ឥរិយាបថេសូ’’តិអាទិមាហ. សតិបដ្ឋានេសូតិ អារម្មណសតិបដ្ឋានេសុបិ វុច្ចមានេសុ សតិតោ អនញ្ញានិ, វោហារវសេន បន អញ្ញានិ វិយ កត្វា វុត្តំ. អរិយសច្ចេសូតិ បុព្ពភាគេ លោកិយសច្ចញាណេន វិសុំ វិសុំ សច្ចបរិគ្គហវសេន វុត្តំ. អរិយមគ្គេសុ សាមញ្ញផលេសូតិ ច វោហារវសេនេវ វុត្តំ. បទេសតោតិ លោកត្ថចរិយាយ ឯកទេសេ. និប្បទេសតោ ហិ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធា ឯវ ករោន្តិ. បុន តា ឯវ ចរិយាយោ ការកបុគ្គលវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘បណិធិសម្បន្នាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បណិធិសម្បន្នា នាម ឥរិយាបថានំ សន្តត្តា ឥរិយាបថាវ ឋិតិយា សម្បន្នា អកម្បិតឥរិយាបថា ភិក្ខុភាវានុរូបេន សន្តេន ឥរិយាបថេន សម្បន្នា.

ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានន្តិ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ បវត្តំ ឯកេកទ្វារវសេន គុត្តំ ទ្វារំ ឯតេសន្តិ គុត្តទ្វារា, តេសំ គុត្តទ្វារានំ. ទ្វារន្តិ ចេត្ថ ឧប្បត្តិទ្វារវសេន ចក្ខាទយោ ឯវ. អប្បមាទវិហារីនន្តិ សីលាទីសុ អប្បមាទវិហារវតំ. អធិចិត្តមនុយុត្តានន្តិ វិបស្សនាយ បាទកភាវេន អធិចិត្តសង្ខាតំ សមាធិំ អនុយុត្តានំ. ពុទ្ធិសម្បន្នានន្តិ នាមរូបវវត្ថានំ អាទិំ កត្វា យាវ គោត្រភុ, តាវ បវត្តេន ញាណេន សម្បន្នានំ. សម្មា បដិបន្នានន្តិ ចតុមគ្គក្ខណេ. អធិគតផលានន្តិ ចតុផលក្ខណេ. តថាគតានន្តិ តថា អាគតានំ. អរហន្តានន្តិ ទូរកិលេសានំ. សម្មាសម្ពុទ្ធានន្តិ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មពុទ្ធានំ. ឥមេសំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា បកាសិតោ ឯវ.

បទេសតោ បច្ចេកពុទ្ធានន្តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធានំ ឯកទេសតោ. សាវកានន្តិ សាវកានម្បិ ឯកទេសតោ. អធិមុច្ចន្តោតិ អធិមោក្ខំ ករោន្តោ. សទ្ធាយ ចរតីតិ សទ្ធាវសេន បវត្តតិ. បគ្គណ្ហន្តោតិ ចតុសម្មប្បធានវីរិយេន បទហន្តោ. ឧបដ្ឋបេន្តោតិ សតិយា អារម្មណំ ឧបដ្ឋបេន្តោ. អវិក្ខេបំ ករោន្តោតិ សមាធិវសេន វិក្ខេបំ អករោន្តោ. បជានន្តោតិ ចតុសច្ចជាននបញ្ញាយ បការេន ជានន្តោ. វិជានន្តោតិ ឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តជវនបុព្ពង្គមេន អាវជ្ជនវិញ្ញាណេន អារម្មណំ វិជានន្តោ. វិញ្ញាណចរិយាយាតិ អាវជ្ជនវិញ្ញាណចរិយាវសេន. ឯវំ បដិបន្នស្សាតិ សហាវជ្ជនាយ ឥន្ទ្រិយចរិយាយ បដិបន្នស្ស. កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ សមថវិបស្សនាវសេន បវត្តា កុសលា ធម្មា ភុសំ យាបេន្តិ, បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អាយតនចរិយាយាតិ កុសលានំ ធម្មានំ ភុសំ យតនចរិយាយ, បវត្តនចរិយាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវសេន វិសេសំ អធិគច្ឆតិ.

ទស្សនចរិយា ច សម្មាទិដ្ឋិយាតិអាទីសុ សម្មា បស្សតិ, សម្មា វា តាយ បស្សន្តិ, បសដ្ឋា សុន្ទរា វា ទិដ្ឋីតិ សម្មាទិដ្ឋិ, តស្សា សម្មាទិដ្ឋិយា និព្ពានបច្ចក្ខករណេន ទស្សនចរិយា. សម្មា សង្កប្បេតិ, សម្មា វា តេន សង្កប្បេន្តិ, បសដ្ឋោ សុន្ទរោ វា សង្កប្បោតិ សម្មាសង្កប្បោ. តស្ស អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនចរិយា. សម្មា វទតិ, សម្មា វា តាយ វទន្តិ, បសដ្ឋា សុន្ទរា វា វាចាតិ សម្មាវាចា, មិច្ឆាវាចាវិរតិយា ឯតំ នាមំ. តស្សា ចតុព្ពិធវចីសំវរបរិគ្គហចរិយា. សម្មា ករោតិ, សម្មា វា តេន ករោន្តិ, បសដ្ឋំ សុន្ទរំ វា កម្មន្តិ សម្មាកម្មំ, សម្មាកម្មមេវ សម្មាកម្មន្តោ, មិច្ឆាកម្មន្តវិរតិយា ឯតំ នាមំ. តស្ស តិវិធកាយសំវរសមុដ្ឋានចរិយា. សម្មា អាជីវតិ, សម្មា វា តេន អាជីវន្តិ, បសដ្ឋោ សុន្ទរោ វា អាជីវោតិ សម្មាអាជីវោ, មិច្ឆាអាជីវវិរតិយា ឯតំ នាមំ. តស្ស វោទានចរិយា បរិសុទ្ធចរិយា. សម្មា វាយមតិ, សម្មា វា តេន វាយមន្តិ, បសដ្ឋោ សុន្ទរោ វា វាយាមោតិ សម្មាវាយាមោ, តស្ស បគ្គហចរិយា. សម្មា សរតិ, សម្មា វា តាយ សរន្តិ, បសដ្ឋា សុន្ទរា វា សតីតិ សម្មាសតិ, តស្សា ឧបដ្ឋានចរិយា. សម្មា សមាធិយតិ, សម្មា វា តេន សមាធិយន្តិ, បសដ្ឋោ សុន្ទរោ វា សមាធីតិ សម្មាសមាធិ, តស្ស អវិក្ខេបចរិយា.

តក្កប្បោតិ តេន កប្បោ, ឯវរូបោតិ អត្ថោ. តស្សទិសោតិ តេន សទិសោ, ‘‘តស្សទិកោ’’តិ វា បាឋោ. តប្បដិភាគោតិ តេន បដិភាគោ តប្បដិភាគោ, ឯទិសោតិ អត្ថោ. សាទុរសំ អតិក្កន្តំ លោណំ អតិលោណំ. លោណកប្បោតិ លោណសទិសោតិ វុច្ចតិ. អតិតិត្តកន្តិ អតិក្កន្តតិត្តកំ, បុចិមន្ទាទិកប្បោ តិត្តកសទិសោតិ វុច្ចតិ. អតិមធុរន្តិ ខីរបាយាសាទិកំ. ហិមកប្បោតិ ហិមោទកសទិសោ. សត្ថុកប្បោតិ សត្ថុនា ពុទ្ធេន សទិសោ. ឯវមេវាតិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ.

តត្រាយំ ឯតស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស សង្ខេបេន វិបស្សនាអាចិក្ខនវិធិំ ទស្សេត្វា គមិស្សាម. តត្ថ នាមរូបបរិគ្គហំ កាតុកាមោ បច្ចេកពោធិសត្តោ រូបារូបអដ្ឋសមាបត្តីសុ យំ កិញ្ចិ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ ច តំសម្បយុត្តេ ច ផស្សាទយោ ធម្មេ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សព្ពម្បេតំ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ នមនដ្ឋេន នាម’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តតោ តស្ស បច្ចយំ បរិយេសន្តោ ‘‘ហទយវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តតី’’តិ បស្សតិ. បុន វត្ថុស្ស បច្ចយភូតានិ ច ឧបាទារូបានិ ច បស្សិត្វា ‘‘ឥទំ សព្ពំ រុប្បនតោ រូប’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហាតិ. បុន តទុភយំ ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូប’’ន្តិ ឯវំ សង្ខេបតោ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ. សមថយានិកវសេនេតំ វុត្តំ. វិបស្សនាយានិកោ បន ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន ភូតុបាទាយរូបានិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សព្ពម្បេតំ រុប្បនតោ រូប’’ន្តិ បស្សតិ. តតោ ឯវំ បរិច្ឆិន្នរូបស្ស ចក្ខាទីនិ និស្សាយ បវត្តមានា អរូបធម្មា អាបាថមាគច្ឆន្តិ. តតោ សព្ពេបិ តេ អរូបធម្មេ នមនលក្ខណេន ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥទំ នាម’’ន្តិ បស្សតិ, សោ ‘‘ឥទំ នាមំ, ឥទំ រូប’’ន្តិ ទ្វេធា វវត្ថបេតិ. ឯវំ វវត្ថបេត្វា ‘‘នាមរូបតោ ឧទ្ធំ អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា ទេវោ វា ព្រហ្មា វា នត្ថី’’តិ បស្សតិ.

យថា ហិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ ‘‘សត្តោ’’តិ សម្មុតិ. (សំ. និ. ១.១៧១; មិ. ប. ២.១.១; កថា. ២៣៣);

ឯវមេវ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សន្តេសុ ‘‘សត្តោ បុគ្គលោ’’តិ វោហារមត្តំ ហោតីតិ ឯវមាទិនា នយេន នាមរូបានំ យាថាវទស្សនសង្ខាតេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិភូតេន ញាណេន នាមរូបំ បរិគ្គហេត្វា បុន តស្ស បច្ចយម្បិ បរិគ្គណ្ហន្តោ វុត្តនយេន នាមរូបំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្ស ហេតូ’’តិ បរិយេសន្តោ អហេតុវាទវិសមហេតុវាទេសុ ទោសំ ទិស្វា រោគំ ទិស្វា តស្ស និទានំ សមុដ្ឋានម្បិ បរិយេសន្តោ វេជ្ជោ វិយ តស្ស ហេតុញ្ច បច្ចយញ្ច បរិយេសន្តោ អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទានំ កម្មន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ធម្មេ នាមរូបស្ស ឧប្បាទបច្ចយត្តា ‘‘ហេតូ’’តិ. អាហារំ ឧបត្ថម្ភនបច្ចយត្តា ‘‘បច្ចយោ’’តិ ច បស្សតិ. ឥមស្ស ហិ កាយស្ស អវិជ្ជាទយោ តយោ ធម្មា មាតា វិយ ទារកស្ស ឧបនិស្សយា ហោន្តិ, កម្មំ បិតា វិយ បុត្តស្ស ជនកំ, អាហារោ ធាតិ វិយ ទារកស្ស សន្ធារកោតិ. ឯវំ រូបកាយស្ស បច្ចយបរិគ្គហំ កត្វា បុន ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៦០; កថា. ៤៦៥) នយេន នាមកាយស្សបិ បច្ចយំ បរិគ្គណ្ហាតិ, ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ ‘‘អតីតានាគតាបិ ធម្មា ឯវមេវ វត្តន្តី’’តិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ.

តស្ស យា សា បុព្ពន្តំ អារព្ភ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ បញ្ចវិធា វិចិកិច្ឆា វុត្តា.

យាបិ អបរន្តំ អារព្ភ ‘‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) បញ្ចវិធា វិចិកិច្ឆា វុត្តា.

យាបិ ឯតរហិ វា បន បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ កថំកថី ហោតិ ‘‘អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) ឆព្ពិធា វិចិកិច្ឆា វុត្តា, សា សព្ពាបិ បហិយ្យតិ. ឯវំ បច្ចយបរិគ្គហណេន តីសុ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរិត្វា ឋិតំ ញាណំ ‘‘កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធី’’តិបិ ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិបិ ‘‘យថាភូតញាណ’’ន្តិបិ ‘‘សម្មាទស្សន’’ន្តិបិ វុច្ចតិ.

ឯត្ថ បន តិស្សោ ហិ លោកិយបរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញាតិ. តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញា នាម. ‘‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិអាទិនា បន នយេន តេសំយេវ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាបញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម. តេសុ ឯវ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវ បញ្ញា បហានបរិញ្ញា នាម.

តត្ថ សង្ខារបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. កលាបសម្មសនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ សាមញ្ញលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ. តតោ ច បដ្ឋាយ ហិ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ, និរោធេន្តោ សមុទយំ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ ឯវំ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ. ឥតិ ឥមាសុ តីសុ បរិញ្ញាសុ សង្ខារបរិច្ឆេទស្ស ចេវ បច្ចយបរិគ្គហស្ស ច សាធិតត្តា ឥមិនា យោគិនា ញាតបរិញ្ញាវ អធិគតា.

បុន ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខំ, អវសវត្តិត្តា អនត្តា. យា កាចិ វេទនា… សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា … យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខំ, អវសវត្តិត្តា អនត្តា’’តិ ឯវមាទិនា (សំ. និ. ៣.៤៨; បដិ. ម. ១.៤៨) នយេន កលាបសម្មសនំ ករោតិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តិលក្ខណំ អារោបេត្វា’’តិ.

ឯវំ សង្ខារេ អនិច្ចទុក្ខានត្តវសេន កលាបសម្មសនំ កត្វា បុន សង្ខារានំ ឧទយព្ពយមេវ បស្សតិ. កថំ? ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាកម្មអាហារសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០). ឯវំ រូបក្ខន្ធស្ស បច្ចយាយត្តតាទស្សនេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. ឯវំ បញ្ចហាការេហិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ, តណ្ហាកម្មអាហារនិរោធា រូបនិរោធោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) បច្ចយនិរោធទស្សនេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតីតិ ឯវំ បញ្ចហាការេហិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ.

តថា ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ, តណ្ហាកម្មផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) បច្ចយាយត្តតាទស្សនេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោ, តណ្ហាកម្មផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) បច្ចយនិរោធទស្សនេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. ឯវំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ.

អយំ បន វិសេសោ – វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ផស្សដ្ឋានេ ‘‘នាមរូបសមុទយា, នាមរូបនិរោធា’’តិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បច្ចយសមុទយវសេន ច និព្ពត្តិលក្ខណវសេន ច បច្ចយនិរោធវសេន ច វិបរិណាមលក្ខណវសេន ច ឧទយព្ពយទស្សនេន ច ទស ទស កត្វា បញ្ញាស លក្ខណានិ វុត្តានិ. តេសំ វសេន ‘‘ឯវម្បិ រូបស្ស ឧទយោ, ឯវម្បិ រូបស្ស វយោ’’តិ បច្ចយតោ ចេវ ខណតោ ច វិត្ថារេន មនសិការំ ករោតិ.

តស្សេវំ ករោតោ ‘‘ឥតិ កិរ ឥមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ ញាណំ វិសទំ ហោតិ. ‘‘ឯវំ កិរ ឥមេ ធម្មា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា និរុជ្ឈន្តី’’តិ និច្ចនវា ហុត្វា សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. ន កេវលញ្ច និច្ចនវា, សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទុ វិយ ឧទកពុព្ពុឡោ វិយ ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ អារគ្គេ សាសបោ វិយ វិជ្ជុប្បាទោ វិយ ច បរិត្តដ្ឋាយិនោ, មាយាមរីចិសុបិនាលាតចក្កគន្ធព្ពនគរផេណកទលិអាទយោ វិយ អសារា និស្សារា វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯត្តាវតា ច បន អនេន ‘‘វយធម្មមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច វយំ ឧបេតី’’តិ ឥមិនា អាការេន សម្មសនបញ្ញាយ លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ នាម បឋមំ តរុណវិបស្សនាញាណំ អធិគតំ ហោតិ. យស្សាធិគមា ‘‘អារទ្ធវិបស្សកោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ.

អថស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស កុលបុត្តស្ស ឱភាសោ ញាណំ បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តីតិ ទស វិបស្សនុបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្ថ ឱភាសោ នាម វិបស្សនក្ខណេ ញាណស្ស ពលវត្តា លោហិតំ សន្និសីទតិ, តេន ច ចិត្តោភាសោ និព្ពត្តតិ. តំ ទិស្វា អកុសលោ យោគី ‘‘មគ្គោ មេ បត្តោ’’តិ តមេវ ឱភាសំ អស្សាទេតិ. ញាណម្បិ វិបស្សនាញាណមេវ. តំ សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស សុទ្ធំ បសន្នំ ហុត្វា បវត្តតិ. តំ ទិស្វា បុព្ពេ វិយ ‘‘មគ្គោ’’តិ អស្សាទេតិ. បីតិបិ វិបស្សនាបីតិ ឯវ. តស្ស ហិ តស្មិំ ខណេ បញ្ចវិធា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធីតិ វិបស្សនាបស្សទ្ធិ. តស្មិំ សមយេ នេវ កាយចិត្តានំ ទរថោ, ន គារវំ, ន កក្ខឡតា, ន អកម្មញ្ញតា, ន គេលញ្ញតា, ន វង្កតា ហោតិ. សុខម្បិ វិបស្សនាសុខមេវ. តស្ស កិរ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ អភិសន្ទយមានំ អតិបណីតំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ.

អធិមោក្ខោ នាម វិបស្សនក្ខណេ បវត្តា សទ្ធា. តស្មិញ្ហិ ខណេ ចិត្តចេតសិកានំ អតិវិយ បសាទភូតា ពលវតី សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. បគ្គហោ នាម វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ. តស្មិញ្ហិ ខណេ អសិថិលំ អនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ. តស្មិញ្ហិ ខណេ សុបដ្ឋិតា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបេក្ខា ទុវិធា វិបស្សនាវជ្ជនវសេន. តស្មិញ្ហិ ខណេ សព្ពសង្ខារគហណេ មជ្ឈត្តភូតំ វិបស្សនុបេក្ខាសង្ខាតំ ញាណំ ពលវន្តំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនុបេក្ខា ច. សា ច តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ. និកន្តីតិ វិបស្សនានិកន្តិ. ឱភាសាទីសុ ហិ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្ថ ឱភាសាទយោ កិលេសវត្ថុតាយ ‘‘ឧបក្កិលេសា’’តិ វុត្តា ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ កិលេសវត្ថុ ច.

បណ្ឌិតោ បន ភិក្ខុ ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ វិក្ខេបំ អគច្ឆន្តោ ‘‘ឱភាសាទយោ ធម្មា ន មគ្គោ, ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ បន វីថិបដិបន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គោ’’តិ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច វវត្ថបេតិ. តស្សេវំ ‘‘អយំ មគ្គោ, អយំ ន មគ្គោ’’តិ ញត្វា ឋិតំ ញាណំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុច្ចតិ. ឥតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ វសេន សិខាបត្តវិបស្សនាញាណំ នវមញ្ច សច្ចានុលោមិកំ ញាណន្តិ អយំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម ហោតិ. ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ ញាណានិ នាម. នវមំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណន្តិ អនុលោមស្សេតំ នាមំ.

តស្មា តំ សម្បាទេតុកាមេន ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ ឧទយព្ពយញាណំ អាទិំកត្វា ឯតេសុ ញាណេសុ យោគោ ករណីយោ. ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្ស ហិ អនិច្ចលក្ខណំ យថាភូតំ ឧបដ្ឋាតិ, ឧទយព្ពយបដិបីឡនំ បស្សតោ ទុក្ខលក្ខណញ្ច, ‘‘ទុក្ខមេវ ហិ សម្ភោតិ, ទុក្ខំ តិដ្ឋតិ វេតិ ចា’’តិ (សំ. និ. ១.១៧១; កថា. ២៣៣) បស្សតោ អនត្តលក្ខណញ្ច.

ឯត្ថ ច អនិច្ចំ អនិច្ចលក្ខណំ ទុក្ខំ ទុក្ខលក្ខណំ អនត្តា អនត្តលក្ខណន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនិច្ចន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. កស្មា? ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា, ហុត្វា អភាវតោ វា. អញ្ញថត្តំ នាម ជរា. ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ អនិច្ចលក្ខណំ, ហុត្វា អភាវសង្ខាតោ វា អាការវិការោ. ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ. កស្មា? អភិណ្ហំ បដិបីឡនតោ. អភិណ្ហំ បដិបីឡនាការោ ទុក្ខលក្ខណំ. ‘‘យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥-១៦) វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ អនត្តា. កស្មា? អវសវត្តនតោ. អវសវត្តនាការោ អនត្តលក្ខណំ. ឥមានិ តីណិបិ លក្ខណានិ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្សេវ អារម្មណានិ ហោន្តិ.

បុនបិ សោ រូបារូបធម្មេ ‘‘ឯវំ អនិច្ចា’’តិអាទិនា វិបស្សតិ, តស្ស សង្ខារា លហុំ លហុំ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តតោ ឧប្បាទំ វា ឋិតិំ វា បវត្តំ វា និមិត្តំ វា អារម្មណំ អកត្វា តេសំ ខយវយនិរោធេ ឯវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ, ឥទំ ភង្គញាណំ នាម. ឥមស្ស ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ អយំ យោគី ‘‘យថា ឥមេ សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ និរុជ្ឈន្តិ, ឯវំ អតីតេបិ សង្ខារគតំ ភិជ្ជិ, អនាគតេបិ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ និរោធមេវ បស្សន្តោ តិដ្ឋតិ. តស្ស ភង្គានុបស្សនាញាណំ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិ គតិដ្ឋិតិ សត្តាវាសេសុ បភេទកា សង្ខារា ជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯតំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ នាម.

តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស សព្ពេ ភវាទយោ អាទិត្តអង្គារំ វិយ សមុស្សិតខគ្គោ វិយ បច្ចត្ថិកោ អប្បដិសរណា សាទីនវា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឥទំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ នាម. តស្ស ឯវំ សង្ខារេ អាទីនវតោ បស្សន្តស្ស ភវាទីសុបិ សង្ខារានំ អាទីនវត្តា សង្ខារេសុ ឧក្កណ្ឋនា អនភិរតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ នាម.

សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស តស្មា សង្ខារគតា មុញ្ចិតុកាមតា និស្សរិតុកាមតា ហោតិ. ឥទំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ នាម. បុន តស្មា សង្ខារគតា មុញ្ចិតុំ បន តេ ឯវ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តីរណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ នាម.

សោ ឯវំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ តេសុ អនត្តលក្ខណស្ស សុទិដ្ឋត្តា ‘‘អត្តា’’តិ វា ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ វា អគណ្ហន្តោ សង្ខារេសុ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច បហាយ សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ, ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ន គណ្ហាតិ, តីសុ ភវេសុ ឧបេក្ខកោ, ឥទំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ នាម.

តំ បនេស ចេ សន្តិបទំ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, សព្ពសង្ខារបវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពាននិន្នំ បក្ខន្ទំ ហោតិ. នោ ចេ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, បុនប្បុនំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វា ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា តិវិធានុបស្សនាវសេន សង្ខារារម្មណមេវ ហុត្វា បវត្តតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានញ្ច ឯតំ តិវិធវិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា តិដ្ឋតិ. តិស្សោ ហិ អនុបស្សនា ‘‘តីណិ វិមោក្ខមុខានី’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវំ អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ អធិមោក្ខពហុលោ អនិមិត្តំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ, ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ បស្សទ្ធិពហុលោ អប្បណិហិតំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ, អនត្តតោ មនសិករោន្តោ វេទពហុលោ សុញ្ញតំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ.

ឯត្ថ ច អនិមិត្តោ វិមោក្ខោតិ អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អនិមិត្តាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា អនិមិត្តោ, កិលេសេហិ ច វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោ. ឯតេនេវ នយេន អប្បណិហិតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អប្បណិហិតោ, សុញ្ញតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ សុញ្ញតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ អធិគតសង្ខារុបេក្ខស្ស កុលបុត្តស្ស វិបស្សនា សិខាប្បត្តា ហោតិ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាតិ ឯតទេវ. អស្ស តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អាសេវន្តស្ស តិក្ខតរា សង្ខារុបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស ‘‘ឥទានិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា សម្មសិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ, ភវង្គានន្តរំ សង្ខារុបេក្ខាយ កថិតនយេនេវ អនិច្ចាទិអាការេន មនសិករិត្វា ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ, តថេវ មនសិករោតោ បឋមំ ជវនចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យំ បរិកម្មន្តិ វុច្ចតិ, តទនន្តរំ តទេវ ទុតិយជវនចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យំ ឧបចារន្តិ វុច្ចតិ, តទនន្តរម្បិ តទេវ ឧប្បជ្ជតិ តតិយំ ជវនចិត្តំ. យំ អនុលោមន្តិ វុច្ចតិ, ឥទំ តេសំ បាដិឯក្កំ នាម.

អវិសេសេន បន តិវិធម្បេតំ ‘‘អាសេវន’’ន្តិបិ ‘‘បរិកម្ម’’ន្តិបិ ‘‘ឧបចារ’’ន្តិបិ ‘‘អនុលោម’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឥទំ បន អនុលោមញាណំ សង្ខារារម្មណាយ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ បរិយោសានំ ហោតិ, និប្បរិយាយេន បន គោត្រភុញាណមេវ វិបស្សនាយ បរិយោសានន្តិ វុច្ចតិ. តតោ បរំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ អតិក្កមមានំ អរិយគោត្តំ ឱក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមសមន្នាហារភូតំ អបុនរាវដ្ដកំ គោត្រភុញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ បន ញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិញ្ច ញាណទស្សនវិសុទ្ធិញ្ច ន ភជតិ. អន្តរា អព្ពោហារិកមេវ ហោតិ. វិបស្សនាសោតេ បតិតត្តា ‘‘បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធី’’តិ វា ‘‘វិបស្សនា’’តិ វា សង្ខំ គច្ឆតិ. និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា គោត្រភុញាណេ និរុទ្ធេ តេន ទិន្នសញ្ញាយ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ទិដ្ឋិសំយោជនំ សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនំ វិចិកិច្ឆាសំយោជនន្តិ តីណិ សំយោជនានិ វិទ្ធំសេន្តោ សោតាបត្តិមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ តស្សេវ វិបាកភូតានិ ទ្វេ តីណិ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ អនន្តរវិបាកត្តា លោកុត្តរកុសលានំ, ផលបរិយោសានេ បនស្ស ឧប្បន្នភវង្គំ វិច្ឆិន្ទិត្វា បច្ចវេក្ខណត្ថាយ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ហិ ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘មេ អយំ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ. អវសានេ ច ‘‘អយំ ធម្មោ មយា បដិវិទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. ឥតិ សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ. តថា សកទាគាមិអនាគាមិផលាវសានេ. អរហត្តផលាវសានេ អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ឯកូនវីសតិបច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោ យោគាវចរោ តស្មិំយេវ អាសនេ និសិន្នោ វុត្តនយេន វិបស្សិត្វា កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវំ ករោន្តោ ទុតិយមគ្គំ បាបុណាតិ, តទនន្តរំ វុត្តនយេនេវ ផលញ្ច. តតោ វុត្តនយេន វិបស្សិត្វា កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានំ ករោន្តោ តតិយមគ្គំ បាបុណាតិ, វុត្តនយេន ផលញ្ច. តតោ តស្មិំយេវាសនេ វុត្តនយេន វិបស្សិត្វា រូបរាគារូបរាគមានុទ្ធច្ចាវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានំ ករោន្តោ ចតុត្ថមគ្គំ បាបុណាតិ, វុត្តនយេន ផលញ្ច. ឯត្តាវតា ចេស ហោតិ អរហា មហាខីណាសវោ បច្ចេកពុទ្ធោ. ឥតិ ឥមេសុ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

ឯត្តាវតា ‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេស’’ន្តិ ឯតេន បាតិមោក្ខសំវរាទិសីលស្ស វុត្តត្តា សីលវិសុទ្ធិ. ‘‘ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយ’’ន្តិ ឯតេន បដិឃានុនយវិវជ្ជនវសេន មេត្តាទីនំ វុត្តត្តា ចិត្តវិសុទ្ធិ. ‘‘ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ ឥមិនា បន នាមរូបបរិគ្គហាទីនំ វុត្តត្តា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ សត្ត វិសុទ្ធិយោ វុត្តា ហោន្តិ. អយមេត្ថ មុខមត្តនិទស្សនំ, វិត្ថារំ បន ឥច្ឆន្តេន វិសុទ្ធិមគ្គំ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦២, ៦៧៨, ៦៩២, ៧៣៧, ៨០៦ អាទយោ) ឱលោកេត្វា គហេតព្ពំ. ឯត្តាវតា ចេសោ បច្ចេកពុទ្ធោ –

‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ, សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន;

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. (សុ. និ. ៤២; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) –

បសំសិយាទិភាវំ អាបជ្ជិត្វា គន្ធមាទនបព្ពតំ ឧបសោភយមានោ វិហាសិន្តិ ឯវំ សព្ពត្ថ.

បឋមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២២. ទុតិយេ សំសគ្គជាតស្សាតិ ជាតសំសគ្គស្ស. តត្ថ ទស្សនសវនកាយសមុល្លបនសម្ភោគវសេន បញ្ចវិធោ សំសគ្គោ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញំ ទិស្វា ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នរាគោ ទស្សនសំសគ្គោ នាម. តត្ថ សីហឡទីបេ កាឡទីឃវាបីគាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ កល្យាណវិហារវាសិំ ទហរភិក្ខុំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា កេនចិ ឧបាយេន តំ អលភិត្វា កាលកតា កុដុម្ពិយធីតា តស្សា និវាសនចោឡក្ខណ្ឌំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបាយ វត្ថធារិនិយា នាម សទ្ធិំ សំវាសំ នាលត្ថ’’ន្តិ ហទយំ ផាលេត្វា កាលកតោ សោ ឯវ ច ទហរោ និទស្សនំ.

បរេហិ បន កថិយមានំ រូបាទិសម្បត្តិំ អត្តនា វា ហសិតលបិតគីតសទ្ទំ សុត្វា សោតវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នោ រាគោ សវនសំសគ្គោ នាម. តត្រាបិ គិរិគាមវាសីកម្មារធីតាយ បញ្ចហិ កុមារីហិ សទ្ធិំ បទុមស្សរំ គន្ត្វា ន្ហាយិត្វា មាលំ សីសេ អារោបេត្វា ឧច្ចាសទ្ទេន គាយន្តិយា អាកាសេន គច្ឆន្តោ សទ្ទំ សុត្វា កាមរាគេន ឈានា បរិហាយិត្វា អនយព្យសនំ បត្តោ បញ្ចគ្គឡលេណវាសី តិស្សទហរោ និទស្សនំ.

អញ្ញមញ្ញំ អង្គបរាមសនេន ឧប្បន្នរាគោ កាយសំសគ្គោ នាម. ធម្មគាយនទហរភិក្ខុ ចេត្ថ និទស្សនំ. មហាវិហារេ កិរ ទហរភិក្ខុ ធម្មំ ភាសតិ, តត្ថ មហាជនេ អាគតេ រាជាបិ អគមាសិ សទ្ធិំ អន្តេបុរេន. តតោ រាជធីតាយ តស្ស រូបញ្ច សទ្ទញ្ច អាគម្ម ពលវរាគោ ឧប្បន្នោ តស្ស ច ទហរស្សាបិ. តំ ទិស្វា រាជា សល្លក្ខេត្វា សាណិបាការេន បរិក្ខិបាបេសិ, តេ អញ្ញមញ្ញំ បរាមសិត្វា អាលិង្គិសុ. បុន សាណិបាការំ អបនេត្វា បស្សន្តា ទ្វេបិ កាលកតេយេវ អទ្ទសំសូតិ.

អញ្ញមញ្ញំ អាលបនសមុល្លបនេ ឧប្បន្នរាគោ បន សមុល្លបនសំសគ្គោ នាម. ភិក្ខុភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ បរិភោគករណេ ឧប្បន្នរាគោ សម្ភោគសំសគ្គោ នាម. ទ្វីសុបិ ច ឯតេសុ មរិចវដ្ដិវិហារេ ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនី ច និទស្សនំ. មរិចវដ្ដិមហាវិហារមហេ កិរ ទុដ្ឋគាមណិ អភយមហារាជា មហាទានំ បដិយាទេត្វា ឧភតោសង្ឃំ បរិវិសតិ. តត្ថ ឧណ្ហយាគុយា ទិន្នាយ សង្ឃនវកសាមណេរី អនាធារកស្ស សត្តវស្សិកសង្ឃនវកសាមណេរស្ស ទន្តវលយំ ទត្វា សមុល្លាបំ អកាសិ, តេ ឧភោបិ ឧបសម្បជ្ជិត្វា សដ្ឋិវស្សា ហុត្វា បរតីរំ គតា អញ្ញមញ្ញំ សមុល្លាបេន បុព្ពសញ្ញំ បដិលភិត្វា តាវទេវ ជាតសិនេហា សិក្ខាបទានិ វីតិក្កមិត្វា បារាជិកា អហេសុន្តិ.

ឯវំ បញ្ចវិធេ សំសគ្គេ យេន កេនចិ សំសគ្គេន ជាតសំសគ្គស្ស ភវន្តិ ស្នេហា, បុរិមរាគបច្ចយា ពលវរាគោ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតីតិ តមេវ ស្នេហំ អនុគច្ឆន្តំ សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកសោកបរិទេវាទិនានប្បការកំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ និព្ពត្តតិ ភវតិ ជាយតិ. អបរេ បន ‘‘អារម្មណេ ចិត្តវោសគ្គោ សំសគ្គោ’’តិ ភណន្តិ. តតោ ស្នេហោ ស្នេហទុក្ខន្តិ.

ឯវមត្ថប្បភេទំ ឥមំ អឌ្ឍគាថំ វត្វា សោ បច្ចេកពុទ្ធោ អាហ – ‘‘ស្វាហំ យមិទំ ស្នេហន្វយំ សោកាទិទុក្ខំ បហោតិ, តស្ស ទុក្ខស្ស មូលំ ខនន្តោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អធិគតោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ តេ អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘អម្ហេហិ ទានិ, ភន្តេ, កិំ កត្តព្ព’’ន្តិ? តតោ សោ អាហ – ‘‘តុម្ហេ វា អញ្ញេ វា យោ ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ, សោ សព្ពោបិ អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ. ឯត្ថ ច យំ តំ ‘‘ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតី’’តិ វុត្តំ, តទេវ សន្ធាយ ‘‘អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា យថាវុត្តេន សំសគ្គេន សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហា, ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ, ឯវំ យថាភូតំ អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ អហំ អធិគតោតិ ឯវម្បិ អភិសម្ពន្ធិត្វា ចតុត្ថបាទោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឧទានវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តតោ បរំ សព្ពំ បុរិមគាថាយ វុត្តសទិសមេវាតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៦).

និទ្ទេសេ អនុប្បាទេតីតិ រូបស្មិំ អនុព្យញ្ជនំ ទិស្វា អល្លីយតិ. អនុពន្ធតីតិ រូបស្មិំ ស្នេហវសេន ពន្ធតិ. ភវន្តីតិ ហោន្តិ. ជាយន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. និព្ពត្តន្តីតិ វត្តន្តិ. បាតុភវន្តីតិ បាកដា ហោន្តិ. សម្ភវន្តិ សញ្ជាយន្តិ អភិនិព្ពត្តន្តីតិ តីណិ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតានិ. ឥតោ បរំ អដ្ឋកវគ្គេ (មហានិ. ១ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៣. តតិយេ មេត្តាយនវសេន មិត្តា. សុហទភាវេន សុហជ្ជា. កេចិ ហិ ឯកន្តហិតកាមតាយ មិត្តាវ ហោន្តិ, ន សុហជ្ជា. កេចិ គមនាគមនដ្ឋាននិសជ្ជាសមុល្លាបាទីសុ ហទយសុខជននេន សុហជ្ជាវ ហោន្តិ, ន មិត្តា. កេចិ តទុភយវសេន សុហជ្ជា ចេវ មិត្តា ច. តេ ទុវិធា ហោន្តិ អគារិយា ច អនគារិយា ច. តត្ថ អគារិយា តិវិធា ហោន្តិ ឧបការា សមានសុខទុក្ខា អនុកម្បកាតិ. អនគារិយា វិសេសេន អត្ថក្ខាយិនោ. ឯវំ តេ ចតូហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា ហោន្តិ.

យថាហ –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ ឧបការោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ. បមត្តំ រក្ខតិ, បមត្តស្ស សាបតេយ្យំ រក្ខតិ, ភីតស្ស សរណំ ហោតិ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ តទ្ទិគុណំ ភោគំ អនុប្បទេតិ (ទី. និ. ៣.២៦១).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សមានសុខទុក្ខោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ. គុយ្ហមស្ស អាចិក្ខតិ, គុយ្ហមស្ស បរិគូហតិ, អាបទាសុ ន វិជហតិ, ជីវិតម្បិស្ស អត្ថាយ បរិច្ចត្តំ ហោតិ (ទី. និ. ៣.២៦២).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អនុកម្បកោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ. អភវេនស្ស ន នន្ទតិ, ភវេនស្ស នន្ទតិ, អវណ្ណំ ភណមានំ និវារេតិ, វណ្ណំ ភណមានំ បសំសតិ (ទី. និ. ៣.២៦៤).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អត្ថក្ខាយី មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ. បាបា និវារេតិ, កល្យាណេ និវេសេតិ, អស្សុតំ សាវេតិ, សគ្គស្ស មគ្គំ អាចិក្ខតី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៣).

តេសុ ឥធ អគារិយា អធិប្បេតា, អត្ថតោ បន សព្ពេបិ យុជ្ជន្តិ. តេ មិត្តេ សុហជ្ជេ. អនុកម្បមានោតិ អនុទយមានោ, តេសំ សុខំ ឧបសំហរិតុកាមោ ទុក្ខំ អបហរិតុកាមោ.

ហាបេតិ អត្ថន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថវសេន តិវិធំ, តថា អត្តត្ថបរត្ថឧភយត្ថវសេនាបិ តិវិធំ អត្ថំ លទ្ធវិនាសនេន អលទ្ធានុប្បាទនេនាតិ ទ្វិធាបិ ហាបេតិ វិនាសេតិ. បដិពទ្ធចិត្តោតិ ‘‘អហំ ឥមំ វិនា ន ជីវាមិ, ឯសោ មេ គតិ, ឯសោ មេ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ អត្តានំ នីចេ ឋានេ ឋបេន្តោបិ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ. ‘‘ឥមេ មំ វិនា ន ជីវន្តិ, អហំ តេសំ គតិ, អហំ តេសំ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ អត្តានំ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តោបិ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ. ឥធ បន ឯវំ បដិពទ្ធចិត្តោ អធិប្បេតោ.

ឯតំ ភយន្តិ ឯតំ អត្ថហាបនភយំ, អត្តនោ សមាបត្តិហានិំ សន្ធាយ ភណតិ. សន្ថវេតិ តិវិធោ សន្ថវោ តណ្ហាទិដ្ឋិមិត្តសន្ថវវសេន. តត្ថ អដ្ឋសតប្បភេទាបិ តណ្ហា តណ្ហាសន្ថវោ, ទ្វាសដ្ឋិប្បភេទាបិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសន្ថវោ, បដិពទ្ធចិត្តតាយ មិត្តានុកម្បនា មិត្តសន្ថវោ. សោ ឥធ អធិប្បេតោ. តេន ហិស្ស សមាបត្តិ បរិហីនា. តេនាហ – ‘‘ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ’’តិ. សេសំ បុព្ពសទិសមេវាតិ វេទិតព្ពំ. និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៧; អប. អដ្ឋ. ១.១.៩៣-៩៤).

តតិយគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៤. ចតុត្ថេ វំសោតិ វេឡុ. វិសាលោតិ វិត្ថិណ្ណោ. វ-ការោ អវធារណត្ថោ, ឯវការោ វា អយំ. សន្ធិវសេនេត្ថ ឯ-ការោ នដ្ឋោ. តស្ស បរបទេន សម្ពន្ធោ, តំ បច្ឆា យោជេស្សាម. យថាតិ បដិភាគេ. វិសត្តោតិ លគ្គោ ជដិតោ សំសិព្ពិតោ. បុត្តេសុ ទារេសុ ចាតិ បុត្តធីតុភរិយាសុ. យា អបេក្ខាតិ យា តណ្ហា យោ ស្នេហោ. វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោតិ វំសកឡីរោ វិយ អលគ្គមានោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា វំសោ វិសាលោ វិសត្តោ ឯវ ហោតិ, បុត្តេសុ ច ទារេសុ ច យា អបេក្ខា, សាបិ ឯវំ តានិ វត្ថូនិ សំសិព្ពិត្វា ឋិតត្តា វិសត្តា ឯវ. ស្វាហំ តាយ អបេក្ខាយ អបេក្ខវា វិសាលោ វំសោ វិយ វិសត្តោតិ ឯវំ អបេក្ខាយ អាទីនវំ ទិស្វា តំ អបេក្ខំ មគ្គញាណេន ឆិន្ទន្តោ អយំ វំសកឡីរោវ រូបាទីសុ វា ទិដ្ឋាទីសុ វា លាភាទីសុ វា កាមភវាទីសុ វា តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អសជ្ជមានោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អធិគតោតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥមាយបិ និទ្ទេសេ អតិរេកំ នត្ថិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៨).

ចតុត្ថគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៥. បញ្ចមេ មិគោតិ សព្ពេសំ អារញ្ញិកចតុប្បទានំ ឯវ ឯតំ អធិវចនំ. ឥធ បន បសទមិគោ អធិប្បេតោ. អរញ្ញម្ហីតិ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ អរញ្ញំ, ឥធ បន ឧយ្យានំ អធិប្បេតំ, តស្មា ‘‘ឧយ្យានម្ហី’’តិ វុត្តំ ហោតិ. យថាតិ បដិភាគេ. អពទ្ធោតិ រជ្ជុពន្ធនាទីសុ យេន កេនចិ អពទ្ធោ. ឯតេន វិស្សដ្ឋចរិយំ ទីបេតិ. យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយាតិ យេន ទិសាភាគេន គន្តុំ ឥច្ឆតិ, តេន គោចរត្ថំ គច្ឆតិ. តស្មា តត្ថ យត្តកំ ឥច្ឆតិ គន្តុំ, តត្តកំ គច្ឆតិ. យំ ឥច្ឆតិ ខាទិតុំ, តំ ខាទតីតិ ទីបេតិ. វិញ្ញូ នរោតិ បណ្ឌិតបុរិសោ. សេរិតន្តិ សច្ឆន្ទវុត្តិតំ អបរាយត្តភាវំ. បេក្ខមានោតិ បញ្ញាចក្ខុនា ឱលោកយមានោ. អថ វា ធម្មសេរិតំ បុគ្គលសេរិតញ្ច. លោកុត្តរធម្មា ហិ កិលេសវសំ អគមនតោ សេរិនោ តេហិ សមន្នាគតា បុគ្គលា ច, តេសំ ភាវនិទ្ទេសោ សេរិតំ បេក្ខមានោតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ. កទា នុ ខោ អហម្បិ តណ្ហាពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា ឯវំ គច្ឆេយ្យន្តិ ឥតិ មេ តុម្ហេហិ ឥតោ ចិតោ ច បរិវារេត្វា ឋិតេហិ ពទ្ធស្ស យេនិច្ឆកំ គន្តុំ អលភន្តស្ស តស្មិំ យេនិច្ឆកគមនាភាវេ អាទីនវំ យេនិច្ឆកគមនេ អានិសំសំ ទិស្វា អនុក្កមេន សមថវិបស្សនាបារិបូរិំ អគមិំ. តតោ បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហិ. តស្មា អញ្ញោបិ វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៩ អាទយោ).

បញ្ចមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៦. ឆដ្ឋេ អយំ បិណ្ឌត្ថោ – សហាយមជ្ឈេ ឋិតស្ស ទិវាសេយ្យសង្ខាតេ វាសេ ច មហាឧបដ្ឋានសង្ខាតេ ឋានេ ច ឧយ្យានគមនសង្ខាតេ គមនេ ច ជនបទចារិកសង្ខាតាយ ចារិកាយ ច ‘‘ឥទំ មេ សុណ, ឥទំ មេ ទេហី’’តិអាទិនា នយេន តថា តថា អាមន្តនា ហោតិ, តស្មា អហំ តត្ថ តត្ថ និព្ពិជ្ជិត្វា យាយំ អរិយជនសេវិតា អនេកានិសំសា ឯកន្តសុខា, ឯវំ សន្តេបិ លោភាភិភូតេហិ សព្ពកាបុរិសេហិ អនភិជ្ឈិតា អបត្ថិតា បព្ពជ្ជា, តំ អនភិជ្ឈិតំ បរេសំ អវសវត្តនេន ភព្ពបុគ្គលវសេនេវ ច សេរិតំ បេក្ខមានោ វិបស្សនំ អារភិត្វា អនុក្កមេន បច្ចេកសម្ពោធិំ អធិគតោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៩-៤២).

ឆដ្ឋគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៧. សត្តមេ ខិឌ្ឌាតិ កីឡនា. សា ទុវិធា ហោតិ កាយិកា ច វាចសិកា ច. តត្ថ កាយិកា នាម ហត្ថីហិបិ កីឡន្តិ, អស្សេហិបិ រថេហិបិ ធនូហិបិ ថរូហិបីតិ ឯវមាទិ. វាចសិកា នាម គីតំ សិលោកភណនំ មុខភេរិកន្តិ ឯវមាទិ. រតីតិ បញ្ចកាមគុណរតិ. វិបុលន្តិ យាវ អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច ឋានេន សកលត្តភាវព្យាបកំ. សេសំ បាកដមេវ. អនុសន្ធិយោជនាបិ ចេត្ថ សំសគ្គគាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤១).

សត្តមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៨. អដ្ឋមេ ចាតុទ្ទិសោតិ ចតូសុ ទិសាសុ យថាសុខវិហារី, ‘‘ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; អ. និ. ៤.១២៥; វិភ. ៦៤៣; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) វា នយេន ព្រហ្មវិហារភាវនាផរិតា ចតស្សោ ទិសា អស្ស សន្តីតិបិ ចាតុទ្ទិសោ. តាសុ ទិសាសុ កត្ថចិ សត្តេ វា សង្ខារេ វា ភយេន ន បដិហញ្ញតីតិ អប្បដិឃោ. សន្តុស្សមានោតិ ទ្វាទសវិធស្ស សន្តោសស្ស វសេន សន្តុស្សកោ. ឥតរីតរេនាតិ ឧច្ចាវចេន បច្ចយេន. បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភីតិ ឯត្ថ បរិស្សយន្តិ កាយចិត្តានិ, បរិហាបេន្តិ វា តេសំ សម្បត្តិំ, តានិ វា បដិច្ច សយន្តីតិ បរិស្សយា, ពាហិរានំ សីហព្យគ្ឃាទីនំ អព្ភន្តរានញ្ច កាមច្ឆន្ទាទីនំ កាយចិត្តុបទ្ទវានំ ឯតំ អធិវចនំ. តេ បរិស្សយេ អធិវាសនខន្តិយា ច វីរិយាទីហិ ច ធម្មេហិ សហតីតិ បរិស្សយានំ សហិតា. ថទ្ធភាវករភយាភាវេន អឆម្ភី. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា តេ ចត្តារោ សមណា, ឯវំ ឥតរីតរេន បច្ចយេន សន្តុស្សមានោ ឯត្ថ បដិបត្តិបទដ្ឋានេ សន្តោសេ ឋិតោ ចតូសុ ទិសាសុ មេត្តាទិភាវនាយ ចាតុទ្ទិសោ, សត្តសង្ខារេសុ បដិហននករភយាភាវេន អប្បដិឃោ ច ហោតិ. សោ ចាតុទ្ទិសត្តា វុត្តប្បការានំ បរិស្សយានំ សហិតា, អប្បដិឃត្តា អឆម្ភី ច ហោតីតិ ឯតំ បដិបត្តិគុណំ ទិស្វា យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ.

អថ វា តេ សមណា វិយ សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន វុត្តនយេនេវ ចាតុទ្ទិសោ ហោតីតិ ញត្វា ឯវំ ចាតុទ្ទិសភាវំ បត្ថយន្តោ យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា អធិគតោម្ហិ. តស្មា អញ្ញោបិ ឦទិសំ ឋានំ បត្ថយមានោ ចាតុទ្ទិសតាយ បរិស្សយានំ សហិតា អប្បដិឃតាយ ច អឆម្ភី ហុត្វា ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤២).

និទ្ទេសេ មេត្តាតិ អត្ថតោ តាវ មិជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនេហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ វា ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តីតិបិ មេត្តា. មេត្តាសហគតេនាតិ មេត្តាយ សមន្នាគតេន. ចេតសាតិ ចិត្តេន. ឯកំ ទិសន្តិ ឯកិស្សា ទិសាយ បឋមបរិគ្គហិតំ សត្តំ ឧបាទាយ ឯកំ ទិសំ បរិយាបន្នសត្តផរណវសេន វុត្តំ. ផរិត្វាតិ ផុសិត្វា អារម្មណំ កត្វា. វិហរតីតិ ព្រហ្មវិហារាធិដ្ឋិតំ ឥរិយាបថវិហារំ បវត្តេតិ. តថា ទុតិយន្តិ យថា បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ យំ កិញ្ចិ ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថេវ តទនន្តរំ ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ.

ឥតិ ឧទ្ធន្តិ ឯតេនេវ ច នយេន ឧបរិមំ ទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អធោ តិរិយន្តិ អធោទិសម្បិ តិរិយំ ទិសម្បិ ឯវមេវ. តត្ថ ច អធោតិ ហេដ្ឋា. តិរិយន្តិ អនុទិសា. ឯវំ សព្ពទិសាសុ អស្សមណ្ឌលេ អស្សមិវ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ សារេតិបិ បច្ចាសារេតិបីតិ. ឯត្តាវតា ឯកមេកំ ទិសំ បរិគ្គហេត្វា ឱធិសោ មេត្តាផរណំ ទស្សិតំ. សព្ពធីតិអាទិ បន អនោធិសោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពធីតិ សព្ពត្ថ. សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេសុ ហីនមជ្ឈិមឧក្កដ្ឋមិត្តសបត្តមជ្ឈត្តានិប្បភេទេសុ អត្តតាយ, ‘‘អយំ បរសត្តោ’’តិ វិភាគំ អកត្វា អត្តសមតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ វា សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេន ចិត្តភាវេន, ឦសកម្បិ ពហិ អវិក្ខិបមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ, សព្ពសត្តយុត្តន្តិ អត្ថោ. លោកន្តិ សត្តលោកំ. វិបុលេនាតិ ឯវមាទិបរិយាយទស្សនតោ បនេត្ថ បុន ‘‘មេត្តាសហគតេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា វា ឯត្ថ ឱធិសោ ផរណេ វិយ បុន តថា-សទ្ទោ ឥតិ-សទ្ទោ វា ន វុត្តោ, តស្មា បុន ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ. និគមនវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. វិបុលេនាតិ ឯត្ថ ច ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា. ភូមិវសេន បន តំ មហគ្គតំ. បគុណវសេន អប្បមាណសត្តារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ. ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ. ទោមនស្សប្បហានេន អព្យាបជ្ជំ. និទ្ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៤). ករុណា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថាយេវ. មោទន្តិ តាយ តំសមង្គិនោ, សយំ វា មោទតិ, មោទនមត្តមេវ វា សាតិ មុទិតា. ‘‘អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទិព្យាបាទប្បហានេន មជ្ឈត្តភាវូបគមនេន ច ឧបេក្ខតីតិ ឧបេក្ខា.

លក្ខណាទិតោ បនេត្ថ ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោ ឯតិស្សា សម្បត្តិ, សិនេហសម្ភវោ វិបត្តិ. ទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា ករុណា, បរទុក្ខាសហនរសា, អវិហិំសាបច្ចុបដ្ឋានា, ទុក្ខាភិភូតានំ អនាថភាវទស្សនបទដ្ឋានា. វិហិំសូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, សោកសម្ភវោ វិបត្តិ. បមោទលក្ខណា មុទិតា, អនិស្សាយនរសា, អរតិវិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ សម្បត្តិទស្សនបទដ្ឋានា. អរតិវូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, បហានសម្ភវោ វិបត្តិ. សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា, សត្តេសុ សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, ‘‘កម្មស្សកា សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា សុខិតា វា ភវិស្សន្តិ, ទុក្ខតោ វា មុច្ចិស្សន្តិ, បត្តសម្បត្តិតោ វា ន បរិហាយិស្សន្តី’’តិ ឯវំ បវត្តកម្មស្សកតាទស្សនបទដ្ឋានា. បដិឃានុនយវូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, គេហស្សិតាយ អញ្ញាណុបេក្ខាយ សម្ភវោ វិបត្តិ.

តត្ថ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ បច្ចយសន្តោសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. ឥតរីតរេន ចីវរេនាតិ ន ថូលសុខុមលូខបណីតថិរជិណ្ណានំ យេន កេនចិ ចីវរេន, អថ ខោ យថាលទ្ធានំ ឥតរីតរេន យេន កេនចិ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចីវរស្មិញ្ហិ តយោ សន្តោសា – យថាលាភសន្តោសោ, យថាពលសន្តោសោ, យថាសារុប្បសន្តោសោតិ. បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ឥមេ តយោ សន្តោសេ សន្ធាយ ‘‘សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន ចីវរេន. យថាលទ្ធាទីសុ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ចីវរំ ជានិតព្ពំ, ចីវរខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បំសុកូលំ ជានិតព្ពំ, ចីវរសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, ចីវរបដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ ជានិតព្ពានិ. តត្ថ ចីវរំ ជានិតព្ពន្តិ ខោមាទីនិ ឆ ចីវរានិ ទុកូលាទីនិ ឆ អនុលោមចីវរានិបិ ជានិតព្ពានិ. ឥមានិ ទ្វាទស កប្បិយចីវរានិ. កុសចីរំ វាកចីរំ ផលកចីរំ កេសកម្ពលំ វាឡកម្ពលំ បោត្ថកោ ចម្មំ ឧលូកបក្ខំ រុក្ខទុស្សំ លតាទុស្សំ ឯរកទុស្សំ កទលិទុស្សំ វេឡុទុស្សន្តិ ឯវមាទីនិ បន អកប្បិយចីវរានិ.

ចីវរខេត្តន្តិ ‘‘សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា អត្តនោ វា ធនេន បំសុកូលំ វា’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជនតោ ឆ ខេត្តានិ, អដ្ឋន្នញ្ច មាតិកានំ វសេន អដ្ឋ ខេត្តានិ ជានិតព្ពានិ.

បំសុកូលន្តិ សោសានិកំ បាបណិកំ រថិយំ សង្ការកូដំ សោត្ថិយំ សិនានំ តិត្ថំ គតបច្ចាគតំ អគ្គិឌឌ្ឍំ គោខាយិតំ ឧបចិកាខាយិតំ ឧន្ទូរខាយិតំ អន្តច្ឆិន្នំ ទសច្ឆិន្នំ ធជាហដំ ថូបំ សមណចីវរំ សាមុទ្ទិយំ អាភិសេកិយំ បន្ថិកំ វាតាហដំ ឥទ្ធិមយំ ទេវទត្តិយន្តិ តេវីសតិ បំសុកូលានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច សោត្ថិយន្តិ គព្ភមលហរណំ. គតបច្ចាគតន្តិ មតកសរីរំ បារុបិត្វា សុសានំ នេត្វា អានីតចីវរំ. ធជាហដន្តិ ធជំ ឧស្សាបេត្វា តតោ អានីតំ. ថូបន្តិ វម្មិកេ បូជិតចីវរំ. សាមុទ្ទិយន្តិ សមុទ្ទវីចីហិ ថលំ បាបិតំ. បន្ថិកន្តិ បន្ថំ គច្ឆន្តេហិ ចោរភយេន បាសាណេហិ កោដ្ដេត្វា បារុតចីវរំ. ឥទ្ធិមយន្តិ ឯហិភិក្ខុចីវរំ. សេសំ បាកដមេវ.

ចីវរសន្តោសោតិ វីសតិ ចីវរសន្តោសា – ចីវរេ វិតក្កសន្តោសោ គមនសន្តោសោ បរិយេសនសន្តោសោ បដិលាភសន្តោសោ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ ឧទកសន្តោសោ ធោវនសន្តោសោ ករណសន្តោសោ បរិមាណសន្តោសោ សុត្តសន្តោសោ សិព្ពនសន្តោសោ រជនសន្តោសោ កប្បសន្តោសោ បរិភោគសន្តោសោ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ. តត្ថ សាទកភិក្ខុនោ តេមាសំ និពទ្ធវាសំ វសិត្វា ឯកមាសមត្តំ វិតក្កិតុំ វដ្ដតិ. សោ ហិ បវារេត្វា ចីវរមាសេ ចីវរំ ករោតិ. បំសុកូលិកោ អទ្ធមាសេនេវ ករោតិ. ឥទំ មាសទ្ធមាសមត្តំ វិតក្កនំ វិតក្កសន្តោសោ. ចីវរត្ថាយ គច្ឆន្តស្ស បន ‘‘កត្ថ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ គមនំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តស្ស បន យេន វា តេន វា សទ្ធិំ អបរិយេសិត្វា លជ្ជិំ បេសលភិក្ខុំ គហេត្វា បរិយេសនំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ឯវំ បរិយេសន្តស្ស អាហរិយមានំ ចីវរំ ទូរតោវ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ ភវិស្សតិ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ឯវំ អវិតក្កេត្វា ថូលសុខុមាទីសុ យថាលទ្ធេនេវ សន្តុស្សនំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ឯវំ លទ្ធំ គណ្ហន្តស្សាបិ ‘‘ឯត្តកំ ទុបដ្ដស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ ឯកបដ្ដស្សា’’តិ អត្តនោ បហោនកមត្តេនេវ សន្តុស្សនំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. ចីវរំ បរិយេសន្តស្ស បន ‘‘អសុកស្ស ឃរទ្វារេ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា ទ្វារបដិបាដិយា ចរណំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម.

លូខបណីតេសុ យេន កេនចិ យាបេតុំ សក្កោន្តស្ស យថាលទ្ធេនេវ យាបនំ យថាលាភសន្តោសោ នាម. អត្តនោ ថាមំ ជានិត្វា យេន យាបេតុំ សក្កោតិ, តេន យាបនំ យថាពលសន្តោសោ នាម. មនាបំ អញ្ញស្ស ទត្វា អត្តនា យេន កេនចិ យាបនំ យថាសារុប្បសន្តោសោ នាម. ‘‘កត្ថ ឧទកំ មនាបំ, កត្ថ អមនាប’’ន្តិ អវិចារេត្វា យេន កេនចិ ធោវនុបគេន ឧទកេន ធោវនំ ឧទកសន្តោសោ នាម. តថា បណ្ឌុមត្តិកគេរុកបូតិបណ្ណរសកិលិដ្ឋានិ បន ឧទកានិ វជ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ធោវន្តស្ស បន មុគ្គរាទីហិ អបហរិត្វា ហត្ថេហិ មទ្ទិត្វា ធោវនំ ធោវនសន្តោសោ នាម. តថា អសុជ្ឈន្តំ បណ្ណានិ បក្ខិបិត្វា តាបិតឧទកេនាបិ ធោវិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ ធោវិត្វា ករោន្តស្ស ‘‘ឥទំ ថូលំ, ឥទំ សុខុម’’ន្តិ អកោបេត្វា បហោនកនីហារេនេវ ករណំ ករណសន្តោសោ នាម. តិមណ្ឌលបដិច្ឆាទនមត្តស្សេវ ករណំ បរិមាណសន្តោសោ នាម. ចីវរករណត្ថាយ បន ‘‘មនាបំ សុត្តំ បរិយេសិស្សាមី’’តិ អវិចារេត្វា រថិកាទីសុ វា ទេវដ្ឋានេ វា អាហរិត្វា បាទមូលេ វា ឋបិតំ យំ កិញ្ចិទេវ សុត្តំ គហេត្វា ករណំ សុត្តសន្តោសោ នាម.

កុសិពន្ធនកាលេ បន អង្គុលិមត្តេ សត្តវារេ ន វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស ហិ យោ ភិក្ខុ សហាយោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោបិ នត្ថិ. តិវង្គុលមត្តេ បន សត្តវារេ វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស មគ្គបដិបន្នេនាបិ សហាយេន ភវិតព្ពំ. យោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោ. អយំ សិព្ពនសន្តោសោ នាម. រជន្តេន បន កាឡកច្ឆកាទីនិ បរិយេសន្តេន ន រជិតព្ពំ, សោមវក្កលាទីសុ យំ លភតិ, តេន រជិតព្ពំ. អលភន្តេន បន មនុស្សេហិ អរញ្ញេ វាកំ គហេត្វា ឆឌ្ឌិតរជនំ វា ភិក្ខូហិ បចិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ វា គហេត្វា រជិតព្ពំ. អយំ រជនសន្តោសោ នាម. នីលកទ្ទមកាឡសាមេសុ យំ កិញ្ចិ គហេត្វា ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នស្ស បញ្ញាយមានកប្បករណំ កប្បសន្តោសោ នាម.

ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនមត្តវសេន បរិភុញ្ជនំ បរិភោគសន្តោសោ នាម. ទុស្សំ បន លភិត្វា សុត្តំ វា សូចិំ វា ការកំ វា អលភន្តេន ឋបេតុំ វដ្ដតិ, លភន្តេន ន វដ្ដតិ. កតម្បិ ចេ អន្តេវាសិកាទីនំ ទាតុកាមោ ហោតិ, តេ ច អសន្និហិតា, យាវ អាគមនា ឋបេតុំ វដ្ដតិ, អាគតមត្តេសុ តេសុ ទាតព្ពំ. ទាតុំ អសក្កោន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. អញ្ញស្មិំ ចីវរេ សតិ បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ. អនធិដ្ឋិតមេវ ហិ សន្និធិ ហោតិ. អធិដ្ឋិតំ ន ហោតីតិ មហាសីវត្ថេរោ អាហ. អយំ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. វិស្សជ្ជេន្តេន បន មុខំ ឱលោកេត្វា ន ទាតព្ពំ, សារណីយធម្មេ ឋត្វាវ វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ អយំ វិស្សជ្ជនសន្តោសោ នាម.

ចីវរបដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ នាម បំសុកូលិកង្គញ្ចេវ តេចីវរិកង្គញ្ច. ឥតិ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមានិ ទ្វេ ធុតង្គានិ គោបេតិ, ឥមានិ គោបេន្តោ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ.

វណ្ណវាទីតិ ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ. ឯកោ ន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ច ហោតិ, សន្តោសស្ស ច វណ្ណំ កថេតិ. តថារូបោ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី’’តិ វុត្តំ.

អនេសនន្តិ ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគប្បភេទំ នានប្បការំ អនេសនំ. អប្បតិរូបន្តិ អយុត្តំ. អលទ្ធា ចាតិ អលភិត្វា. យថា ឯកច្ចោ ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ បុញ្ញវន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កោហញ្ញំ ករោន្តោ ឧត្តសតិ បរិតស្សតិ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អលទ្ធា ច ចីវរំ ន បរិតស្សតិ. លទ្ធា ចាតិ ធម្មេន សមេន លភិត្វា. អធិគតោតិ វិគតលោភគិទ្ធោ. អមុច្ឆិតោតិ អធិមត្តតណ្ហាយ មុច្ឆនំ អនាបន្នោ. អនជ្ឈាបន្នោតិ តណ្ហាយ អនោត្ថដោ អបរិយោនទ្ធោ. អាទីនវទស្សាវីតិ អនេសនាបត្តិយញ្ច គធិតបរិភោគេ ច អាទីនវំ បស្សមានោ. និស្សរណបញ្ញោតិ ‘‘យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) វុត្តំ និស្សរណមេវ បជានន្តោ.

ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយាតិ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋិយា. នេវត្តានុក្កំសេតីតិ យថា បនិធេកច្ចោ ‘‘អហំ បំសុកូលិកោ, មយា ឧបសម្បទមាឡេយេវ បំសុកូលិកង្គំ គហិតំ, កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តុក្កំសនំ ករោតិ. ឯវំ សោ អត្តុក្កំសនំ ន ករោតិ. ន បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បំសុកូលិកាតិ វា បំសុកូលិកមត្តម្បិ ឯតេសំ នត្ថី’’តិ វា ឯវំ បរំ ន វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោតិ យោ តស្មិំ ចីវរសន្តោសេ វណ្ណវាទី. តាសុ វា ទក្ខោ ឆេកោ ព្យត្តោ. អនលសោតិ សាតច្ចកិរិយាយ អាលសិយវិរហិតោ. សម្បជានោ បតិស្សតោតិ សម្បជានបញ្ញាយ ចេវ សតិយា ច យុត្តោ. អរិយវំសេ ឋិតោតិ អរិយវំសេ បតិដ្ឋិតោ.

ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេនាតិ យេន កេនចិ បិណ្ឌបាតេន. ឯត្ថបិ បិណ្ឌបាតោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បិណ្ឌបាតសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តំ ធុតង្គំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ បិណ្ឌបាតោតិ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសំ ខីរំ ទធិ សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ យាគុ ខាទនីយំ សាយនីយំ លេហនីយន្តិ សោឡស បិណ្ឌបាតា.

បិណ្ឌបាតខេត្តន្តិ សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនំ សលាកភត្តំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិកំ អាគន្តុកភត្តំ គមិកភត្តំ គិលានភត្តំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ធុរភត្តំ កុដិភត្តំ វារភត្តំ វិហារភត្តន្តិ បន្នរស បិណ្ឌបាតខេត្តានិ.

បិណ្ឌបាតសន្តោសោតិ បិណ្ឌបាតេ វិតក្កសន្តោសោ គមនសន្តោសោ បរិយេសនសន្តោសោ បដិលាភសន្តោសោ បដិគ្គហណសន្តោសោ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ ឧបការសន្តោសោ បរិមាណសន្តោសោ បរិភោគសន្តោសោ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ បន្នរស សន្តោសា. តត្ថ សាទកោ ភិក្ខុ មុខំ ធោវិត្វា វិតក្កេតិ. បិណ្ឌបាតិកេន បន គណេន សទ្ធិំ ចរតា សាយំ ថេរុបដ្ឋានកាលេ ‘‘ស្វេ កត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ ‘‘អសុកគាមេ, ភន្តេ’’តិ ឯត្តកំ ចិន្តេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ន វិតក្កេតព្ពំ. ឯកចារិកេន វិតក្កមាឡកេ ឋត្វា វិតក្កេតព្ពំ. តតោ បដ្ឋាយ វិតក្កេន្តោ បន អរិយវំសា ចុតោ ហោតិ បរិពាហិរោ. អយំ វិតក្កសន្តោសោ នាម. បិណ្ឌាយ បវិសន្តេន បន ‘‘កុហិំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន គន្តព្ពំ. អយំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តេន យំ វា តំ វា អគ្គហេត្វា លជ្ជិំ បេសលមេវ គហេត្វា បរិយេសិតព្ពំ. អយំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ទូរតោវ អាហរិយមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេតព្ពំ. អយំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ‘‘ឥទំ មនាបំ គណ្ហិស្សាមិ, ឥទំ អមនាបំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា យំ កិញ្ចិ យាបនមត្តំ គហេតព្ពមេវ. អយំ បដិគ្គហណសន្តោសោ នាម.

ឯត្ថ បន ទេយ្យធម្មោ ពហុ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុទាតុកាមោ, បមាណេនេវ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោបិ ន ពហុ, ទាយកោបិ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ន ពហុ, ទាយកោ បន ពហុទាតុកាមោ, បមាណេន គហេតព្ពំ. បដិគ្គហណស្មិញ្ហិ មត្តំ អជានន្តោ មនុស្សានំ បសាទំ មក្ខេតិ, សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, សាសនំ ន ករោតិ. វិជាតមាតុយាបិស្ស ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. ឥតិ មត្តំ ជានិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ អយំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. អឌ្ឍកុលានិយេវ អគន្ត្វា ទ្វារបដិបាដិយា គន្តព្ពំ. អយំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. យថាលាភសន្តោសាទយោ ចីវរេ វុត្តនយា ឯវ.

បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘សមណធម្មំ អនុបាលេស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧបការំ ញត្វា បរិភុញ្ជនំ ឧបការសន្តោសោ នាម. បត្តំ បូរេត្វា អានីតំ ន បដិគ្គហេតព្ពំ. អនុបសម្បន្នេ សតិ តេន គាហាបេតព្ពំ, អសតិ អាហរាបេត្វា បដិគ្គហណបរិមាណមត្តំ គហេតព្ពំ. អយំ បរិមាណសន្តោសោ នាម. ជិឃច្ឆាយ បដិវិនោទនំ ‘‘ន ឥទមេត្ថ និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ បរិភុញ្ជនំ បរិភោគសន្តោសោ នាម. និទហិត្វា ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អយំ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. មុខំ អនោលោកេត្វា សារណីយធម្មេ ឋិតេន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. អយំ វិស្សជ្ជនសន្តោសោ នាម.

បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តានិ បន បញ្ច ធុតង្គានិ បិណ្ឌបាតិកង្គំ សបទានចារិកង្គំ ឯកាសនិកង្គំ បត្តបិណ្ឌិកង្គំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គន្តិ. ឥតិ បិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមានិ បញ្ច ធុតង្គានិ គោបេតិ, ឥមានិ គោបេន្តោ បិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវំសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. វណ្ណវាទីតិអាទីនិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

សេនាសនានីតិ ឥធ សេនាសនំ ជានិតព្ពំ, សេនាសនខេត្តំ ជានិតព្ពំ, សេនាសនសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, សេនាសនបដិសំយុត្តធុតង្គំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ សេនាសនន្តិ មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ ពិម្ពោហនំ វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហា លេណំ អដ្ដោ មាឡោ វេឡុគុម្ពោ រុក្ខមូលំ យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តីតិ ឥមានិ បន្នរស សេនាសនានិ.

សេនាសនខេត្តន្តិ សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា អត្តនោ វា ធនេន បំសុកូលំ វាតិ ឆ ខេត្តានិ.

សេនាសនសន្តោសោតិ សេនាសនេ វិតក្កសន្តោសាទយោ បន្នរស សន្តោសា. តេ បិណ្ឌបាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. សេនាសនបដិសំយុត្តានិ បន បញ្ច ធុតង្គានិ អារញ្ញិកង្គំ រុក្ខមូលិកង្គំ អព្ភោកាសិកង្គំ សោសានិកង្គំ យថាសន្ថតិកង្គន្តិ. ឥតិ សេនាសនសន្តោសំ មហាអរិយវំសំ បូរយមានោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមានិ បញ្ច ធុតង្គានិ គោបេតិ, ឥមានិ គោបេន្តោ សេនាសនសន្តោសមហាអរិយវំសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ.

ឥតិ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ បថវិំ បត្ថរមានោ វិយ សាគរកុច្ឆិំ បូរយមានោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារយមានោ វិយ ច បឋមំ ចីវរសន្តោសំ អរិយវំសំ កថេត្វា ចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ សូរិយំ ឧល្លង្ឃេន្តោ វិយ ច ទុតិយបិណ្ឌបាតសន្តោសំ កថេត្វា សិនេរុំ ឧក្ខិបេន្តោ វិយ តតិយំ សេនាសនសន្តោសំ អរិយវំសំ កថេត្វា ឥទានិ គិលានបច្ចយសន្តោសំ អរិយវំសំ កថេតុំ ‘‘សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេនា’’តិអាទិមាហ. តំ បិណ្ឌបាតគតិកមេវ. តត្ថ យថាលាភយថាពលយថាសារុប្បសន្តោសេនេវ សន្តុស្សិតព្ពំ. ភាវនារាមអរិយវំសោ បន ឥធ អនាគតោ, នេសជ្ជិកង្គំ ភាវនារាមអរិយវំសំ ភជតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៩; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៨). វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘បញ្ច សេនាសនេ វុត្តា, បញ្ច អាហារនិស្សិតា;

ឯកោ វីរិយសំយុត្តោ, ទ្វេ ច ចីវរនិស្សិតា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៩; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៨);

បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោតិ ឯត្ថ បោរាណេតិ ន អធុនុប្បត្តិកេ. អគ្គញ្ញេតិ អគ្គេហិ ជានិតព្ពេ. អរិយវំសេតិ អរិយានំ វំសេ. យថា ហិ ខត្តិយវំសោ ព្រាហ្មណវំសោ វេស្សវំសោ សុទ្ទវំសោ សមណវំសោ កុលវំសោ រាជវំសោ, ឯវមយម្បិ អដ្ឋមោ អរិយវំសោ, អរិយតន្តិ អរិយបវេណិ នាម ហោតិ. សោ ខោ បនាយំ វំសោ ឥមេសំ វំសានំ មូលគន្ធាទីនំ កាលានុសារិគន្ធាទយោ វិយ អគ្គមក្ខាយតិ. កេ បន តេ អរិយា, យេសំ ឯសោ វំសោតិ? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច តថាគតសាវកា ច, ឯតេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. ឥតោ បុព្ពេ ហិ សតសហស្សកប្បាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ តណ្ហង្ករោ មេធង្ករោ សរណង្ករោ ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេ អរិយា, តេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. តេសំ ពុទ្ធានំ បរិនិព្ពានតោ អបរភាគេ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា កោណ្ឌញ្ញោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ…បេ… ឥមស្មិំ កប្បេ កកុសន្ធោ កោណាគមនោ កស្សបោ អម្ហាកំ ភគវា គោតមោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. អបិ ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ, តស្មិំ អរិយវំសេ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៨). ឋិតោតិ បតិដ្ឋិតោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អដ្ឋមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១២៩. នវមេ អយំ យោជនា – ទុស្សង្គហា បព្ពជិតាបិ ឯកេ, យេ អសន្តោសាភិភូតា, តថាវិធា ឯវ ច អថោ គហដ្ឋា ឃរមាវសន្តា. ឯតមហំ ទុស្សង្គហភាវំ ជិគុច្ឆន្តោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

និទ្ទេសេ អនស្សវាតិ វចនំ អស្សវនកា. អវចនករាតិ ទុព្ពចា. បដិលោមវុត្តិនោតិ បច្ចនីកំ កថនសីលា, បដិមល្លា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អញ្ញេនេវ មុខំ ករោន្តីតិ ឱវាទទាយកេ ទិស្វា មុខំ បរិវត្តេត្វា អញ្ញំ ទិសាភាគំ ឱលោកេន្តិ. អព្យាវដោ ហុត្វាតិ អវាវដោ ហុត្វា. អនបេក្ខោ ហុត្វាតិ អនល្លីនោ ហុត្វា.

នវមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

១៣០. ទសមេ ឱរោបយិត្វាតិ អបនេត្វា. គិហិព្យញ្ជនានីតិ កេសមស្សុឱទាតវត្ថាលង្ការមាលាគន្ធវិលេបនឥត្ថិបុត្តទាសិទាសាទីនិ. ឯតានិ គិហិភាវំ ព្យញ្ជយន្តិ, តស្មា ‘‘គិហិព្យញ្ជនានី’’តិ វុច្ចន្តិ. សញ្ឆិន្នបត្តោតិ បតិតបត្តោ. ឆេត្វានាតិ មគ្គញាណេន ឆិន្ទិត្វា. វីរោតិ មគ្គវីរិយសមន្នាគតោ. គិហិពន្ធនានីតិ កាមពន្ធនានិ. កាមា ហិ គិហីនំ ពន្ធនានិ. អយំ តាវ បទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយោ – ‘‘អហោ វតាហម្បិ ឱរោបយិត្វា គិហិព្យញ្ជនានិ សញ្ឆិន្នបត្តោ យថា កោវិឡារោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវញ្ហិ ចិន្តយមានោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤៤). សេសំ បុរិមនយេនេវ ជានិតព្ពំ.

និទ្ទេសេ សារាសនញ្ចាតិ សារំ អាសនំ. ឆិន្នានីតិ គឡិតានិ. សញ្ឆិន្នានីតិ និបណ្ណានិ. បតិតានីតិ វណ្ដតោ មុត្តានិ. បរិបតិតានីតិ ភូមិយំ បតិតានិ.

ទសមគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គវណ្ណនា

១៣១-២. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមទ្វយេ និបកន្តិ បកតិនិបុណំ បណ្ឌិតំ កសិណបរិកម្មាទីសុ កុសលំ. សាធុវិហារិន្តិ អប្បនាវិហារេន វា ឧបចារេន វា សមន្នាគតំ. ធីរន្តិ ធិតិសម្បន្នំ. តត្ថ និបកត្តេន ធិតិសម្បទា វុត្តា. ឥធ បន ធិតិសម្បន្នមេវាតិ អត្ថោ. ធិតិ នាម អសិថិលបរក្កមតា, ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ចា’’តិ (ម. និ. ២.១៨៤; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦) ឯវំ បវត្តវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. អបិ ច ធិក្កតបាបោតិបិ ធីរោ. រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយាតិ យថា បដិរាជា ‘‘វិជិតំ រដ្ឋំ អនត្ថាវហ’’ន្តិ ញត្វា រជ្ជំ បហាយ ឯកោ ចរតិ ឯវំ ពាលសហាយំ បហាយ ឯកោ ចរេ. អថ វា រាជាវ រដ្ឋន្តិ យថា សុតសោមោ រាជា វិជិតំ រដ្ឋំ បហាយ ឯកោ ចរិ, យថា ច មហាជនកោ ឯវំ ឯកោវ ចរេតិ អយម្បិ ឯតស្សត្ថោ. សេសំ វុត្តានុសារេន សក្កា ជានិតុន្តិ ន វិត្ថារិតំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤៥-៤៦). និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

បឋមទ្វយំ.

១៣៣. តតិយគាថា បទត្ថតោ ឧត្តានា ឯវ. កេវលញ្ច បន សហាយសម្បទន្តិ ឯត្ថ អសេក្ខេហិ សីលាទិក្ខន្ធេហិ សម្បន្នា សហាយា ឯវ ‘‘សហាយសម្បទា’’តិ វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ យោជនា – យា អយំ វុត្តា សហាយសម្បទា, តំ សហាយសម្បទំ អទ្ធា បសំសាម, ឯកំសេនេវ ថោមេមាតិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ? សេដ្ឋា សមាសេវិតព្ពា សហាយាតិ. កស្មា? អត្តនោ សីលាទីហិ សេដ្ឋេ សេវមានស្ស សីលាទយោ ធម្មា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណន្តិ. សមេ សេវមានស្ស អញ្ញមញ្ញសមធារណេន កុក្កុច្ចវិនោទនេន ច លទ្ធា ន បរិហាយន្តិ. ឯតេ បន សហាយកេ សេដ្ឋេ ច សមេ ច អលទ្ធា កុហនាទិមិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជន្តោ តត្ថ ច បដិឃានុនយំ អនុប្បាទេន្តោ អនវជ្ជភោជី ហុត្វា អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. អហម្បិ ហិ ឯវំ ចរន្តោ ឥមំ សម្បត្តិំ អធិគតោម្ហីតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤៧). និទ្ទេសោ វុត្តនយោ ឯវ.

តតិយំ.

១៣៤. ចតុត្ថេ ទិស្វាតិ ឱលោកេត្វា. សុវណ្ណស្សាតិ កញ្ចនស្ស. ‘‘វលយានី’’តិ បាឋសេសោ. សាវសេសបាឋោ ហិ អយំ អត្ថោ. បភស្សរានីតិ បភាសនសីលានិ, ជុតិមន្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ ឧត្តានបទត្ថមេវ. អយំ បន យោជនា – ទិស្វា ភុជស្មិំ សុវណ្ណស្ស វលយានិ ‘‘គណវាសេ សតិ សង្ឃដ្ដនា, ឯកវាសេ សតិ អឃដ្ដនា’’តិ ឯវំ ចិន្តេន្តោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤៨). នូបុរានីតិ វលយានិ. ‘‘និយុរា’’តិ កេចិ វទន្តិ. ឃដ្ដេន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ ហនន្តិ.

ចតុត្ថំ.

១៣៥. បញ្ចមគាថា បទត្ថតោ ឧត្តានា ឯវ. អយំ បន ឯត្ថ អធិប្បាយោ – យ្វាយំ ឯតេន ទុតីយេន កុមារេន សីតុណ្ហាទីនិ និវេទេន្តេន សហវាសេន តំ សញ្ញាបេន្តស្ស មម វាចាភិលាបោ, តស្មិំ សិនេហវសេន អភិសជ្ជនា វា ជាតា. សចេ អហំ ឥមំ ន បរិច្ចជាមិ, តតោ អាយតិម្បិ តថេវ ហេស្សតិ. យថា ឥទានិ, ឯវំ ទុតីយេន សហ មមស្ស, វាចាភិលាបោ អភិសជ្ជនា វា. ឧភយម្បិ ចេតំ អន្តរាយករំ វិសេសាធិគមស្សាតិ ឯតំ ភយំ អាយតិំ បេក្ខមានោ តំ ឆឌ្ឌេត្វា យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩). សេសំ វុត្តនយមេវ.

បញ្ចមំ.

១៣៦. ឆដ្ឋេ កាមាតិ ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច. តត្ថ វត្ថុកាមា មនាបិយា រូបាទយោ ធម្មា, កិលេសកាមា ឆន្ទាទយោ សព្ពេបិ រាគប្បភេទា. ឥធ បន វត្ថុកាមា អធិប្បេតា. រូបាទិអនេកប្បការេន ចិត្រា. លោកស្សាទវសេន មធុរា. ពាលបុថុជ្ជនានំ មនំ រមេន្តីតិ មនោរមា. វិរូបរូបេនាតិ វិរូបេន រូបេន, អនេកវិធេន សភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ហិ រូបាទិវសេន ចិត្រា, រូបាទីសុបិ នីលាទិវសេន វិវិធរូបា. ឯវំ តេន វិរូបរូបេន តថា តថា អស្សាទំ ទស្សេត្វា មថេន្តិ ចិត្តំ, បព្ពជ្ជាយ អភិរមិតុំ ន ទេន្តីតិ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ. និគមនម្បិ ទ្វីហិ តីហិ វា បទេហិ យោជេត្វា បុរិមគាថាសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៥០).

កាមគុណាតិ កាមយិតព្ពដ្ឋេន កាមា. ពន្ធនដ្ឋេន គុណា. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អហតានំ វត្ថានំ ទិគុណំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) ឯត្ថ បដលដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ‘‘អច្ចេន្តិ កាលា តរយន្តិ រត្តិយោ, វយោគុណា អនុបុព្ពំ ជហន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.៤) ឯត្ថ រាសដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ‘‘សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩) ឯត្ថ អានិសំសដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ‘‘អន្តំ អន្តគុណំ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការ), កយិរា មាលាគុណេ ពហូ’’តិ ឯត្ថ ពន្ធនដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ឥធាបិ ឯសេវ អធិប្បេតោ, តេន វុត្តំ – ‘‘ពន្ធនដ្ឋេន គុណា’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតព្ពា. ឯតេនុបាយេន សោតវិញ្ញេយ្យាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥដ្ឋាតិ បរិយិដ្ឋា វា ហោន្តុ, មា វា, ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. កន្តាតិ កាមនីយា. មនាបាតិ មនវឌ្ឍនកា. បិយរូបាតិ បិយជាតិកា. កាមូបសំហិតាតិ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានេន កាមេន ឧបសំហិតា. រជនីយាតិ រជ្ជនិយា, រាគុប្បត្តិការណភូតាតិ អត្ថោ.

យទិ មុទ្ទាយាតិអាទីសុ មុទ្ទាតិ អង្គុលិបព្ពេសុ សញ្ញំ ឋបេត្វា ហត្ថមុទ្ទា. គណនាតិ អច្ឆិទ្ទគណនា. សង្ខានន្តិ បិណ្ឌគណនា. យាយ ខេត្តំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥធ ឯត្តកា វីហី ភវិស្សន្តិ’’, រុក្ខំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥធ ឯត្តកានិ ផលានិ ភវិស្សន្តិ’’, អាកាសំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥមេ អាកាសេ សកុណា ឯត្តកា នាម ភវិស្សន្តី’’តិ ជានន្តិ. កសីតិ កសិកម្មំ. វណិជ្ជាតិ ជង្ឃវណិជ្ជថលវណិជ្ជាទិវណិប្បថោ. គោរក្ខន្តិ អត្តនោ វា បរេសំ វា គាវោ រក្ខិត្វា បញ្ចគោរសវិក្កយេន ជីវនកម្មំ. ឥស្សត្ថោ វុច្ចតិ អាវុធំ គហេត្វា ឧបដ្ឋានកម្មំ. រាជបោរិសន្តិ វិនា អាវុធេន រាជកម្មំ កត្វា រាជុបដ្ឋានំ. សិប្បញ្ញតរន្តិ គហិតាវសេសហត្ថិអស្សសិប្បាទិ.

សីតស្ស បុរក្ខតោតិ លក្ខំ វិយ សរស្ស សីតស្ស បុរតោ ឋិតោ, សីតេន ពាធិយមានោតិ អត្ថោ. ឧណ្ហេបិ ឯសេវ នយោ. ឌំសាទីសុ ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. មកសាតិ សព្ពមក្ខិកា. សរីសបាតិ យេ កេចិ សរិត្វា គច្ឆន្តិ. រិស្សមានោតិ បីឡិយមានោ រុប្បមានោ ឃដ្ដិយមានោ. មីយមានោតិ មរមានោ. អយំ, ភិក្ខវេតិ ភិក្ខវេ, អយំ មុទ្ទាទីហិ ជីវិកកប្បនំ អាគម្ម សីតាទិបច្ចយោ អាពាធោ. កាមានំ អាទីនវោតិ កាមេសុ ឧបទ្ទវោ, ឧបសគ្គោតិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋិកោតិ បច្ចក្ខោ សាមំ បស្សិតព្ពោ. ទុក្ខក្ខន្ធោតិ ទុក្ខរាសិ. កាមហេតូតិអាទីសុ បច្ចយដ្ឋេន កាមា អស្ស ហេតូតិ កាមហេតុ. មូលដ្ឋេន កាមា និទានមស្សាតិ កាមនិទានោ. លិង្គវិបល្លាសេន បន ‘‘កាមនិទាន’’ន្តិ វុត្តោ. ការណដ្ឋេន កាមា អធិករណំ អស្សាតិ កាមាធិករណោ. លិង្គវិបល្លាសេនេវ បន ‘‘កាមាធិករណ’’ន្តិ វុត្តោ. កាមានមេវ ហេតូតិ ឥទំ និយមវចនំ កាមបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិយេវាតិ អត្ថោ.

ឧដ្ឋហតោតិ អាជីវសមុដ្ឋាបកវីរិយេន ឧដ្ឋហន្តស្ស. ឃដតោតិ តំ វីរិយំ បុព្ពេនាបរំ ឃដេន្តស្ស. វាយមតោតិ វាយាមំ បរក្កមំ បយោគំ ករោន្តស្ស. នាភិនិប្ផជ្ជន្តីតិ ន និប្ផជ្ជន្តិ, ហត្ថំ នាភិរុហន្តិ. សោចតីតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន សោចតិ. កិលមតីតិ កាយេ ឧប្បន្នទុក្ខេន កិលមតិ. បរិទេវតីតិ វាចាយ បរិទេវតិ. ឧរត្តាឡិន្តិ ឧរំ តាឡេត្វា. កន្ទតីតិ រោទតិ. សម្មោហំ អាបជ្ជតីតិ វិសញ្ញី វិយ សម្មូឡ្ហោ ហោតិ. មោឃន្តិ តុច្ឆំ. អផលោតិ និប្ផលោ.

អារក្ខាធិករណន្តិ អារក្ខការណា. កិន្តិ មេតិ កេន នុ ខោ មេ ឧបាយេន. យម្បិ មេតិ យម្បិ មយ្ហំ កសិកម្មាទីនិ កត្វា ឧប្បាទិតំ ធនំ អហោសិ. តម្បិ នោ នត្ថីតិ តម្បិ អម្ហាកំ ឥទានិ នត្ថិ.

បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, កាមហេតូតិអាទិនាបិ ការណំ ទស្សេត្វាវ អាទីនវំ ទីបេតិ. តត្ថ កាមហេតូតិ កាមបច្ចយា រាជានោបិ រាជូហិ វិវទន្តីតិ អត្ថោ. កាមនិទានន្តិ ភាវនបុំសកំ, កាមេ និទានំ កត្វា វិវទន្តីតិ អត្ថោ. កាមាធិករណន្តិបិ ភាវនបុំសកមេវ, កាមេ អធិករណំ កត្វា វិវទន្តីតិ អត្ថោ. កាមានមេវ ហេតូតិ គាមនិគមសេនាបតិបុរោហិតដ្ឋានន្តរាទីនំ កាមានំយេវ ហេតុ វិវទន្តីតិ អត្ថោ. ឧបក្កមន្តីតិ បហរន្តិ.

អសិចម្មន្តិ អសិញ្ចេវ ខេដកផលកាទីនិ ច.

ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វាតិ ធនុំ គហេត្វា សរកលាបំ សន្នយ្ហិត្វា. ឧភតោព្យូឡ្ហន្តិ ឧភតោរាសិភូតំ. បក្ខន្ទន្តីតិ បវិសន្តិ. ឧសូសូតិ កណ្ឌេសុ. វិជ្ជោតលន្តេសូតិ បរិវត្តមានេសុ. តេ តត្ថាតិ តេ តស្មិំ សង្គាមេ.

អទ្ទាវលេបនា ឧបការិយោតិ ចេត្ថ មនុស្សា បាការបាទំ អស្សខុរសណ្ឋានេន ឥដ្ឋកាហិ ចិនិត្វា ឧបរិ សុធាយ លិម្បន្តិ. ឯវំ កតបាការបាទា ‘‘ឧបការិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តា តិន្តេន កលលេន សិត្តា អទ្ទាវលេបនា នាម ហោន្តិ. បក្ខន្ទន្តីតិ តាសំ ហេដ្ឋា តិខិណអយសូលរុក្ខសូលាទីហិ វិជ្ឈិយមានា បាការស្ស បិច្ឆិល្លភាវេន អារោហិតុំ អសក្កោន្តាបិ ឧបធាវន្តិយេវ. ឆកណកាយាតិ កុថិតគោមយេន. អភិវគ្គេនាតិ សតទន្តេន. តំ អដ្ឋទន្តាការេន កត្វា ‘‘នគរទ្វារំ ភិន្ទិត្វា បវិសិស្សាមា’’តិ អាគតេ ឧបរិទ្វារេ ឋិតា តស្ស ពន្ធនយោត្តានិ ឆិន្ទិត្វា តេន អភិវគ្គេន ឱមទ្ទន្តិ.

សន្ធិម្បិ ឆិន្ទន្តីតិ ឃរសន្ធិម្បិ. និល្លោបន្តិ គាមេ បហរិត្វា មហាវិលោបំ ករោន្តិ. ឯកាគារិកន្តិ បណ្ណាសមត្តាបិ សដ្ឋិមត្តាបិ បរិវារេត្វា ជីវគ្គាហំ គហេត្វា ធនំ អាហរាបេន្តិ. បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋន្តីតិ បន្ថទូហនកម្មំ ករោន្តិ. អឌ្ឍទណ្ឌកេហីតិ មុគ្គរេហិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៦៩). សេសំ វុត្តត្ថមេវ.

ឆដ្ឋំ.

១៣៧. សត្តមេ ឯតីតិ ឦតិ, អាគន្តុកានំ អកុសលភាគិយានំ ព្យសនហេតូនំ ឯតំ អធិវចនំ. តស្មា កាមគុណាបិ ឯតេ អនេកព្យសនាវហដ្ឋេន ទឡ្ហសន្និបាតដ្ឋេន ច ឦតិ. គណ្ឌោបិ អសុចិំ បគ្ឃរតិ, ឧទ្ធុមាតបរិបក្កបរិភិន្នោ ហោតិ. តស្មា ឯតេ កិលេសា អសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបរិបក្កបរិភិន្នភាវតោ ច គណ្ឌោ. ឧបទ្ទវតីតិ ឧបទ្ទវោ, អនត្ថំ ជនេន្តោ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតីតិ អត្ថោ, រាគគណ្ឌាទីនមេតំ អធិវចនំ. តស្មា កាមគុណាបេតេ អវិទិតនិព្ពានត្ថាវហហេតុតាយ សព្ពុបទ្ទវវត្ថុតាយ ច ឧបទ្ទវោ. យស្មា បនេតេ កិលេសាតុរភាវំ ជនេន្តា សីលសង្ខាតមារោគ្យំ លោលុប្បំ វា ឧប្បាទេន្តា បាកតិកមេវ អារោគ្យំ វិលុម្បន្តិ, តស្មា ឥមិនា អារោគ្យវិលុម្បនដ្ឋេន រោគោ. អព្ភន្តរមនុបវិដ្ឋដ្ឋេន បន អន្តោតុទនដ្ឋេន ទុន្នីហរណីយដ្ឋេន ច សល្លំ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភយាវហនតោ ភយំ. មេតន្តិ ឯតំ សេសមេត្ថ បាកដមេវ. និគមនម្បិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.៥១).

កាមរាគរត្តាយន្តិ កាមរាគេន រត្តោ អយំ. ឆន្ទរាគវិនិពទ្ធោតិ ឆន្ទរាគេន ស្នេហេន ពទ្ធោ. ទិដ្ឋធម្មិកាបិ គព្ភាតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ វត្តមានសឡាយតនគព្ភា. សម្បរាយិកាបិ គព្ភាតិ បរលោកេបិ សឡាយតនគព្ភា. ន បរិមុច្ចតីតិ បរិមុច្ចិតុំ ន សក្កោតិ. ឱតិណ្ណោ សាតរូបេនាតិ មធុរសភាវេន រាគេន ឱតិណ្ណោ ឱគាហិតោ. បលិបថន្តិ កាមកលលមគ្គំ. ទុគ្គន្តិ ទុគ្គមំ.

សត្តមំ.

១៣៨. អដ្ឋមេ សីតំ ទុព្ពិធំ អព្ភន្តរធាតុក្ខោភបច្ចយញ្ច ពាហិរធាតុក្ខោភបច្ចយញ្ច. តថា ឧណ្ហំ. តត្ថ ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. សរីសបេតិ យេ កេចិ ទីឃជាតិកា សរិត្វា គច្ឆន្តិ. សេសំ បាកដមេវ. និគមនម្បិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.