នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថា

បារាយនវគ្គនិទ្ទេសោ

១. អជិតមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

បារាយនវគ្គស្ស បឋមេ អជិតសុត្តនិទ្ទេសេ –

១. ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ, (ឥច្ចាយស្មា អជិតោ,)

កេនស្សុ នប្បកាសតិ;

កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសិ, កិំសុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ. –

អជិតមាណវស្ស បុច្ឆិតេ បឋមបញ្ហេ ច ឧបរូបរិបញ្ហេ ច និទ្ទេសេសុ ច វុត្តញ្ច ឧត្តានញ្ច វជ្ជេត្វា វិសេសមេវ វក្ខាម. តត្ថ និវុតោតិ បដិច្ឆាទិតោ. កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសីតិ កិំ អស្ស លោកស្ស អភិលេបនំ វទេសិ?

អាវុតោតិ អាវរិតោ. និវុតោតិ បដិច្ឆាទិតោ. ឱវុតោតិ ហេដ្ឋា បដិច្ឆាទិតោ. បិហិតោតិ ឧបរិភាគេន ឆាទិតោ. បដិច្ឆន្នោតិ អវិវដោ. បដិកុជ្ជិតោតិ អធោមុខំ ឆាទិតោ.

នប្បកាសតីតិ នប្បកាសោ ហោតិ. នប្បភាសតីតិ ញាណប្បភាសំ ន ករោតិ. ន តបតីតិ ញាណតបំ ន ករោតិ. ន វិរោចតីតិ ញាណវិរោចនំ ន ករោតិ. ន ញាយតីតិ ន ជានីយតិ. ន បញ្ញាយតីតិ នប្បញ្ញាយតេ.

កេន លិត្តោតិ កេន លិម្បិតោ. សំលិត្តោ ឧបលិត្តោតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អាចិក្ខសិ និទ្ទេសវសេន. ទេសេសិ បដិនិទ្ទេសវសេន. បញ្ញបេសិ តេន តេន បការេន. អត្ថំ ពោធេន្តោ បដ្ឋបេសិ. តស្សត្ថស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ វិវរសិ. ព្យញ្ជនភាវំ ទស្សេន្តោ វិភជសិ. និកុជ្ជិតភាវំ គម្ភីរភាវញ្ច ហរិត្វា សោតូនំ ញាណស្ស បតិដ្ឋំ ជនយន្តោ ឧត្តានីករោសិ. សព្ពេហិបិ ឥមេហិ អាការេហិ សោតូនំ អញ្ញាណន្ធការំ វិធមេន្តោ បកាសេសីតិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

២. វេវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតីតិ មច្ឆរិយហេតុ ច បមាទហេតុ ច នប្បកាសតិ. មច្ឆរិយំ ហិស្ស ទានាទីហិ គុណេហិ បកាសិតុំ ន ទេតិ, បមាទោ សីលាទីហិ. ជប្បាភិលេបនន្តិ តណ្ហា អស្ស លោកស្ស មក្កដលេបោ វិយ មក្កដស្ស អភិលេបនំ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិកំ ទុក្ខំ.

យេសំ ធម្មានន្តិ យេសំ រូបាទិធម្មានំ. អាទិតោ សមុទាគមនំ បញ្ញាយតីតិ បឋមតោ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. អត្ថង្គមតោ និរោធោ បញ្ញាយតីតិ ភង្គតោ និរុជ្ឈនំ បញ្ញាយតិ. កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោតិ កុសលាកុសលវិបាកោ កម្មំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តនតោ កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោតិ វុច្ចតិ. វិបាកសន្និស្សិតំ កម្មន្តិ កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកស្ស ឱកាសំ កត្វា ឋិតត្តា វិបាកសន្និស្សិតំ កម្មន្តិ វុច្ចតិ. នាមសន្និស្សិតំ រូបន្តិ បញ្ចវោការេ រូបំ នាមំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តនតោ នាមសន្និស្សិតំ រូបន្តិ វុច្ចតិ. រូបសន្និស្សិតំ នាមន្តិ បញ្ចវោការេ នាមំ រូបំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តនតោ រូបសន្និស្សិតំ នាមន្តិ វុច្ចតិ.

៣. សវន្តិ សព្ពធិ សោតាតិ សព្ពេសុ រូបាទិអាយតនេសុ តណ្ហាទិកា សោតា សន្ទន្តិ. កិំ និវារណន្តិ តេសំ កិំ អាវរណំ កា រក្ខា. សំវរំ ព្រូហីតិ តំ តេសំ និវារណសង្ខាតំ សំវរំ ព្រូហិ. ឯតេន សាវសេសប្បហានំ បុច្ឆតិ. កេន សោតា បិធីយរេតិ កេន ធម្មេន ឯតេ សោតា បិធីយន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តិ. ឯតេន អនវសេសប្បហានំ បុច្ឆតិ.

សវន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អាសវន្តីតិ អធោគាមិនោ ហុត្វា សវន្តិ. សន្ទន្តីតិ និរន្តរគាមិនោ ហុត្វា សន្ទមានា បវត្តន្តិ. បវត្តន្តីតិ បុនប្បុនំ វត្តន្តិ.

៤. សតិ តេសំ និវារណន្តិ វិបស្សនាយុត្តា កុសលាកុសលធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា សតិ តេសំ សោតានំ និវារណំ. សោតានំ សំវរំ ព្រូមីតិ តមេវាហំ សតិំ សោតានំ សំវរំ ព្រូមីតិ អធិប្បាយោ. បញ្ញាយេតេ បិធីយរេតិ រូបាទីសុ បន អនិច្ចតាទិបដិវេធសាធិកាយ មគ្គបញ្ញាយ ឯតេ សោតា សព្ពសោ បិធីយន្តិ.

បច្ឆិជ្ជន្តីតិ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ. សមុទយញ្ចាតិ បច្ចយញ្ច. អត្ថង្គមញ្ចាតិ ឧប្បន្នានំ អភាវគមនញ្ច, អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទំ វា. អស្សាទញ្ចាតិ អានិសំសញ្ច. អាទីនវញ្ចាតិ ទោសញ្ច. និស្សរណញ្ចាតិ និក្ខមនញ្ច.

៥. បញ្ញា ចេវាតិ បញ្ហាគាថាយ យា ចាយំ តយា វុត្តា បញ្ញា, យា ច សតិ, យញ្ច តទវសេសំ នាមរូបំ, ឯតំ សព្ពម្បិ កត្ថ និរុជ្ឈតិ. ឯតំ មេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ ឯវំ សង្ខេបត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតីតិ ឯតំ នាមរូបំ កត្ថ ន ភវតិ. វូបសម្មតីតិ និព្ពាតិ. អត្ថំ គច្ឆតីតិ អភាវំ គច្ឆតិ. បដិប្បស្សម្ភតីតិ សន្និសីទតិ.

៦. វិស្សជ្ជនគាថាយ បនស្ស យស្មា បញ្ញាសតិយោ នាមេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តស្មា តា វិសុំ ន វុត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យំ មំ ត្វំ, អជិត, ឯតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ, តទេតំ យត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ, តំ តេ វទាមិ. តស្ស តស្ស ហិ វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហេវ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតិ, ឯត្ថេវ វិញ្ញាណនិរោធេន និរុជ្ឈតិ ឯតំ, វិញ្ញាណនិរោធា តស្ស តស្ស និរោធោ ហោតិ, តំ នាតិវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គសម្បយុត្តបញ្ញាយ កុសលាកុសលចេតនាសម្បយុត្តចិត្តស្ស អភព្ពុប្បត្តិកវសេន និរុជ្ឈនេន. តត្ថ ទុវិធោ និរោធោ អនុបាទិន្នកនិរោធោ ឧបាទិន្នកនិរោធោតិ. សោតាបត្តិមគ្គេន ហិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តានិ វិចិកិច្ឆាសហគតន្តិ បញ្ច ចិត្តានិ និរុជ្ឈន្តិ, តានិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. តំ អនុបាទិន្នករូបក្ខន្ធោ, តានិ ចិត្តានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា តយោ អរូបក្ខន្ធា. តត្ថ សចេ សោតាបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្សា, តានិ បញ្ច ចិត្តានិ ឆសុ អារម្មណេសុ បរិយុដ្ឋានំ បាបុណេយ្យុំ. សោតាបត្តិមគ្គោ បន នេសំ បរិយុដ្ឋានុប្បត្តិំ វារយមានោ សេតុសមុគ្ឃាតំ អភព្ពុប្បត្តិកភាវំ កុរុមានោ អនុបាទិន្នកំ និរោធេតិ នាម. សកទាគាមិមគ្គេន ចត្តារិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានិ ទ្វេ ទោមនស្សសហគតានីតិ ឱឡារិកកាមរាគព្យាបាទវសេន ឆ ចិត្តានិ និរុជ្ឈន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អណុសហគតកាមរាគព្យាបាទវសេន តានិ ឯវ ឆ ចិត្តានិ និរុជ្ឈន្តិ. អរហត្តមគ្គេន ចត្តារិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានិ ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ចាតិ បញ្ច អកុសលចិត្តានិ និរុជ្ឈន្តិ. តត្ថ សចេ តេសំ អរិយានំ តេ មគ្គា អភាវិតា អស្សុ, តានិ ចិត្តានិ ឆសុ អារម្មណេសុ បរិយុដ្ឋានំ បាបុណេយ្យុំ. តេ បន តេសំ មគ្គា បរិយុដ្ឋានុប្បត្តិំ វារយមានា សេតុសមុគ្ឃាតំ អភព្ពុប្បត្តិកភាវំ កុរុមានា អនុបាទិន្នកំ និរោធេន្តិ នាម. ឯវំ អនុបាទិន្នកនិរោធោ វេទិតព្ពោ.

សចេ បន សោតាបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្សា, ឋបេត្វា សត្ត ភវេ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. តីណិ សំយោជនានិ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោតិ ឥមេ បន បញ្ច កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ សោតាបន្នស្ស សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ. ឯវំ សោតាបត្តិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកំ និរោធេតិ នាម.

សចេ សកទាគាមិស្ស សកទាគាមិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្សា, ឋបេត្វា ទ្វេ ភវេ បញ្ចសុ ភវេសុ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. ឱឡារិកានិ កាមរាគបដិឃសំយោជនានិ ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ សកទាគាមិស្ស ទ្វេ ភវេ ឋបេត្វា បញ្ចសុ ភវេសុ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ. ឯវំ សកទាគាមិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកំ និរោធេតិ នាម.

សចេ អនាគាមិស្ស អនាគាមិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្សា, ឋបេត្វា ឯកំ ភវំ ទុតិយភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. អណុសហគតានិ កាមរាគបដិឃសញ្ញោជនានិ អណុសហគតោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ អនាគាមិស្ស ឯកំ ភវំ ឋបេត្វា ទុតិយភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ. ឯវំ អនាគាមិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកំ និរោធេតិ នាម.

សចេ អរហតោ អរហត្តមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្សា, រូបារូបភវេសុ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជា មានានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ជានុសយោតិ ឥមេ បន អដ្ឋ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ ខីណាសវស្ស បុនព្ភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ? ឯវំ អរហត្តមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកំ និរោធេតិ នាម.

សោតាបត្តិមគ្គោ ចេត្ថ អបាយភវំ និរោធេតិ. សកទាគាមិមគ្គោ សុគតិកាមភវេកទេសំ. អនាគាមិមគ្គោ កាមភវំ. អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវំ, សព្ពភវេបិ និរោធេតិ ឯវាតិ វទន្តិ. ឯវំ ឧបាទិន្នកនិរោធោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘‘អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេនា’’តិ ឯតេន អនុបាទិន្នកនិរោធំ ទស្សេតិ. ‘‘យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តី’’តិ ឥមិនា បន ឧបាទិន្នកនិរោធំ ទស្សេតិ.

តត្ថ សត្ត ភវេ ឋបេត្វាតិ កាមភវតោ កាមភវំ សំសរន្តស្ស សត្ត ភវេ វជ្ជេត្វា. អនមតគ្គេ សំសារេតិ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩) –

ឯវំ វណ្ណិតេ សំសារវដ្ដេ. យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ នមនលក្ខណំ ចតុក្ខន្ធសង្ខាតំ នាមញ្ច រុប្បនលក្ខណំ ភូតោបាទាយសង្ខាតំ រូបញ្ច ឯតេ ធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ. ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តីតិ ឯតស្មិំ សោតាបត្តិមគ្គេ ឯតេ នាមរូបធម្មា អភព្ពុប្បត្តិកវសេន និរោធំ គច្ឆន្តិ. សកទាគាមិមគ្គញាណេនាតិ ឯត្ថ បដិសន្ធិវសេន សកិំយេវ ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. តេន មគ្គេន សម្បយុត្តញាណេន. ទ្វេ ភវេ ឋបេត្វាតិ កាមធាតុយាយេវ បដិសន្ធិវសេន ទ្វេ ភវេ វជ្ជេត្វា. បញ្ចសុ ភវេសូតិ តទវសិដ្ឋេសុ បញ្ចសុ ភវេសុ. ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តីតិ ឯត្ថ សកទាគាមិមគ្គេ ឯតេ ធម្មា វុត្តនយេន និរុជ្ឈន្តិ. ឯកំ ភវំ ឋបេត្វាតិ ឧក្កដ្ឋវសេន រូបធាតុយា វា អរូបធាតុយា វា ឯកំ ភវំ វជ្ជេត្វា. រូបធាតុយា វា អរូបធាតុយា វាតិ ទុតិយកភវេ រូបធាតុយា ចេវ អរូបធាតុយា ច. នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ឯត្ថ រូបភវេ នាមរូបំ, អរូបភវេ នាមមេវ. ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តីតិ ឯត្ថ អនាគាមិមគ្គេ ឯតេ នាមរូបធម្មា វុត្តនយេន និរុជ្ឈន្តិ.

អរហតោតិ កិលេសេហិ អារកត្តា ‘‘អរហា’’តិ លទ្ធនាមស្ស ខីណាសវស្ស. អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ ទុវិធា ហិ និព្ពានធាតុ សឧបាទិសេសា ច អនុបាទិសេសា ច. តត្ថ ឧបាទីយតិ ‘‘អហំ មមា’’តិ ភុសំ គណ្ហីយតីតិ ឧបាទិ, ខន្ធបញ្ចកស្សេតំ អធិវចនំ. ឧបាទិយេវ សេសោ អវសិដ្ឋោ ឧបាទិសេសោ, សហ ឧបាទិសេសេន វត្តតីតិ សឧបាទិសេសា. នត្ថេត្ថ ឧបាទិសេសោតិ អនុបាទិសេសា. តាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា. បរិនិព្ពាយន្តស្សាតិ និរិន្ធនស្ស វិយ ជាតវេទស្ស និព្ពាយន្តស្ស អប្បវត្តំ បវិសន្តស្ស. ចរិមវិញ្ញាណស្ស និរោធេនាតិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសានំ និរោធវសេន. តយោ ចរិមា ភវចរិមោ ឈានចរិមោ ចុតិចរិមោតិ. ភវេសុ ហិ កាមភវេ អស្សាសបស្សាសា បវត្តន្តិ, រូបារូបភវេសុ នប្បវត្តន្តិ. តស្មា សោ ភវចរិមោ. ឈានេសុ បុរិមឈានត្តយេវ បវត្តន្តិ, ចតុត្ថេ នប្បវត្តន្តិ. តស្មា សោ ឈានចរិមោ. យេ បន ចុតិចិត្តស្ស បុរតោ សោឡសមេន ចិត្តេន សហុប្បន្នា, តេ ចុតិចិត្តេន សហ និរុជ្ឈន្តិ. សោ ចុតិចរិមោ នាម. អយំ ឥធ ចរិមោតិ អធិប្បេតោ. យេ ហិ កេចិ ពុទ្ធា វា បច្ចេកពុទ្ធា វា អរិយសាវកា វា អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ សព្ពេ ភវង្គចិត្តេនេវ អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន កាលំ ករោន្តិ. តស្មា ចរិមវិញ្ញាណស្ស និរោធេនាតិ ចុតិចិត្តស្ស និរោធេនាតិ អត្ថោ.

បញ្ញា ច សតិ ច នាមញ្ចាតិ ឯតេហិ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ គហណំ បច្ចេតព្ពំ. រូបញ្ចាតិ ឯតេន ចតុន្នំ មហាភូតានំ ចតុវីសតិឧបាទារូបានញ្ច គហណំ បច្ចេតព្ពំ. ឥទានិ តស្ស និរុជ្ឈនូបាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណស្ស និរោធេន, ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ អាហ. តត្ថ វិញ្ញាណន្តិ ចរិមវិញ្ញាណម្បិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណម្បិ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស បហីននិរោធេន ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈតិ ទីបសិខា វិយ អបណ្ណត្តិកភាវំ យាតិ, ចរិមវិញ្ញាណស្ស អនុប្បាទបច្ចយត្តា អនុប្បាទនិរោធេន អនុប្បាទវសេនេវ ឧបរុជ្ឈតីតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៩៩).

៧. ឯត្តាវតា ច ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ ឥមិនា បកាសិតំ ទុក្ខសច្ចំ, ‘‘យានិ សោតានី’’តិ ឥមិនា សមុទយសច្ចំ, ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ ឥមិនា មគ្គសច្ចំ, ‘‘អសេសំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ ឥមិនា និរោធសច្ចន្តិ ឯវំ ចត្តារិ សច្ចានិ សុត្វាបិ អរិយភូមិំ អនធិគតោ បុន សេក្ខាសេក្ខបដិបទំ បុច្ឆន្តោ ‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ សង្ខាតធម្មាតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិវីមំសិតធម្មា, អរហន្តានមេតំ អធិវចនំ. សេក្ខាតិ សីលាទីនិ សិក្ខមានា អវសេសា អរិយបុគ្គលា. បុថូតិ ពហូ សត្តជនា. តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ បុដ្ឋោ បព្រូហីតិ តេសំ មេ សេក្ខាសេក្ខានំ និបកោ បណ្ឌិតោ ត្វំ បុដ្ឋោ បដិបត្តិំ ព្រូហីតិ.

តេសំ ខន្ធា សង្ខាតាតិ តេសំ បញ្ចក្ខន្ធា អប្បដិសន្ធិកំ កត្វា ទេសិតា, សង្ខេបំ កត្វា ឋបិតា វា. ធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥរិយន្តិ បយោគំ. ចរិយន្តិ កិរិយំ. វុត្តិន្តិ បវត្តិំ. អាចរន្តិ ចរណំ. គោចរន្តិ បច្ចយំ. វិហារន្តិ ឥរិយាបថបវត្តនំ. បដិបទន្តិ វិបស្សនំ.

៨. អថស្ស ភគវា យស្មា សេក្ខេន កាមច្ឆន្ទនីវរណំ អាទិំ កត្វា សព្ពកិលេសា បហាតព្ពា ឯវ, តស្មា ‘‘កាមេសូតិ ឧបឌ្ឍគាថាយ សេក្ខបដិបទំ ទស្សេតិ. តស្សត្ថោ – វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន នាភិគិជ្ឈេយ្យ, កាយទុច្ចរិតាទយោ ច មនសោ អាវិលភាវករេ ធម្មេ បជហន្តោ មនសានាវិលោ សិយាតិ. យស្មា បន អសេក្ខោ អនិច្ចាទិវសេន សព្ពសង្ខារាទីនំ បរិតុលិតត្តា កុសលោ សព្ពធម្មេសុ កាយានុបស្សនាសតិអាទីហិ ច សតោ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនំ ភិន្នត្តា ភិក្ខុភាវំ បត្តោ ហុត្វា សព្ពឥរិយាបថេសុ បរិព្ពជតិ, តស្មា ‘‘កុសលោ’’តិ ឧបឌ្ឍគាថាយ អសេក្ខបដិបទំ ទស្សេតិ.

នាភិគិជ្ឈេយ្យាតិ គេធំ នាបជ្ជេយ្យ. ន បលិគិជ្ឈេយ្យាតិ លោភំ នាបជ្ជេយ្យ. ន បលិពុន្ធេយ្យាតិ លោភវសេន ន អល្លីយេយ្យ.

អាវិលករេ កិលេសេ ជហេយ្យាតិ ចិត្តាលុឡករេ ឧបតាបសង្ខាតេ កិលេសេ ជហេយ្យ.

សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ និព្ពានំ អន្តោករិត្វា វុត្តំ. យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ សប្បច្ចយសភាវំ.

សហ គាថាបរិយោសានាតិ គាថាវសានេនេវ សទ្ធិំ. យេតេ ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្ទាតិ យេ ឯតេ អជិតមាណវេន កល្យាណឆន្ទេន ឯកជ្ឈាសយា. ឯកប្បយោគាតិ កាយវចីមនោបយោគេហិ ឯកប្បយោគា. ឯកាធិប្បាយាតិ ឯកោ អធិប្បាយោ រុចិ ឯតេសន្តិ ឯកាធិប្បាយា, ឯករុចិកាតិ អត្ថោ. ឯកវាសនវាសិតាតិ អតីតពុទ្ធសាសនេ តេន សទ្ធិំ ភាវិតភាវនា. អនេកបាណសហស្សានន្តិ អនេកេសំ ទេវមនុស្សសង្ខាតានំ បាណសហស្សានំ. វិរជំ វីតមលន្តិ រាគាទិរជវិរហិតំ រាគាទិមលវិរហិតញ្ច.

ធម្មចក្ខុន្តិ ឥធ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. អញ្ញត្ថ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយំ. តស្ស ឧប្បត្តិការណទស្សនត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អាហ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវំ សព្ពសង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ តស្ស ច អជិតព្រាហ្មណស្ស អន្តេវាសិកសហស្សានញ្ច តណ្ហាទីហិ អគ្គហេត្វា កាមាសវាទីហិ មគ្គក្ខណេ ចិត្តំ វិមុច្ចមានំ ផលក្ខណេ វិមុច្ចិ. សហ អរហត្តប្បត្តាតិ អរហត្តប្បត្តិយា ច សហេវ អាយស្មតោ អជិតស្ស ច អន្តេវាសិកសហស្សស្ស ច អជិនជដាវាកចីរតិទណ្ឌកមណ្ឌលុអាទយោ អន្តរធាយិំសុ. សព្ពេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ទ្វង្គុលកេសា ឯហិភិក្ខូ ហុត្វា ភគវន្តំ នមស្សមានា បញ្ជលិកា និសីទិំសុ. បាឡិយំ បន អជិតត្ថេរោវ បញ្ញាយតិ. តត្ថ អន្វត្ថបដិបត្តិយាតិ សយំ បច្ចាសីសិតលទ្ធបដិបត្តិយា, និព្ពានលទ្ធភាវេនាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ. ឯវំ ភគវា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

អជិតមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. តិស្សមេត្តេយ្យមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩. ទុតិយេ តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសេ – កោធ សន្តុសិតោតិ និដ្ឋិតេ បន អជិតសុត្តេ ‘‘កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ (សុ. និ. ១១២៤; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៣) ឯវំ មោឃរាជា បុច្ឆិតុំ អារភិ. ‘‘ន តាវស្ស ឥន្ទ្រិយានិ បរិបាកំ គតានី’’តិ ញត្វា ភគវា ‘‘តិដ្ឋ ត្វំ, មោឃរាជ, អញ្ញោ បុច្ឆតូ’’តិ បដិក្ខិបិ. តតោ តិស្សមេត្តេយ្យោ អត្តនោ សំសយំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កោធាតិ គាថមាហ. តត្ថ កោធ សន្តុសិតោតិ កោ ឥធ សត្តោ តុដ្ឋោ. ឥញ្ជិតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានិ. ឧភន្តមភិញ្ញាយាតិ ឧភោ អន្តេ អភិជានិត្វា. មន្តា ន លិប្បតីតិ បញ្ញាយ ន លិប្បតិ.

បរិបុណ្ណសង្កប្បោតិ នេក្ខម្មាទិវិតក្កេហិ បរិបុណ្ណសង្កប្បត្តា បរិបុណ្ណមនោរថោ.

តណ្ហិញ្ជិតន្តិ តណ្ហាយ ចលិតំ. ទិដ្ឋិញ្ជិតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កាមិញ្ជិតន្តិ កិលេសកាមេហិ ឥញ្ជិតំ ផន្ទិតំ. ‘‘កម្មិញ្ជិត’’ន្តិបិ បាឋោ, តំ ន សុន្ទរំ.

មហន្តោ បុរិសោតិ មហាបុរិសោ. ឧត្តមោ បុរិសោតិ អគ្គបុរិសោ. បធានោ បុរិសោតិ សេដ្ឋបុរិសោ. អលាមកោ បុរិសោតិ វិសិដ្ឋបុរិសោ. ជេដ្ឋកោ បុរិសោតិ បាមោក្ខបុរិសោ. ន ហេដ្ឋិមកោ បុរិសោតិ ឧត្តមបុរិសោ. បុរិសានំ កោដិប្បត្តោ បុរិសោតិ បធានបុរិសោ. សព្ពេសំ ឥច្ឆិតោ បុរិសោតិ បវរបុរិសោ.

សិព្ពិនិមច្ចគាតិ តណ្ហំ អតិអគា, អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. ឧបច្ចគាតិ ភុសំ អតិអគា.

១០. តស្សេតមត្ថំ ភគវា ព្យាករោន្តោ ‘‘កាមេសូ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ កាមេសុ ព្រហ្មចរិយវាតិ កាមនិមិត្តំ ព្រហ្មចរិយវា, កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា មគ្គព្រហ្មចរិយេន សមន្នាគតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា សន្តុសិតតំ ទស្សេតិ. ‘‘វីតតណ្ហោ’’តិអាទីហិ អនិញ្ជិតតំ. តត្ថ សង្ខាយ និព្ពុតោតិ អនិច្ចាទិវសេន ធម្មេ វីមំសិត្វា រាគាទិនិព្ពានេន និព្ពុតោ.

អសទ្ធម្មសមាបត្តិយាតិ នីចធម្មសមាយោគតោ. អារតីតិ អារកា រមនំ. វិរតីតិ តាយ វិនា រមនំ. បដិវិរតីតិ បដិនិវត្តិត្វា តាយ វិនា រមនំ. វេរមណីតិ វេរវិនាសនំ. អកិរិយាតិ កិរិយាបច្ឆិន្ទនំ. អករណន្តិ ករណបរិច្ឆិន្ទនំ. អនជ្ឈាបត្តីតិ អនាបជ្ជនតា. វេលាអនតិក្កមោតិ សីមាអនតិក្កមោ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា បាកដមេវ.

ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ អយម្បិ ព្រាហ្មណោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ សទ្ធិំ អន្តេវាសិកសហស្សេន, អញ្ញេសញ្ច អនេកសហស្សានំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ. សេសំ បុព្ពសទិសមេវ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

តិស្សមេត្តេយ្យមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បុណ្ណកមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២. តតិយេ បុណ្ណកសុត្តនិទ្ទេសេ – អនេជន្តិ ឥទម្បិ បុរិមនយេនេវ មោឃរាជានំ បដិក្ខិបិត្វា វុត្តំ. តត្ថ មូលទស្សាវិន្តិ អកុសលមូលាទិទស្សាវិំ. ឥសយោតិ ឥសិនាមកា ជដិលា. យញ្ញន្តិ ទេយ្យធម្មំ. អកប្បយិំសូតិ បរិយេសិំសុ.

ហេតុទស្សាវីតិអាទីនិ សព្ពានិ ការណវេវចនានេវ. ការណញ្ហិ យស្មា អត្តនោ ផលត្ថាយ ហិនោតិ បវត្តតិ, តស្មា ហេតូតិ វុច្ចតិ. យស្មា តំ ផលំ និទេតិ ‘ហន្ទ, គណ្ហថ ន’ន្តិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា និទានន្តិ វុច្ចតិ. សម្ភវទស្សាវីតិអាទីនិ បញ្ច បទានិ ហេដ្ឋា ទស្សិតនយានិ ឯវ. យស្មា តំ បដិច្ច ឯតិ បវត្តតិ, តញ្ច ផលំ តតោ សមុទេតិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា បច្ចយោតិ ច សមុទយោតិ ច វុច្ចតិ.

យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោតិ ចតុអបាយវិនិមុត្តកា ឧត្តរមាតាទយោ អប្បេសក្ខា កបណមនុស្សា ច ទុល្លភឃាសច្ឆាទនា ទុក្ខបីឡិតា វេទិតព្ពា. យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោតិ យមរាជនាគសុបណ្ណបេតមហិទ្ធិកាទយោ បច្ចេតព្ពា. អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយាតិ តីសុ ឋានេសុ បដិសន្ធិវសេន អត្តភាវបដិលាភត្ថាយ. ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានាតិ. បស្សតីតិ សមន្តចក្ខុនា បស្សតិ.

អកុសលាតិ អកោសល្លសម្ភូតា. អកុសលំ ភជន្តីតិ អកុសលភាគិយា. អកុសលបក្ខេ ភវាតិ អកុសលបក្ខិកា. សព្ពេ តេ អវិជ្ជា មូលំ ការណំ ឯតេសន្តិ អវិជ្ជាមូលកា. អវិជ្ជាយ សមោសរន្តិ សម្មា ឱសរន្តិ គច្ឆន្តីតិ អវិជ្ជាសមោសរណា. អវិជ្ជាសមុគ្ឃាតាតិ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាយ ហតាយ. សព្ពេ តេ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តប្បការា អកុសលធម្មា, តេ សព្ពេ ហតភាវំ បាបុណន្តិ.

អប្បមាទមូលកាតិ សតិអវិប្បវាសោ អប្បមាទោ មូលំ ការណំ ឯតេសន្តិ អប្បមាទមូលកា. អប្បមាទេសុ សម្មា ឱសរន្តិ គច្ឆន្តីតិ អប្បមាទសមោសរណា. អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតីតិ សយំ កាមាវចរោបិ សមានោ ចតុភូមកធម្មានំ បតិដ្ឋាភាវេន អគ្គោ នាម ជាតោ.

អលមត្តោតិ សមត្ថចិត្តោ. មយា បុច្ឆិតន្តិ មយា បុដ្ឋំ. វហស្សេតំ ភារន្តិ ឯតំ អាភតភារំ វហស្សុ. យេ កេចិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា. ‘‘ឥសិបព្ពជ្ជា បព្ពជិតា’’តិបិ បាឋោ.

អាជីវកសាវកានំ អាជីវកា ទេវតាតិ យេ អាជីវកវចនំ សុណន្តិ សុស្សុសន្តិ, តេ អាជីវកសាវកា, តេសំ អាជីវកសាវកានំ. អាជីវកា ច តេសំ ទេយ្យធម្មំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, តេ ឯវ អាជីវកា ទេវតា. ឯវំ សព្ពត្ថ. យេ យេសំ ទក្ខិណេយ្យាតិ យេ អាជីវកាទយោ ទិសាបរិយោសានា យេសំ ខត្តិយាទីនំ ទេយ្យធម្មានុច្ឆវិកា. តេ តេសំ ទេវតាតិ តេ អាជីវកាទយោ តេសំ ខត្តិយាទីនំ ទេវតា.

យេបិ យញ្ញំ ឯសន្តីតិ ទេយ្យធម្មំ ឥច្ឆន្តិ. គវេសន្តីតិ ឱលោកេន្តិ. បរិយេសន្តីតិ ឧប្បាទេន្តិ. យញ្ញា វា ឯតេ បុថូតិ យញ្ញា ឯវ វា ឯតេ បុថុកា. យញ្ញយាជកា វា ឯតេ បុថូតិ ទេយ្យធម្មស្ស យាជនកា ឯវ វា ឯតេ បុថុកា. ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូតិ ទេយ្យធម្មានុច្ឆវិកា ឯវ វា ឯតេ បុថុកា. តេ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កថំ យញ្ញា វា ឯតេ បុថូ’’តិអាទិនា នយេន វិត្ថារេន ទស្សេតិ.

១៣. អាសីសមានាតិ រូបាទីនិ បត្ថយមានា. ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវញ្ច បត្ថយមានា, មនុស្សាទិភាវំ ឥច្ឆន្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជរំ សិតាតិ ជរំ និស្សិតា. ជរាមុខេន ចេត្ថ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ វុត្តំ. តេន វដ្ដទុក្ខនិស្សិតា តតោ អបរិមុច្ចមានាយេវ កប្បយិំសូតិ ទីបេតិ.

រូបបដិលាភំ អាសីសមានាតិ វណ្ណាយតនសម្បត្តិលាភំ បត្ថយមានា. សទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ខត្តិយមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភន្តិ សារប្បត្តេ ខត្តិយានំ មហាសាលកុលេ អត្តភាវលាភំ បដិសន្ធិំ បត្ថយមានា. ព្រាហ្មណមហាសាលកុលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសូតិ ឯត្ថ បុព្ពភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ខត្តិយកុលាទីសុ.

ជរានិស្សិតាតិ ជរំ អស្សិតា. ព្យាធិនិស្សិតាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេហិ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ ហោតិ.

១៤. កច្ចិសុ តេ ភគវា យញ្ញបថេ អប្បមត្តា, អតារុ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិសាតិ ឯត្ថ យញ្ញោ ឯវ យញ្ញបថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កច្ចិ តេ យញ្ញេ អប្បមត្តា ហុត្វា យញ្ញំ កប្បយន្តា វដ្ដទុក្ខមុត្តរិំសូតិ.

យេបិ យញ្ញំ ទេន្តិ យជន្តីតិ ទេយ្យធម្មទានវសេន យជន្តិ. បរិច្ចជន្តីតិ វិស្សជ្ជេន្តិ.

១៥. អាសីសន្តីតិ រូបបដិលាភាទយោ បត្ថេន្តិ. ថោមយន្តីតិ ‘‘សុចិំ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន យញ្ញាទីនិ បសំសន្តិ. អភិជប្បន្តីតិ រូបាទិបដិលាភាយ វាចំ គីរន្តិ. ជុហន្តីតិ ទេន្តិ. កាមាភិជប្បន្តិ បដិច្ច លាភន្តិ រូបាទិលាភំ បដិច្ច បុនប្បុនំ កាមេ ឯវ អភិជប្បន្តិ, ‘‘អហោ វត អម្ហាកម្បិ សិយ្យុ’’ន្តិ វទន្តិ, តណ្ហញ្ច តត្ថ វឌ្ឍេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. យាជយោគាតិ យាគាធិមុត្តា. ភវរាគរត្តាតិ ឯវមិមេហិ អាសីសនាទីហិ ភវរាគេនេវ រត្តា, ភវរាគរត្តា វា ហុត្វា ឯតានិ អាសីសនាទីនិ ករោន្តា នាតរិំសុ ជាតិអាទិវដ្ដទុក្ខំ ន ឧត្តរិំសុ.

យញ្ញំ វា ថោមេន្តីតិ ទានំ វា វណ្ណេន្តិ. ផលំ វាតិ រូបាទិបដិលាភំ. ទក្ខិណេយ្យេ វាតិ ជាតិសម្បន្នាទីសុ. សុចិំ ទិន្នន្តិ សុចិំ កត្វា ទិន្នំ. មនាបន្តិ មនវឌ្ឍនកំ. បណីតន្តិ ឱជវន្តំ. កាលេនាតិ តត្ថ តត្ថ សម្បត្តកាលេ. កប្បិយន្តិ អកប្បិយំ វជ្ជេត្វា ទិន្នំ. អនវជ្ជន្តិ និទ្ទោសំ. អភិណ្ហន្តិ បុនប្បុនំ. ទទំ ចិត្តំ បសាទិតន្តិ ទទតោ មុញ្ចនចិត្តំ បសាទិតន្តិ. ថោមេន្តិ កិត្តេន្តីតិ គុណំ បាកដំ ករោន្តិ. វណ្ណេន្តីតិ វណ្ណំ ភណន្តិ. បសំសន្តីតិ បសាទំ បាបេន្តិ.

ឥតោ និទានន្តិ ឥតោ មនុស្សលោកតោ ទិន្នការណា. អជ្ឈាយកាតិ មន្តេ បរិវត្តេន្តា. មន្តធរាតិ មន្តេ ធារេន្តា. តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទានំ. ឱដ្ឋបហដករណវសេន បារំ គតាតិ បារគូ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ. និឃណ្ឌូតិ និឃណ្ឌុរុក្ខាទីនំ វេវចនប្បកាសកំ សត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាវហំ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សាក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ‘‘ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសា’’តិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តបុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ.

បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អធិយន្តិ, វេទេន្តិ វាតិ បទកា វេយ្យាករណា. លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌវាទសត្ថំ. មហាបុរិសលក្ខណន្តិ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបកំ ទ្វាទសសហស្សគន្ថប្បមាណំ សត្ថំ. យត្ថ សោឡសសហស្សគាថាបទបរិមាណា ពុទ្ធមន្តា នាម អហេសុំ. យេសំ វសេន ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតា ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធា, អគ្គសាវកា, អសីតិមហាសាវកា (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.១២៨៨), ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, អគ្គុបដ្ឋាកោ, អគ្គុបដ្ឋាយិកា, រាជា ចក្កវត្តី’’តិ អយំ វិសេសោ ញាយតិ. អនវយាតិ ឥមេសុ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនូនា បរិបូរការិនោ, អវយា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយា នាម យេ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ. វីតរាគាតិ បហីនរាគា. ឯតេន អរហត្តផលដ្ឋា វុត្តា. រាគវិនយាយ វា បដិបន្នាតិ ឯតេន អរហត្តមគ្គដ្ឋា. វីតទោសាតិ អនាគាមិផលដ្ឋា. ទោសវិនយាយ វា បដិបន្នាតិ ឯតេន អនាគាមិមគ្គដ្ឋា. វីតមោហាតិ អរហត្តផលដ្ឋា. មោហវិនយាយ វា បដិបន្នាតិ អរហត្តមគ្គដ្ឋា. សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិសម្បន្នាតិ ឯតេហិ ចតូហិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេហិ សីលាទីហិ សម្បន្នា. វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នាតិ ឯតេន បច្ចវេក្ខណញាណសម្បន្នា វុត្តាតិ ញាតព្ពំ, តញ្ច ខោ លោកិយមេវ. អភិជប្បន្តីតិ បត្ថេន្តិ. ជប្បន្តីតិ បច្ចាសីសន្តិ. បជប្បន្តីតិ អតីវ បច្ចាសីសន្តិ. យាជយោគេសុ យុត្តាតិ អនុយោគេ ទេយ្យធម្មេ ទិយ្យមានេ អភិយោគវសេន យុត្តា.

១៦. អថ កោ ចរហីតិ អថ ឥទានិ កោ អញ្ញោ អតារិ.

១៧. សង្ខាយាតិ ញាណេន វីមំសិត្វា. បរោបរានីតិ បរានិ ច ឱបរានិ ច, បរត្តភាវសកត្តភាវាទីនិ បរានិ ច ឱបរានិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិធូមោតិ កាយទុច្ចរិតាទិធូមវិរហិតោ. អនីឃោតិ រាគាទិឦឃវិរហិតោ. អតារិ សោតិ សោ ឯវរូបោ អរហា ជាតិជរំ អតារិ.

សករូបាតិ អត្តនោ រូបា. បររូបាតិ បរេសំ រូបា. កាយទុច្ចរិតំ វិធូមិតន្តិ តិវិធកាយទុច្ចរិតំ វិធូមំ កតំ. វិធមិតន្តិ នាសិតំ.

មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោតិ យថា ខារិភារោ ខន្ធេន វយ្ហមានោ ឧបរិដ្ឋិតោបិ អក្កន្តក្កន្តដ្ឋានំ បថវិយា សទ្ធិំ ផស្សេតិ វិយ, ឯវំ ជាតិគោត្តកុលាទីនិ មានវត្ថូនិ និស្សាយ ឧស្សាបិតោ មានោ, តត្ថ តត្ថ ឥស្សំ ឧប្បាទេន្តោ ចតូសុ អបាយេសុ សំសីទាបេតិ. តេនាហ – ‘‘មានោ ហិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខារិភារោ’’តិ. កោធោ ធូមោតិ តវ ញាណគ្គិស្ស ឧបក្កិលេសដ្ឋេន កោធោ ធូមោ. តេន ហិ តេ ឧបក្កិលិដ្ឋោ ញាណគ្គិ ន វិរោចតិ. ភស្មនិ មោសវជ្ជន្តិ និរោជដ្ឋេន មុសាវាទោ ឆារិកា នាម. យថា ហិ ឆារិកាយ បដិច្ឆន្នោ អគ្គិ ន ជោតតិ, ឯវំ តេ មុសាវាទេន បដិច្ឆន្នំ ញាណន្តិ ទស្សេតិ. ជិវ្ហា សុជាតិ យថា តុយ្ហំ សុវណ្ណរជតលោហកដ្ឋមត្តិកាសុ អញ្ញតរមយា យាគយជនត្ថាយ សុជា ហោតិ, ឯវំ មយ្ហំ ធម្មយាគយជនត្ថាយ បហុតជិវ្ហា សុជាតិ វទតិ. យថា តុយ្ហំ នទីតីរេ យជនដ្ឋានំ, ឯវំ ធម្មយាគយជនដ្ឋានដ្ឋេន ហទយំ ជោតិដ្ឋានំ. អត្តាតិ ចិត្តំ.

ជាតីតិ ជាយនកវសេន ជាតិ. ឥទមេត្ថ សភាវបច្ចត្តំ. សញ្ជាយនវសេន សញ្ជាតិ, ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ឱក្កមនវសេន ឱក្កន្តិ. ជាយនដ្ឋេន វា ជាតិ. សា អបរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. សញ្ជាយនដ្ឋេន សញ្ជាតិ. សា បរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. ឱក្កមនដ្ឋេន ឱក្កន្តិ. សា អណ្ឌជជលាពុជវសេន យុត្តា. តេ ហិ អណ្ឌកោសញ្ច វត្ថិកោសញ្ច ឱក្កមន្តិ បវិសន្តិ ឱក្កមន្តា បវិសន្តា វិយ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. អភិនិព្ពត្តនដ្ឋេន អភិនិព្ពត្តិ. សា សំសេទជឱបបាតិកវសេន យុត្តា. តេ ហិ បាកដា ឯវ ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. អយំ តាវ សម្មុតិកថា.

ឥទានិ បរមត្ថកថា ហោតិ. ខន្ធា ឯវ ហិ បរមត្ថតោ បាតុភវន្តិ, ន សត្តា. តត្ថ ច ខន្ធានន្តិ ឯកវោការភវេ ឯកស្ស, ចតុវោការភវេ ចតុន្នំ, បញ្ចវោការភវេ បញ្ចន្នម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ. បាតុភាវោតិ ឧប្បត្តិ. អាយតនានន្តិ ឯត្ថ តត្រ តត្រ ឧបបជ្ជមានាយតនានំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បដិលាភោតិ សន្តតិយា បាតុភាវោយេវ. បាតុភវន្តានេវ ហិ តានិ បដិលទ្ធានិ នាម ហោន្តិ. សា បនេសា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា ជាតិ, និយ្យាតនរសា, អតីតភវតោ ឥធ ឧម្មុជ្ជនបច្ចុបដ្ឋានា, ផលវសេន ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា វា.

ជរាតិ សភាវបច្ចត្តំ. ជីរណតាតិ អាការភាវនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា, បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា. អយញ្ហិ ជរាតិ ឥមិនា បទេន សភាវតោ ទីបិតា. តេនស្សា ឥទំ សភាវបច្ចត្តំ. ជីរណតាតិ ឥមិនា អាការតោ, តេនស្សាយំ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិ ឥមិនា កាលាតិក្កមេ ទន្តនខានំ ខណ្ឌិតភាវករណកិច្ចតោ. បាលិច្ចន្តិ ឥមិនា កេសលោមានំ បលិតភាវករណកិច្ចតោ. វលិត្តចតាតិ ឥមិនា មំសំ មិលាបេត្វា តចេ វលិភាវករណកិច្ចតោ. តេនស្សា ឥមេ ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា. តេហិ ឥមេសំ វិការានំ ទស្សនវសេន បាកដីភូតា បាកដជរា ទស្សិតា. យថេវ ហិ ឧទកស្ស វា វាតស្ស វា អគ្គិនោ វា តិណរុក្ខាទីនំ សំភគ្គបលិភគ្គតាយ វា ឈាមតាយ វា គតមគ្គោ បាកដោ ហោតិ, ន ច សោ គតមគ្គោ តានេវ ឧទកាទីនិ, ឯវមេវ ជរាយ ទន្តាទីនំ ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គតមគ្គោ បាកដោ, ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វាបិ គយ្ហតិ, ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរា. ន ហិ ជរា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ.

អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោតិ ឥមេហិ បន បទេហិ កាលាតិក្កមេយេវ អភិព្យត្តាយ អាយុក្ខយចក្ខាទិឥន្ទ្រិយបរិបាកសង្ខាតាយ បកតិយា ទីបិតា, តេនស្សិមេ បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, តស្មា ជរា ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ ផលូបចារេន វុត្តា. យស្មា ច ទហរកាលេ សុប្បសន្នានិ សុខុមម្បិ អត្តនោ វិសយំ សុខេនេវ គណ្ហនសមត្ថានិ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ជរំ បត្តស្ស បរិបក្កានិ អាលុឡិតានិ អវិសទានិ, ឱឡារិកម្បិ អត្តនោ វិសយំ គហេតុំ អសមត្ថានិ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ’’តិ ផលូបចារេនេវ វុត្តា.

សា បនេសា ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា សព្ពាបិ ជរា បាកដា បដិច្ឆន្នាតិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌាទិភាវទស្សនតោ រូបធម្មេសុ ជរា បាកដជរា នាម. អរូបធម្មេសុ បន ជរា តាទិសស្ស វិការស្ស អទស្សនតោ បដិច្ឆន្នជរា នាម. តត្ថ យ្វាយំ ខណ្ឌាទិភាវោ ទិស្សតិ, សោ តាទិសានំ ទន្តាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វណ្ណោយេវ. តញ្ច ចក្ខុនា ទិស្វា មនោទ្វារេន ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមេ ទន្តា ជរាយ បហដា’’តិ ជរំ ជានាតិ. ឧទកដ្ឋានេ ពទ្ធានិ គោសិង្គាទីនិ ឱលោកេត្វា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អត្ថិភាវជាននំ វិយ.

បុន អវីចិ សវីចីតិ ឯវម្បិ អយំ ជរា ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ មណិកនករជតបវាឡចន្ទសូរិយាទីនំ មន្ទទសកាទីសុ បាណីនំ វិយ ច បុប្ផផលបល្លវាទីសុ អបាណីនំ វិយ ច អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា ជរា អវីចិជរា នាម, និរន្តរជរាតិ អត្ថោ. តតោ អញ្ញេសុ បន យថាវុត្តេសុ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា សវីចិជរា នាម.

តត្ថ សវីចិជរា ឧបាទិន្នកអនុបាទិន្នកវសេន ឯវំ ទីបេតព្ពា – ទហរកុមារកានញ្ហិ បឋមមេវ ខីរទន្តា នាម ឧដ្ឋហន្តិ, ន តេ ថិរា. តេសុ បន បតិតេសុ បុន ទន្តា ឧដ្ឋហន្តិ, តេ បឋមមេវ សេតា ហោន្តិ, ជរាវាតេន បន បហដកាលេ កាឡកា ហោន្តិ. កេសា បន បឋមមេវ តម្ពាបិ ហោន្តិ កាឡកាបិ សេតកាបិ. ឆវិ បន សលោហិតកា ហោតិ. វឌ្ឍន្តានំ វឌ្ឍន្តានំ ឱទាតានំ ឱទាតភាវោ, កាឡកានំ កាឡកភាវោ បញ្ញាយតិ. ជរាវាតេន បហដកាលេ ច វលិំ គណ្ហាតិ. សព្ពម្បិ សស្សំ វបិតកាលេ សេតំ ហោតិ, បច្ឆា នីលំ. ជរាវាតេន បន បហដកាលេ បណ្ឌរំ ហោតិ. អម្ពង្កុរេនាបិ ទីបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. សា បនេសា ខន្ធបរិបាកលក្ខណា ជរា, មរណូបនយនរសា, យោព្ពនវិនាសបច្ចុបដ្ឋានា. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ. ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ អយម្បិ ព្រាហ្មណោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ សទ្ធិំ អន្តេវាសិកសហស្សេន. អញ្ញេសញ្ច អនេកសហស្សានំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ. សេសំ វុត្តសទិសមេវ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

បុណ្ណកមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មេត្តគូមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨. ចតុត្ថេ មេត្តគូសុត្តេ – មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តន្តិ ‘‘អយំ វេទគូ’’តិ ច ‘‘ភាវិតត្តោ’’តិ ច ឯវំ តំ មញ្ញាមិ.

អបរិត្តោតិ ន អប្បោ. មហន្តោតិ ន ខុទ្ទកោ. គម្ភីរោតិ ន ឧត្តានោ. អប្បមេយ្យោតិ មិនិតុំ ន សក្កុណេយ្យោ. ទុប្បរិយោគាឡ្ហោតិ អវគាហិតុំ ឱតរិតុំ ទុក្ខោ. ពហុរតនោ សាគរូបមោតិ ពហូនំ ធម្មរតនានំ អាករត្តា អនេកវិធរតនសម្បន្នោ មហាសមុទ្ទោ វិយ ពហុរតនោ សាគរសទិសោ.

ន មង្កុ ហោតីតិ ន វិកុណិតមុខោ ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោតិ ទោសវសេន ន ឃនីភូតចិត្តោ. អលីនមនសោតិ ន សង្កុចិតចិត្តោ. អព្យាបន្នចេតសោតិ ន បូតិចិត្តោ.

ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោតិ ចក្ខុវិសយេ រូបារម្មណេ ទិដ្ឋមត្តោយេវ តំ អារម្មណំ ភវិស្សតិ, កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ. យំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វណ្ណាយតនមេវ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិ ច ទិដ្ឋេតិ ទស្សនយោគេន វណ្ណាយតនំ, សវនយោគេន សទ្ទាយតនំ, មុតយោគេន ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានិ ទស្សេតិ. ឃានស្ស គន្ធាយតនំ, ជិវ្ហាយ រសាយតនំ, កាយស្ស បថវី តេជោ វាយូតិ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, វិញ្ញាតយោគេន ធម្មាយតនំ ទស្សេតិ. ទិដ្ឋេ អនូបយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ រាគូបយវិរហិតោ. អនបាយោតិ កោធវិរហិតោ អប្បដិឃោ. អនិស្សិតោតិ តណ្ហាយ អនល្លីនោ. អប្បដិពទ្ធោតិ មានេន ន ពទ្ធោ. វិប្បមុត្តោតិ សព្ពារម្មណតោ មុត្តោ. វិសញ្ញុត្តោតិ កិលេសេហិ វិយុត្តោ ហុត្វា ឋិតោ.

សំវិជ្ជតិ ភគវតោ ចក្ខូតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បកតិមំសចក្ខុ ឧបលព្ភតិ. បស្សតីតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ. ចក្ខុនា រូបន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបារម្មណំ. ឆន្ទរាគោតិ តណ្ហាឆន្ទោ.

ទន្តំ នយន្តិ សមិតិន្តិ ឧយ្យានកីឡាមណ្ឌលាទីសុ ហិ មហាជនមជ្ឈំ គច្ឆន្តា ទន្តមេវ គោណំ វា ទន្តំ អស្សាជានីយំ វា យានេ យោជេត្វា នយន្តិ. រាជាតិ តថារូបានេវ ឋានានិ គច្ឆន្តោ រាជាបិ ទន្តមេវ អភិរុហតិ. មនុស្សេសូតិ មនុស្សេសុបិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ទន្តោ និព្ពិសេវនោវ សេដ្ឋោ. យោតិវាក្យន្តិ ឯវរូបំ អតិក្កម្មវចនំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានម្បិ តិតិក្ខតិ នប្បតិប្ផរតិ ន វិហញ្ញតិ, ឯវរូបោ ទន្តោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ.

អស្សតរាតិ វឡវាយ គទ្រភេន ជាតា. អាជានីយាតិ យំ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេតិ, តស្ស ខិប្បំ ជាននសមត្ថា. សិន្ធវាតិ សិន្ធវរដ្ឋេ ជាតា អស្សា. មហានាគាតិ កុញ្ជរសង្ខាតា មហាហត្ថិនោ. អត្តទន្តោតិ ឯតេ អស្សតរា វា សិន្ធវា វា កុញ្ជរា វា ទន្តាវ, ន អទន្តា. យោ បន ចតុមគ្គសង្ខាតេន អត្តនោ ទន្តតាយ អត្តទន្តោ និព្ពិសេវនោ, អយំ តតោបិ វរំ, សព្ពេហិបិ ឯតេហិ ឧត្តរិតរោតិ អត្ថោ.

ន ហិ ឯតេហិ យានេហីតិ យានិ ឯតានិ ហត្ថិយានាទីនិ ឧត្តមយានានិ, ឯតេហិ យានេហិ កោចិ បុគ្គលោ សុបិនន្តេនបិ អគតបុព្ពត្តា ‘‘អគត’’ន្តិ សង្ខាតំ និព្ពានទិសំ តថា ន គច្ឆេយ្យ. យថា បុព្ពភាគេ ឥន្ទ្រិយទមេន ទន្តេន, អបរភាគេ អរិយមគ្គភាវនាយ សុទន្តេន ទន្តោ និព្ពិសេវនោ សប្បញ្ញោ បុគ្គលោ តំ អគតបុព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, ទន្តភូមិំ បាបុណាតិ, តស្មា អត្តទមនមេវ វរតរន្តិ អត្ថោ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣២២; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

វិធាសុ ន វិកម្បន្តីតិ នវវិធមានកោដ្ឋាសេសុ ន ចលន្តិ ន វេធេន្តិ. វិប្បមុត្តា បុនព្ភវាតិ កម្មកិលេសតោ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ មុត្តា. ទន្តភូមិំ អនុប្បត្តាតិ អរហត្តផលំ បាបុណិត្វា ឋិតា. តេ លោកេ វិជិតាវិនោតិ តេ វុត្តប្បការា ខីណាសវា សត្តលោកេ វិជិតវិជយា នាម (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

យស្សិន្ទ្រិយានិ ភាវិតានីតិ យស្ស ខីណាសវស្ស សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តផលំ បាបេត្វា វឌ្ឍិតានិ. អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ ចក្ខាទិអជ្ឈត្តាយតនានិ ច រូបាទិពហិទ្ធាយតនានិ ច និព្ពិសេវនានិ កតានិ. សព្ពលោកេតិ សកលតេធាតុកេ លោកេ ច. និព្ពិជ្ឈ ឥមំ បរញ្ច លោកន្តិ ឥមញ្ច អត្តភាវំ បរលោកេ ច អត្តភាវំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ. កាលំ កង្ខតិ ភាវិតោ ស ទន្តោតិ សោ ខីណាសវោ ចក្ខាទិតោ ទន្តោ វឌ្ឍិតចិត្តោ មរណកាលំ បត្ថេតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២២; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

យេសំ ធម្មានំ អាទិតោ សមុទាគមនំ បញ្ញាយតីតិ យេសំ ខន្ធាទិធម្មានំ ឧប្បត្តិ បញ្ញាយតិ. អត្ថង្គមតោ និរោធោតិ អត្ថង្គមនវសេន តេសំយេវ អភាវោ បញ្ញាយតិ. កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោតិ កុសលាកុសលកម្មនិស្សិតោ វិបាកោ កម្មំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តនតោ វិបាកោបិ កម្មសន្និស្សិតោវ នាម. នាមសន្និស្សិតំ រូបន្តិ សព្ពរូបំ នាមំ គហេត្វា បវត្តនតោ នាមសន្និស្សិតំ នាម ជាតំ. ជាតិយា អនុគតន្តិ សព្ពំ កម្មាទិកំ ជាតិយា អនុបវិដ្ឋំ. ជរាយ អនុសដន្តិ ជរាយ បត្ថដំ. ព្យាធិនា អភិភូតន្តិ ព្យាធិទុក្ខេន អភិមទ្ទិតំ. មរណេន អព្ភាហតន្តិ មច្ចុនា អភិហដំ បហដំ. អតាណន្តិ បុត្តាទីហិបិ តាយនស្ស អភាវតោ អតាយនំ អនារក្ខំ អលព្ភណេយ្យំ ខេមំ វា. អលេណន្តិ អល្លីយិតុំ និស្សយិតុំ អនរហំ, អល្លីនានម្បិ ន លេណកិច្ចករណំ. អសរណន្តិ និស្សិតានំ ន ភយហារកំ, ន ភយវិនាសកំ. អសរណីភូតន្តិ បុរេ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ អភាវេនេវ អសរណំ, ឧប្បត្តិសមកាលមេវ អសរណភូតន្តិ អត្ថោ.

១៩. អបុច្ឆសីតិ ឯត្ថ អ-ឥតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ, បុច្ឆសិត្វេវ អត្ថោ. បវក្ខាមិ យថា បជានន្តិ យថា បជានន្តោ អាចិក្ខតិ, ឯវំ អាចិក្ខិស្សាមិ. ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខាតិ តណ្ហាទិឧបធិនិទានា ជាតិអាទិទុក្ខវិសេសា បភវន្តិ.

តណ្ហូបធីតិ តណ្ហា ឯវ តណ្ហូបធិ. សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋូបធិ. រាគាទិកិលេសា ឯវ កិលេសូបធិ. បុញ្ញាទិកម្មានិ ឯវ កម្មូបធិ. តិវិធទុច្ចរិតានិយេវ ទុច្ចរិតូបធិ. កពឡីការាទយោ អាហារា ឯវ អាហារូបធិ. ទោសបដិឃោ ឯវ បដិឃូបធិ. កម្មសមុដ្ឋានា កម្មេនេវ គហិតា បថវាទយោ ចតស្សោ ធាតុយោវ ចតស្សោ ឧបាទិន្នធាតុយោ ឧបធី. ចក្ខាទិឆអជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឯវ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឧបធី. ចក្ខុវិញ្ញាណាទិឆវិញ្ញាណកាយាវ ឆ វិញ្ញាណកាយា ឧបធី. សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ទុក្ខមនដ្ឋេនាតិ សព្ពតេភូមកំ ទុក្ខំ ទុស្សហនដ្ឋេន ឧបធិ.

២០. ឯវំ ឧបធិនិទានតោ បភវន្តេសុ ទុក្ខេសុ – យោ វេ អវិទ្វាតិ គាថា. តត្ថ បជានន្តិ សង្ខារេ អនិច្ចាទិវសេន ជានន្តោ. ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ជាតិការណំ ‘‘ឧបធី’’តិ អនុបស្សន្តោ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

២១. សោកបរិទ្ទវញ្ចាតិ សោកញ្ច បរិទេវញ្ច. តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ យថា យថា សត្តា ជានន្តិ, តថា តថា ញាបនវសេន វិទិតោ ឯស តយា ធម្មោតិ.

តត្ថ តរន្តីតិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋោឃំ តរន្តិ. ឧត្តរន្តីតិ ទុតិយមគ្គេន កាមោឃំ តនុករណវសេន ឧគ្គន្ត្វា តរន្តិ. បតរន្តីតិ តមេវ និរវសេសប្បហានវសេន តតិយមគ្គេន វិសេសេន តរន្តិ. សមតិក្កមន្តីតិ ភវោឃអវិជ្ជោឃប្បហានវសេន ចតុត្ថមគ្គេន សម្មា អតិក្កមន្តិ. វីតិវត្តន្តីតិ ផលំ បាបុណិត្វា តិដ្ឋន្តិ.

២២. កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មន្តិ និព្ពានធម្មំ និព្ពានគាមិនិបដិបទាធម្មញ្ច តេ ទេសយិស្សាមិ. ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ ទិដ្ឋេវ ទុក្ខាទិធម្មេ, ឥមស្មិំយេវ វា អត្តភាវេ. អនីតិហន្តិ អត្តបច្ចក្ខំ. យំ វិទិត្វាតិ យំ ធម្មំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; កថា. ៧៥៣) នយេន សម្មសន្តោ វិទិត្វា.

តត្ថ អាទិកល្យាណន្តិ ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ តវ កិត្តយិស្សាមិ, តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា កិត្តយន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ កិត្តយិស្សាមិ. អាទិម្ហិ កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា កិត្តយិស្សាមិ. មជ្ឈេបិ. បរិយោសានេបិ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា កិត្តយិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មិញ្ហិ ភគវា ឯកគាថម្បិ ទេសេសិ, សា សមន្តភទ្ទកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយបាទេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមបាទេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ សុត្តំ បឋមានុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ.

អបិ ច សនិទានឧប្បត្តិត្តា អាទិកល្យាណំ, វេនេយ្យានំ អនុរូបតោ អត្ថស្ស អវិបរីតតាយ ច ហេតុទាហរណយុត្តតោ ច មជ្ឈេកល្យាណំ, សោតូនំ សទ្ធាបដិលាភជននេន និគមនេន ច បរិយោសានកល្យាណំ.

សកលោ ហិ សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពោធិតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ.

សុយ្យមានោ ចេស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ ភវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជិយមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថាបដិបន្នោ (បារា. អដ្ឋ. ១.១) ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោតិ.

យំ បនេស ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, នានានយេហិ ទីបេតិ. តំ យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ. អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថំ. ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថំ. ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ សរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ. សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ. ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ. អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ.

អបិ ច – បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ. បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោ កេវលបរិបុណ្ណំ. និរុបក្កិលេសតោ និត្ថរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធំ. សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តា ព្រហ្មភូតេហិ សេដ្ឋេហិ ចរិតព្ពតោ, តេសញ្ច ចរិយភាវតោ ព្រហ្មចរិយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.១).

ឯវំ បរិយត្តិធម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ លោកុត្តរធម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ’’តិ អាហ. សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេ ទស្សេត្វា និព្ពត្តិតលោកុត្តរំ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពានញ្ចា’’តិ អាហ. និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទន្តិ បុព្ពភាគសីលសមាធិវិបស្សនាធម្មញ្ច កិត្តយិស្សាមិ.

ទុក្ខេ ទិដ្ឋេតិ ទុក្ខសច្ចេ សរសលក្ខណេន ទិដ្ឋេ ទុក្ខសច្ចំ បកាសេស្សាមិ. សមុទយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៣. តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមីតិ តំ វុត្តប្បការធម្មជោតកំ តវ វចនំ អហំ បត្ថយាមិ. ធម្មមុត្តមន្តិ តញ្ច ធម្មមុត្តមំ អភិនន្ទាមិ.

តត្ថ មហតោ តមោកាយស្ស បទាលនន្តិ មហតោ អវិជ្ជារាសិស្ស ឆេទនំ. អនិច្ចលក្ខណវសេន ឯសី. ទុក្ខលក្ខណវសេន គវេសី. អនត្តលក្ខណវសេន សមន្តតោ បរិយេសី. មហតោ វិបល្លាសស្ស បភេទនន្តិ មហន្តស្ស អសុភេ សុភន្តិអាទិទ្វាទសវិធស្ស វិបល្លាសស្ស ភេទនំ. មហតោ តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពហនន្តិ មហន្តស្ស អន្តោតុទនដ្ឋេន តណ្ហាកណ្ដកស្ស លុញ្ចនំ. ទិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស វិនិវេឋនន្តិ ទិដ្ឋិយេវ អព្ពោច្ឆិន្នប្បវត្តិតោ សង្ឃដិតដ្ឋេន សង្ឃាដោ, តស្ស ទិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស និវត្តនំ. មានធជស្ស បាតនន្តិ ឧស្សិតដ្ឋេន ឧន្នតិលក្ខណស្ស មានទ្ធជស្ស បាតនំ. អភិសង្ខារស្ស វូបសមន្តិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារស្ស ឧបសមនំ. ឱឃស្ស និត្ថរណន្តិ វដ្ដេ ឱសីទាបនស្ស កាមោឃាទិឱឃស្ស និត្ថរណំ និក្ខមនំ. ភារស្ស និក្ខេបនន្តិ រូបាទិបញ្ចក្ខន្ធភារស្ស ខិបនំ ឆឌ្ឌនំ. សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទន្តិ ខន្ធាទិបដិបាដិសំសារវដ្ដស្ស ហេតុនស្សនេន ឧច្ឆិជ្ជនំ. សន្តាបស្ស និព្ពាបនន្តិ កិលេសសន្តាបស្ស និព្ពុតិំ. បរិឡាហស្ស បដិបស្សទ្ធន្តិ កិលេសបរិឡាហស្ស វូបសមំ បដិបស្សម្ភនំ. ធម្មធជស្ស ឧស្សាបនន្តិ នវវិធលោកុត្តរធម្មស្ស ឧស្សាបេត្វា ឋបនំ. បរមត្ថំ អមតំ និព្ពានន្តិ ឧត្តមដ្ឋេន បរមត្ថំ. នត្ថិ ឯតស្ស មរណសង្ខាតំ មតន្តិ អមតំ. កិលេសវិសបដិបក្ខត្តា អគទន្តិបិ អមតំ. សំសារទុក្ខបដិបក្ខភូតត្តា និព្ពុតន្តិ និព្ពានំ. នត្ថេត្ថ តណ្ហាសង្ខាតំ វានន្តិបិ និព្ពានំ.

មហេសក្ខេហិ សត្តេហីតិ មហានុភាវេហិ សក្កាទីហិ សត្តេហិ. បរិយេសិតោតិ បរិយិដ្ឋោ. កហំ ទេវទេវោតិ ទេវានំ អតិទេវោ កុហិំ. កហំ នរាសភោតិ ឧត្តមបុរិសោ.

២៤. ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ ឯត្ថ ឧទ្ធន្តិ អនាគតទ្ធា វុច្ចតិ. អធោតិ អតីតទ្ធា. តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នទ្ធា. ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច, បនុជ្ជ វិញ្ញាណន្តិ ឯតេសុ ឧទ្ធាទីសុ តណ្ហញ្ច ទិដ្ឋិនិវេសនញ្ច អភិសង្ខារវិញ្ញាណញ្ច បនុទេហិ. បនុទិត្វា ច ភវេ ន តិដ្ឋេតិ ឯវំ សន្តេ ទុវិធេបិ ភវេ ន តិដ្ឋេយ្យ. ឯវំ តាវ បនុជ្ជសទ្ទស្ស បនុទេហីតិ ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សម្ពន្ធោ. បនុទិត្វាតិ ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ ភវេ ន តិដ្ឋេតិ អយមេវ សម្ពន្ធោ. ឯតានិ នន្ទីនិវេសនវិញ្ញាណានិ បនុទិត្វា ទុវិធេបិ ភវេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ.

សហោកាសវសេន ទេវលោកោ ឧទ្ធំ. អបាយលោកោ អធោ. មនុស្សលោកោ មជ្ឈេ. តត្ថ កុសលា ធម្មាតិ អបាយំ មុញ្ចិត្វា ឧបរិ បដិសន្ធិទានតោ កុសលា ធម្មា ឧទ្ធន្តិ វុច្ចន្តិ. អកុសលា ធម្មា អបាយេសុ បដិសន្ធិទានតោ អធោតិ. តទុភយវិមុត្តត្តា អព្យាកតា ធម្មា តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ វុច្ចន្តិ. សព្ពោបរិវសេន អរូបធាតុ ឧទ្ធំ. សព្ពអធោវសេន កាមធាតុ អធោ. តទុភយន្តរវសេន រូបធាតុ មជ្ឈេ. កាយចិត្តាពាធខននវសេន សុខា វេទនា ឧទ្ធំ. ទុក្ខមនវសេន ទុក្ខា វេទនា អធោ. អទុក្ខមសុខា វេទនា មជ្ឈេ. អត្តភាវវសេន បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទ្ធន្តិ ឧទ្ធំ បាទតលា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទ្ធំ បាទតលាតិ បាទតលតោ ឧបរិ. អធោ កេសមត្ថកាតិ កេសមត្ថកតោ អធោ. មជ្ឈេតិ ទ្វិន្នំ អន្តរំ.

បុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ តេរសវិធបុញ្ញាភិសង្ខារសម្បយុត្តំ កម្មវិញ្ញាណំ. អបុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ ទ្វាទសវិធអបុញ្ញាភិសង្ខារសម្បយុត្តំ កម្មវិញ្ញាណំ. អានេញ្ជាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ ចតុព្ពិធំ អានេញ្ជាភិសង្ខារសហគតំ កម្មវិញ្ញាណំ. នុជ្ជាតិ ខិប. បនុជ្ជាតិ អតីវ ខិប. នុទាតិ លុញ្ច. បនុទាតិ អតីវ លុញ្ច. បជហាតិ ឆឌ្ឌេហិ. វិនោទេហីតិ ទូរំ ករោហិ.

កម្មភវញ្ចាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារចេតនាវ. បដិសន្ធិកញ្ច បុនព្ភវន្តិ បដិសន្ធិយា រូបាទិបុនព្ភវញ្ច. បជហន្តោ បឋមមគ្គេន, វិនោទេន្តោ ទុតិយមគ្គេន, ព្យន្តី ករោន្តោ តតិយមគ្គេន, អនភាវំ គមេន្តោ ចតុត្ថមគ្គេន. កម្មភវេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារេ ន តិដ្ឋេយ្យ.

២៥. ឯតានិ វិនោទេត្វា ភវេ អតិដ្ឋន្តោ ឯសោ – ឯវំ វិហារីតិ គាថា. តត្ថ ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ, ឥមស្មិំយេវ វា អត្តភាវេ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោវ.

២៦. សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកន្តិ ឯត្ថ អនូបធីកន្តិ និព្ពានំ, តំ សន្ធាយ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ – ‘‘សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីក’’ន្តិ.

និទ្ទេសេ កិលេសា ចាតិ ឧបតាបនដ្ឋេន រាគាទយោ កិលេសា ច រាសដ្ឋេន វិបាកភូតា បញ្ចក្ខន្ធា ច កុសលាទិអភិសង្ខារា ចេតនា ច ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ កថីយន្តិ. ឧបធិប្បហានំ តទង្គប្បហានេន, ឧបធិវូបសមំ វិក្ខម្ភនប្បហានេន, ឧបធិបដិនិស្សគ្គំ សមុច្ឆេទប្បហានេន ឧបធិបដិបស្សទ្ធំ ផលេនាតិ.

២៧. ន កេវលំ ទុក្ខមេវ បហាសិ – តេ ចាបីតិ គាថា. តត្ថ អដ្ឋិតន្តិ សក្កច្ចំ, សទា វា. តំ តំ នមស្សាមីតិ តស្មា តំ នមស្សាមិ. សមេច្ចាតិ ឧបគន្ត្វា. នាគាតិ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ.

និទ្ទេសេ សមេច្ចាតិ ជានិត្វា, ឯកតោ ហុត្វា វា. អភិសមេច្ចាតិ បដិវិជ្ឈិត្វា. សមាគន្ត្វាតិ សម្មុខា ហុត្វា. អភិសមាគន្ត្វាតិ សមីបំ គន្ត្វា. សម្មុខាតិ សម្មុខេ. អាគុំ ន ករោតីតិ បាបំ ន ករោតិ.

២៨. ឥទានិ នំ ភគវា ‘‘អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំ តេន ព្រាហ្មណេន វិទិតោបិ អត្តានំ អនុបនេត្វាវ បហីនទុក្ខេន បុគ្គលេន ឱវទន្តោ ‘‘យំ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យំ តំ អភិជានន្តោ ‘‘អយំ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, វេទេហិ គតត្តា វេទគូ, កិញ្ចនាភាវា អកិញ្ចនោ, កាមេសុ ច ភវេសុ ច អសត្តត្តា កាមភវេ អសត្តោ’’តិ ជញ្ញា ជានេយ្យាសិ. អទ្ធា ហិ សោ ឱឃមិមំ អតារិ, តិណ្ណោ ច បារំ អខិលោ អកង្ខោ.

និទ្ទេសេ រាគកិញ្ចនន្តិ រាគបលិពោធំ. ទោសកិញ្ចនន្តិអាទិបិ ឯសេវ នយោ. កាមោឃំ តិណ្ណោ អនាគាមិមគ្គេន. ភវោឃំ តិណ្ណោ អរហត្តមគ្គេន. ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណោ សោតាបត្តិមគ្គេន. អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណោ អរហត្តមគ្គេន. សំសារបថំ តិណ្ណោ កុសលាកុសលកម្មប្បភេទេនាតិ. ឧត្តិណ្ណោ បឋមមគ្គេន. និត្តិណ្ណោ ទុតិយមគ្គេន. អតិក្កន្តោ តតិយមគ្គេន. សមតិក្កន្តោ ចតុត្ថមគ្គេន.វីតិវត្តោ ផលេន.

២៩. កិញ្ច ភិយ្យោ – វិទ្វា ច យោតិ គាថា. តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, អត្តភាវេ វា. វិសជ្ជាតិ វោសជ្ជិត្វា.

និទ្ទេសេ សជ្ជន្តិ មុញ្ចនំ. វិសជ្ជន្តិ វោសជ្ជនំ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ. ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ច វុត្តសទិសោ ឯវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

មេត្តគូមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ធោតកមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០. បញ្ចមេ ធោតកសុត្តេ – វាចាភិកង្ខាមីតិ វាចំ អភិកង្ខាមិ. សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោតិ អត្តនោ រាគាទីនំ និព្ពានត្ថាយ អធិសីលាទីនិ សិក្ខេយ្យ. និទ្ទេសេ អបុព្ពំ នត្ថិ.

៣១. ឥតោតិ មម មុខតោ.

និទ្ទេសេ អាតប្បន្តិ កិលេសតាបនំ. ឧស្សាហន្តិ អសង្កោចំ. ឧស្សោឡ្ហីន្តិ ពលវវីរិយំ. ថាមន្តិ អសិថិលំ. ធិតិន្តិ ធារណំ. វីរិយំ ករោហីតិ បរក្កមំ ករោហិ. ឆន្ទំ ជនេហីតិ រុចិំ ឧប្បាទេហិ.

៣២. ឯវំ វុត្តេ អត្តមនោ ធោតកោ ភគវន្តំ អភិត្ថវមានោ កថំកថាបមោក្ខំ យាចន្តោ ‘‘បស្សាមហ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេតិ បស្សាមិ អហំ ទេវមនុស្សលោកេ. តំ តំ នមស្សាមីតិ តំ ឯវរូបំ តំ នមស្សាមិ. បមុញ្ចាតិ បមោចេហិ.

និទ្ទេសេ បច្ចេកពុទ្ធាតិ តំ តំ អារម្មណំ បាដិយេក្កំ ចតុសច្ចំ សយមេវ ពុទ្ធា បដិវេធប្បត្តាតិ បច្ចេកពុទ្ធា. សីហសីហោតិ អឆម្ភិតដ្ឋេន សីហានំ អតិសីហោ. នាគនាគោតិ និក្កិលេសដ្ឋេន, មហន្តដ្ឋេន វា នាគានំ អតិនាគោ. គណិគណីតិ គណវន្តានំ អតីវ គណវា. មុនិមុនីតិ ញាណវន្តានំ អតីវ ញាណវា. រាជរាជាតិ ឧត្តមរាជា. មុញ្ច មន្តិ មោចេហិ មំ. បមុញ្ច មន្តិ នានាវិធេន មុញ្ចេហិ មំ. មោចេហិ មន្តិ សិថិលំ ករោហិ មំ. បមោចេហិ មន្តិ អតីវ សិថិលំ ករោហិ មំ. ឧទ្ធរ មន្តិ មំ សំសារបង្កា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេហិ. សមុទ្ធរ មន្តិ សម្មា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេហិ មំ. វុដ្ឋាបេហីតិ វិចិកិច្ឆាសល្លតោ អបនេត្វា វិសុំ ករណវសេន ឧដ្ឋាបេហិ.

៣៣. អថស្ស ភគវា អត្តាធីនមេវ កថំកថាបមោក្ខំ ឱឃតរណមុខេន ទស្សេន្តោ ‘‘នាហ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ នាហំ សហិស្សាមីតិ អហំ ន សហិស្សាមិ ន សក្កោមិ. ន វាយមិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. បមោចនាយាតិ បមោចេតុំ. កថំកថិន្តិ សកង្ខំ. តរេសីតិ តរេយ្យាសិ.

និទ្ទេសេ ន ឦហាមីតិ បយោគំ ន ករោមិ. ន សមីហាមីតិ អតីវ បយោគំ ន ករោមិ. អស្សទ្ធេ បុគ្គលេតិ រតនត្តយេ សទ្ធាវិរហិតេ បុគ្គលេ. អច្ឆន្ទិកេតិ មគ្គផលត្ថំ រុចិវិរហិតេ. កុសីតេតិ សមាធិវិរហិតេ. ហីនវីរិយេតិ និព្ពីរិយេ. អប្បដិបជ្ជមានេតិ បដិបត្តិយា ន បដិបជ្ជមានេ.

៣៤. ឯវំ វុត្តេ អត្តមនតរោ ធោតកោ ភគវន្តំ អភិត្ថវមានោ អនុសាសនិំ យាចន្តោ ‘‘អនុសាស ព្រហ្មេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ព្រហ្មេតិ សេដ្ឋវចនមេតំ. តេន ភគវន្តំ អាមន្តយមានោ អាហ ‘‘អនុសាស ព្រហ្មេ’’តិ. វិវេកធម្មន្តិ សព្ពសង្ខារវិវេកំ និព្ពានធម្មំ. អព្យាបជ្ជមានោតិ នានប្បការកំ អនាបជ្ជមានោ. ឥធេវ សន្តោតិ ឥធេវ សមានោ. អសិតោតិ អនិស្សិតោ.

៣៥-៧. ឥតោ បរា ទ្វេ គាថា មេត្តគូសុត្តេ វុត្តនយា ឯវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ធម្មំ, ឥធ សន្តិន្តិ អយំ វិសេសោ. តតិយគាថាយបិ បុព្ពឌ្ឍំ តត្ថ វុត្តនយមេវ. អបរឌ្ឍេ សង្គោតិ សជ្ជនដ្ឋានំ, លគ្គនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ច វុត្តសទិសោ ឯវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

ធោតកមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧបសីវមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៨. ឆដ្ឋេ ឧបសីវសុត្តេ – មហន្តមោឃន្តិ មហន្តំ ឱឃំ. អនិស្សិតោតិ បុគ្គលំ វា ធម្មំ វា អនល្លីនោ. នោ វិសហាមីតិ ន សក្កោមិ. អារម្មណន្តិ និស្សយំ. យំ និស្សិតោតិ យំ ធម្មំ វា បុគ្គលំ វា និស្សិតោ.

និទ្ទេសេ កាមោឃន្តិ អនាគាមិមគ្គេន កាមោឃំ. អរហត្តមគ្គេន ភវោឃំ. សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋោឃំ. អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជោឃំ តរេយ្យំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនវសេន វុត្តំ. អាលម្ពណន្តិ អវត្ថរិត្វា ឋានំ. និស្សយន្តិ អល្លីយនំ. ឧបនិស្សយន្តិ អបស្សយនំ.

៣៩. ឥទានិ យស្មា ព្រាហ្មណោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភី តញ្ច សន្តម្បិ និស្សយំ ន ជានាតិ. តេនស្ស ភគវា តញ្ច និស្សយំ ឧត្តរិញ្ច និយ្យានបថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ បេក្ខមានោតិ តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិំ សតោ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋហិត្វា ច អនិច្ចាទិវសេន បស្សមានោ. នត្ថីតិ និស្សាយាតិ តំ ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ បវត្តំ សមាបត្តិំ អារម្មណំ កត្វា. តរស្សុ ឱឃន្តិ តតោ បភុតិ បវត្តាយ វិបស្សនាយ យថានុរូបំ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរស្សុ. កថាហីតិ កថំកថាហិ. តណ្ហក្ខយំ នត្តមហាភិបស្សាតិ រត្តិន្ទិវំ និព្ពានំ វិភូតំ កត្វា បស្ស. ឯតេនស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ កថេសិ.

និទ្ទេសេ តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ អភាវេតីតិ អាកាសាលម្ពណំ កត្វា បវត្តមហគ្គតវិញ្ញាណំ អភាវេតិ អភាវំ គមេតិ. វិភាវេតីតិ វិវិធា អភាវំ គមេតិ. អន្តរធាបេតីតិ អទស្សនំ គមេតិ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតីតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិស្ស នត្ថីតិ បស្សតិ.

៤០. ឥទានិ ‘‘កាមេ បហាយា’’តិ សុត្វា វិក្ខម្ភនវសេន អត្តនា បហីនេ កាមេ សម្បស្សមានោ ‘‘សព្ពេសូ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ហិត្វា មញ្ញន្តិ អញ្ញំ តតោ ហេដ្ឋា ឆព្ពិធម្បិ សមាបត្តិំ ហិត្វា. សញ្ញាវិមោក្ខេ បរមេតិ សត្តសុ សញ្ញាវិមោក្ខេសុ ឧត្តមេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ. តិដ្ឋេ នុ សោ តត្ថ អនានុយាយីតិ សោ បុគ្គលោ តត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនព្រហ្មលោកេ អវិគច្ឆមានោ តិដ្ឋេយ្យ នូតិ បុច្ឆតិ.