៨. កល្យាណសីលសុត្តវណ្ណនា

៩៧. អដ្ឋមេ កល្យាណសីលោតិ សុន្ទរសីលោ, បសត្ថសីលោ, បរិបុណ្ណសីលោ. តត្ថ សីលបារិបូរី ទ្វីហិ ការណេហិ ហោតិ សម្មទេវ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា ច អានិសំសទស្សនេន. ឥធ បន សព្ពបរិពន្ធវិប្បមុត្តស្ស សព្ពាការបរិបុណ្ណស្ស មគ្គសីលស្ស ផលសីលស្ស ច វសេន កល្យាណតា វេទិតព្ពា. កល្យាណធម្មោតិ សព្ពេ ពោធិបក្ខិយធម្មា អធិប្បេតា, តស្មា កល្យាណា សតិបដ្ឋានាទិពោធិបក្ខិយធម្មា ឯតស្សាតិ កល្យាណធម្មោ. កល្យាណបញ្ញោតិ ច មគ្គផលបញ្ញាវសេនេវ កល្យាណបញ្ញោ. លោកុត្តរា ឯវ ហិ សីលាទិធម្មា ឯកន្តកល្យាណា នាម អកុប្បសភាវត្តា. កេចិ បន ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលវសេន កល្យាណសីលោ, វិបស្សនាមគ្គធម្មវសេន កល្យាណធម្មោ, មគ្គផលបញ្ញាវសេន កល្យាណបញ្ញោ’’តិ វទន្តិ. អសេក្ខា ឯវ តេ សីលធម្មបញ្ញាតិ ឯកេ. អបរេ បន ភណន្តិ – សោតាបន្នសកទាគាមីនំ មគ្គផលសីលំ កល្យាណសីលំ នាម, តស្មា ‘‘កល្យាណសីលោ’’តិ ឥមិនា សោតាបន្នោ សកទាគាមី ច គហិតា ហោន្តិ. តេ ហិ សីលេសុ បរិបូរការិនោ នាម. អនាគាមិមគ្គផលធម្មា អគ្គមគ្គធម្មា ច កល្យាណធម្មា នាម. តត្ថ ហិ ពោធិបក្ខិយធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. តស្មា ‘‘កល្យាណធម្មោ’’តិ ឥមិនា តតិយមគ្គដ្ឋតោ បដ្ឋាយ តយោ អរិយា គហិតា ហោន្តិ. បញ្ញាកិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិយា អគ្គផលេ បញ្ញា កល្យាណបញ្ញា នាម, តស្មា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោ អរហា ‘‘កល្យាណបញ្ញោ’’តិ វុត្តោ. ឯវមេវ បុគ្គលា គហិតា ហោន្តីតិ. កិំ ឥមិនា បបញ្ចេន? អគ្គមគ្គផលធម្មា ឥធ កល្យាណសីលាទយោ វុត្តាតិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ. ធម្មវិភាគេន ហិ អយំ បុគ្គលវិភាគោ, ន ធម្មវិភាគោតិ.

កេវលីតិ ឯត្ថ កេវលំ វុច្ចតិ កេនចិ អវោមិស្សកតាយ សព្ពសង្ខតវិវិត្តំ និព្ពានំ, តស្ស អធិគតត្តា អរហា កេវលី. អថ វា បហានភាវនាបារិបូរិយា បរិយោសានអនវជ្ជធម្មបារិបូរិយា ច កល្យាណកដ្ឋេន អព្យាសេកសុខតាយ ច កេវលំ អរហត្តំ, តទធិគមេន កេវលី ខីណាសវោ. មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ វសិត្វា បរិយោសាបេត្វា ឋិតោតិ វុសិតវា. ឧត្តមេហិ អគ្គភូតេហិ វា អសេក្ខធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘ឧត្តមបុរិសោ’’តិ វុច្ចតិ.

សីលវាតិ ឯត្ថ កេនដ្ឋេន សីលំ? សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ, សុសីល្យវសេន កាយកម្មាទីនំ អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបធារណំ, ឈានាទិកុសលធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. តស្មា សីលតិ, សីលេតីតិ វា សីលំ. អយំ តាវ សទ្ទលក្ខណនយេន សីលដ្ឋោ. អបរេ បន ‘‘សិរដ្ឋោ សីលដ្ឋោ, សីតលដ្ឋោ សីលដ្ឋោ, សិវដ្ឋោ សីលដ្ឋោ’’តិ និរុត្តិនយេន អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. តយិទំ បារិបូរិតោ អតិសយតោ វា សីលំ អស្ស អត្ថីតិ សីលវា, ចតុបារិសុទ្ធិសីលវសេន សីលសម្បន្នោតិ អត្ថោ. តត្ថ យំ ជេដ្ឋកសីលំ, តំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ.

អបរេន បន ភណន្តិ – ឧភយត្ថាបិ បាតិមោក្ខសំវរោ ភគវតា វុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរោ ឯវ ហិ សីលំ, ឥតរេសុ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឆទ្វាររក្ខណមត្តមេវ, អាជីវបារិសុទ្ធិ ធម្មេន បច្ចយុប្បាទនមត្តមេវ, បច្ចយសន្និស្សិតំ បដិលទ្ធបច្ចយេ ‘‘ឥទមត្ថ’’ន្តិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនមត្តមេវ. និប្បរិយាយេន បាតិមោក្ខសំវរោវ សីលំ. យស្ស សោ ភិន្នោ, សោ សីសច្ឆិន្នោ បុរិសោ វិយ ហត្ថបាទេ ‘‘សេសានិ រក្ខិស្សតី’’តិ ន វត្តព្ពោ. យស្ស បន សោ អរោគោ, អច្ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ, តានិ បុន បាកតិកានិ កត្វា រក្ខិតុំ សក្កោតិ. តស្មា សីលវាតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសីលមេវ ឧទ្ទិសិត្វា តំ វិត្ថារេតុំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

តត្ថ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខំ. សំវរណំ សំវរោ, កាយវាចាហិ អវីតិក្កមោ. បាតិមោក្ខមេវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ, តេន សំវុតោ បិហិតកាយវាចោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ. ឥទមស្ស តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ តទនុរូបវិហារសមង្គិភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ហេដ្ឋា បាតិមោក្ខសំវរស្ស, ឧបរិ វិសេសានុយោគស្ស ច ឧបការកធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ បាតិមោក្ខសីលតោ អចវនធម្មតាបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ សិក្ខាយ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ.

អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិនំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ វិមុត្តោ. ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.១០០) ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០៦) ច វុត្តំ. អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតិ. ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤; ៥.៥២០) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. ‘‘កណ្ឋេកាលោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតិ, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៦-៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតិ, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ ពាហិរានិ ច អាយតនានិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០). តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា បតីតិ វុច្ចតិ, មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តដ្ឋេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា បឥតិ បការេ, អតីតិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ. តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ឥទញ្ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខំ. បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមិតព្ពទោសតោ បតិ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ. បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. មោក្ខោតិ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បដិពិម្ពភូតន្តិ បតិមោក្ខំ. បាតិមោក្ខសីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ ហោតិ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោតិ បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខំ ឯវ បាតិមោក្ខំ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ មោក្ខាភិមុខន្តិ បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវំ តាវេត្ថ បាតិមោក្ខសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សំវរតិ បិទហតិ ឯតេនាតិ សំវរោ, បាតិមោក្ខមេវ សំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ. អត្ថតោ បន តតោ តតោ វីតិក្កមិតព្ពតោ វិរតិយោ ចេតនា វា, តេន បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ សមន្នាគតោ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ វុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ វិភង្គេ –

‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ (វិភ. ៥១១).

វិហរតីតិ ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ, ឥរិយតិ, វត្តតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ វេឡុទានាទិមិច្ឆាជីវស្ស កាយបាគព្ភិយាទីនញ្ច អករណេន, សព្ពសោ អនាចារំ វជ្ជេត្វា ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ ឯវំ វុត្តភិក្ខុសារុប្បអាចារសម្បត្តិយា វេសិយាទិអគោចរំ វជ្ជេត្វា បិណ្ឌបាតាទិអត្ថំ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានសង្ខាតគោចរេន ច សម្បន្នត្តា អាចារគោចរសម្បន្នោ. អបិច យោ ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ សប្បតិស្សោ សព្រហ្មចារីសុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារសម្បន្នោ.

គោចរោ បន – ឧបនិស្សយគោចរោ, អារក្ខគោចរោ, ឧបនិពន្ធគោចរោតិ តិវិធោ. តត្ថ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ វុត្តលក្ខណោ កល្យាណមិត្តោ យំ និស្សាយ អសុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុកំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ, យស្ស ច អនុសិក្ខន្តោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ ឧបនិស្សយគោចរោ. យោ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសា បេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ អារក្ខគោចរោ. ឧបនិពន្ធគោចរោ បន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, យត្ថ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២).

ឥតិ យថាវុត្តាយ អាចារសម្បត្តិយា ឥមាយ ច គោចរសម្បត្តិយា សមន្នាគតត្តា អាចារគោចរសម្បន្នោ.

អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ អប្បមត្តកេសុ អណុប្បមាណេសុ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សនសីលោ. យោ ហិ ភិក្ខុ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតរាជសទិសំ កត្វា បស្សតិ, យោបិ ភិក្ខុ សព្ពលហុកំ ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា បស្សតិ, អយំ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី នាម. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំ កិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អនវសេសំ សមាទិយិត្វា សិក្ខតិ វត្តតិ, បូរេតីតិ អត្ថោ. ឥតិ កល្យាណសីលោតិ ឥមិនា បការេន កល្យាណសីលោ សមានោ. បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ហិ និទ្ទិដ្ឋំ សីលំ ‘‘ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណសីលោ ហោតី’’តិ វុត្តបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេនេវ និគមេត្វា ‘‘កល្យាណធម្មោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តធម្មេ និទ្ទិសិតុកាមេន ‘‘តេសំ ធម្មានំ ឥទំ សីលំ អធិដ្ឋាន’’ន្តិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ឥតិ កល្យាណសីលោ’’តិ វុត្តំ. សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានន្តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. បុន កល្យាណសីលោតិអាទិ និគមនំ.

គាថាសុ ទុក្កដន្តិ ទុដ្ឋុ កតំ, ទុច្ចរិតន្តិ អត្ថោ. ហិរិមនន្តិ ហិរិមន្តំ ហិរិសម្បន្នំ, សព្ពសោ បាបបវត្តិយា ជិគុច្ឆនសភាវន្តិ អត្ថោ. ហិរិមនន្តិ វា ហិរិសហិតចិត្តំ. ហិរិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ ឱត្តប្បម្បិ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ហិរោត្តប្បគ្គហណេន ច សព្ពសោ ទុច្ចរិតាភាវស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ កល្យាណសីលតំ ហេតុតោ វិភាវេតិ. សម្ពោធីតិ អរិយញាណំ, តំ គច្ឆន្តិ ភជន្តីតិ សម្ពោធិគាមិនោ, ពោធិបក្ខិកាតិ អត្ថោ. អនុស្សទន្តិ រាគុស្សទាទិរហិតំ. ‘‘តថាវិធ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ‘‘ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ យថា យថា បុព្ពេ វុត្តំ, តថាវិធំ តាទិសន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស, វដ្ដទុក្ខហេតុនោ វា. ឥធេវ ខយមត្តនោតិ អាសវក្ខយាធិគមេន អត្តនោ វដ្ដទុក្ខហេតុនោ សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ខយំ អនុប្បាទំ បជានាតិ, វដ្ដទុក្ខស្សេវ វា ឥធេវ ចរិមកចិត្តនិរោធេន ខយំ ខីណភាវំ បជានាតិ. តេហិ ធម្មេហិ សម្បន្នន្តិ តេហិ យថាវុត្តសីលាទិធម្មេហិ សមន្នាគតំ. អសិតន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយានំ បហីនត្តា អសិតំ, កត្ថចិ អនិស្សិតំ. សព្ពលោកស្សាតិ សព្ពស្មិំ សត្តលោកេ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.