៥. បញ្ចមវគ្គោ

១. អគ្គប្បសាទសុត្តវណ្ណនា

៩០. បញ្ចមវគ្គស្ស បឋមេ អគ្គប្បសាទាតិ ឯត្ថ អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ (ម. និ. ២.៧០). អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៥០; បារា. ១៥) ច អាទីសុ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ (កថា. ៤៤១). ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិ ច អាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤). អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៨) ច អាទីសុ កោដ្ឋាសេ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច (អ. និ. ៤.៩៥). អគ្គោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ ច អាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) សេដ្ឋេ. ស្វាយមិធាបិ សេដ្ឋេយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អគ្គេសុ សេដ្ឋេសុ បសាទា, អគ្គភូតា សេដ្ឋភូតា វា បសាទា អគ្គប្បសាទាតិ អត្ថោ.

បុរិមស្មិញ្ច អត្ថេ អគ្គសទ្ទេន ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ វុច្ចតិ. តេសុ ភគវា តាវ អសទិសដ្ឋេន, គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេន, អសមសមដ្ឋេន ច អគ្គោ. សោ ហិ មហាភិនីហារំ ទសន្នំ បារមីនំ បវិចយញ្ច អាទិំ កត្វា តេហិ ពោធិសម្ភារគុណេហិ ចេវ ពុទ្ធគុណេហិ ច សេសជនេហិ អសទិសោតិ អសទិសដ្ឋេន អគ្គោ. យេ ចស្ស គុណា មហាករុណាទយោ, តេ សេសសត្តានំ គុណេហិ វិសិដ្ឋាតិ គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេនបិ សព្ពសត្តុត្តមតាយ អគ្គោ. យេ បន បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពសត្តេហិ អសមា, តេហិ សទ្ធិំ អយមេវ រូបកាយគុណេហិ ចេវ ធម្មកាយគុណេហិ ច សមោតិ អសមសមដ្ឋេនបិ អគ្គោ. តថា ទុល្លភបាតុភាវតោ អច្ឆរិយមនុស្សភាវតោ ពហុជនហិតសុខាវហតោ អទុតិយអសហាយាទិភាវតោ ច ភគវា លោកេ អគ្គោតិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឯកបុគ្គលស្ស, ភិក្ខវេ, បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ, កតមស្ស ឯកបុគ្គលស្ស? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជន…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ, អទុតិយោ អសហាយោ អប្បដិមោ អប្បដិសមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អសមោ អសមសមោ ទ្វិបទានំ អគ្គោ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧០-១៧២, ១៧៤).

ធម្មសង្ឃាបិ អញ្ញធម្មសង្ឃេហិ អសទិសដ្ឋេន វិសិដ្ឋគុណតាយ ទុល្លភបាតុភាវាទិនា ច អគ្គា. តថា ហិ តេសំ ស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណវិសេសេហិ អញ្ញធម្មសង្ឃា សទិសា អប្បតរនិហីនា វា នត្ថិ, កុតោ សេដ្ឋា. សយមេវ ច បន តេហិ វិសិដ្ឋគុណតាយ សេដ្ឋា. តថា ទុល្លភុប្បាទអច្ឆរិយភាវពហុជនហិតសុខាវហា អទុតិយអសហាយាទិសភាវា ច តេ. យទគ្គេន ហិ ភគវា ទុល្លភបាតុភាវោ, តទគ្គេន ធម្មសង្ឃាបីតិ. អច្ឆរិយាទិភាវេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អគ្គេសុ សេដ្ឋេសុ ឧត្តមេសុ បវរេសុ គុណវិសិដ្ឋេសុ បសាទាតិ អគ្គប្បសាទា.

ទុតិយស្មិំ បន អត្ថេ យថាវុត្តេសុ អគ្គេសុ ពុទ្ធាទីសុ ឧប្បត្តិយា អគ្គភូតា បសាទា អគ្គប្បសាទា. យេ បន អរិយមគ្គេន អាគតា អវេច្ចប្បសាទា, តេ ឯកន្តេនេវ អគ្គភូតា បសាទាតិ អគ្គប្បសាទា. យថាហ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០២៧). អគ្គវិបាកត្តាបិ ចេតេ អគ្គប្បសាទា. វុត្តញ្ហិ ‘‘អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ’’តិ.

យាវតាតិ យត្តកា. សត្តាតិ បាណិនោ. អបទាតិ អបាទកា. ទ្វិបទាតិ ទ្វិបាទកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ. យថា ‘‘អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឯត្ថ អនុប្បន្នោ ច ឧប្បន្នោ ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយា’’តិ (ម. និ. ១.៤០២; សំ. និ. ២.១២) ឯត្ថ ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទតោ វា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥២; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ២៨៦) ឯត្ថ អគ្គិតោ ច ឧទកតោ ច មិថុភេទតោ ចាតិ អត្ថោ, ឯវំ ‘‘អបទា វា…បេ… អគ្គមក្ខាយតី’’តិ ឯត្ថាបិ អបទា ច ទ្វិបទា ចាតិ សម្បិណ្ឌនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ’’តិ.

រូបិនោតិ រូបវន្តោ. ន រូបិនោតិ អរូបិនោ. សញ្ញិនោតិ សញ្ញាវន្តោ. ន សញ្ញិនោតិ អសញ្ញិនោ. នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ នាម ភវគ្គបរិយាបន្នា. ឯត្តាវតា ច កាមភវោ, រូបភវោ, អរូបភវោ, ឯកវោការភវោ, ចតុវោការភវោ, បញ្ចវោការភវោ, សញ្ញីភវោ, អសញ្ញីភវោ, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវោតិ នវវិធេបិ ភវេ សត្តេ អនវសេសតោ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. ឯត្ថ ហិ រូបិគ្គហណេន កាមភវោ រូបភវោ បញ្ចវោការភវោ ឯកវោការភវោ ច ទស្សិតោ, អរូបិគ្គហណេន អរូបភវោ ចតុវោការភវោ ច ទស្សិតោ. សញ្ញីភវាទយោ បន សរូបេនេវ ទស្សិតា. អបទាទិគ្គហណេន កាមភវបញ្ចវោការភវសញ្ញីភវានំ ឯកទេសោ ទស្សិតោតិ.

កស្មា បនេត្ថ យថា អទុតិយសុត្តេ ‘‘ទ្វិបទានំ អគ្គោ’’តិ ទ្វិបទានំ គហណមេវ អកត្វា អបទាទិគ្គហណំ កតន្តិ? វុច្ចតេ – អទុតិយសុត្តេ តាវ សេដ្ឋតរវសេន ទ្វិបទគ្គហណមេវ កតំ. ឥមស្មិញ្ហិ លោកេ សេដ្ឋោ នាម ឧប្បជ្ជមានោ អបទចតុប្បទពហុប្បទេសុ ន ឧប្បជ្ជតិ, ទ្វិបទេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ. កតរេសុ ទ្វិបទេសុ? មនុស្សេសុ ចេវ ទេវេសុ ច. មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជមានោ សកលលោកំ វសេ វត្តេតុំ សមត្ថោ ពុទ្ធោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ វសេ វត្តេតុំ សមត្ថោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧៤) វុត្តំ. ទេវេសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ វសេ វត្តនកោ មហាព្រហ្មា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស កប្បិយការកោ វា អារាមិកោ វា សម្បជ្ជតិ. ឥតិ តតោបិ សេដ្ឋតរវសេនេស ‘‘ទ្វិបទានំ អគ្គោ’’តិ តត្ថ វុត្តោ, ឥធ បន អនវសេសបរិយាទានវសេន ឯវំ វុត្តំ. យាវត្តកា ហិ សត្តា អត្តភាវបរិយាបន្នា អបទា វា…បេ… នេវសញ្ញីនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ, មការោ បទសន្ធិករោ. អគ្គោ អក្ខាយតីតិ បទវិភាគោ.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ អគ្គេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ បសន្នានំ យោ បសាទោ, សោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ កោដិភូតោ វា, តស្មា តស្ស វិបាកោបិ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ កោដិភូតោ ឧឡារតមោ បណីតតមោ ហោតិ. សោ បន បសាទោ ទុវិធោ លោកិយលោកុត្តរភេទតោ. តេសុ លោកិយស្ស តាវ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស.

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរី រថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ’’. (សំ. និ. ១.២៤២; ចូឡវ. ៣០៥);

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ, ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ – ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន, ទិព្ពេហិ រូបេហិ, ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ, ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ, ទិព្ពេហិ រសេហិ, ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ. តស្មា សោ អបាយទុក្ខវិនិវត្តនេន សទ្ធិំ សម្បត្តិភវេសុ សុខវិបាកទាយកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. លោកុត្តរោ បន សាមញ្ញផលវិបាកទាយកោ វដ្ដទុក្ខវិនិវត្តកោ ច. សព្ពោបិ ចាយំ បសាទោ បរម្បរាយ វដ្ដទុក្ខំ វិនិវត្តេតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ អត្តនោ សទ្ធំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ, ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ. ឧជុគតចិត្តស្ស បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; ២៦).

ធម្មាតិ សភាវធម្មា. សង្ខតាតិ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតាតិ សង្ខតា, សប្បច្ចយធម្មា. ហេតូហិ បច្ចយេហិ ច ន កេហិចិ កតាតិ អសង្ខតា, អប្បច្ចយនិព្ពានំ. សង្ខតានំ បដិយោគិភាវេន ‘‘អសង្ខតា’’តិ បុថុវចនំ. វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ តេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ យោ វិរាគសង្ខាតោ អសង្ខតធម្មោ, សោ សភាវេនេវ សណ្ហសុខុមភាវតោ សន្តតរបណីតតរភាវតោ គម្ភីរាទិភាវតោ មទនិម្មទនាទិភាវតោ ច អគ្គំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរន្តិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ. មទនិម្មទនោតិអាទីនិ សព្ពានិ និព្ពានវេវចនានិយេវ. តថា ហិ តំ អាគម្ម មានមទបុរិសមទាទិកោ សព្ពោ មទោ និម្មទីយតិ បមទ្ទីយតិ, កាមបិបាសាទិកា សព្ពា បិបាសា វិនីយតិ, កាមាលយាទិកា សព្ពេបិ អាលយា សមុគ្ឃាតីយន្តិ, សព្ពេបិ កម្មវដ្ដកិលេសវដ្ដវិបាកវដ្ដា ឧបច្ឆិជ្ជន្តិ, អដ្ឋសតភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា ខីយតិ, សព្ពេបិ កិលេសា វិរជ្ជន្តិ, សព្ពំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា មទនិម្មទនោ…បេ… និរោធោតិ វុច្ចតិ. យា បនេសា តណ្ហា ភវេន ភវំ, ផលេន កម្មំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ កត្វា វានន្តិ វុច្ចតិ. តំ វានំ ឯត្ថ នត្ថិ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ អរិយបុគ្គលស្ស ន ហោតីតិ និព្ពានំ.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ –

‘‘យេ កេចិ ធម្មំ សរណំ គតាសេ…បេ…. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘ធម្មោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ….

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ធម្មំ សរណគមនំ ហោតិ. ធម្មំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន ធម្មេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេត្ថ អសង្ខតធម្មវសេនេវ អគ្គភាវោ អាគតោ, សព្ពសង្ខតនិស្សរណទស្សនត្ថំ អរិយមគ្គវសេនបិ អយមត្ថោ លព្ភតេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤).

‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ ច. (ធ. ប. ២៧៣).

សង្ឃា វា គណា វាតិ ជនសមូហសង្ខាតា យាវតា លោកេ សង្ឃា វា គណា វា. តថាគតសាវកសង្ឃោតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហសង្ខាតោ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោ តថាគតស្ស សាវកសង្ឃោ. តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ អត្តនោ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិអាទិគុណវិសេសេន តេសំ សង្ឃានំ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ យានិ ឥមានិ. ចត្តារិ បុរិសយុគានីតិ យុគឡវសេន បឋមមគ្គដ្ឋោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡំ, យាវ ចតុត្ថមគ្គដ្ឋោ ចតុត្ថផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡន្តិ ឯវំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ. អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលាតិ បុរិសបុគ្គលវសេន ឯកោ បឋមមគ្គដ្ឋោ ឯកោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥមិនា នយេន អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា. ឯត្ថ ច បុរិសោតិ វា បុគ្គលោតិ វា ឯកត្ថានិ ឯតានិ បទានិ, វេនេយ្យវសេន បនេវំ វុត្តំ. ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ យានិមានិ យុគវសេន ចត្តារិ បុរិសយុគានិ, បាដេក្កតោ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ.

អាហុនេយ្យោតិអាទីសុ អានេត្វា ហុនិតព្ពន្តិ អាហុនំ, ទូរតោបិ អាគន្ត្វា សីលវន្តេសុ ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. មហប្ផលភាវករណតោ តំ អាហុនំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ អាហុនេយ្យោ. អថ វា ទូរតោបិ អាគន្ត្វា សព្ពំ សាបតេយ្យម្បិ ឯត្ថ ហុនិតព្ពំ, សក្កាទីនម្បិ អាហវនំ អរហតីតិ វា អាហវនីយោ. យោ ចាយំ ព្រាហ្មណានំ អាហវនីយោ នាម អគ្គិ, យត្ថ ហុតំ មហប្ផលន្តិ តេសំ លទ្ធិ, សោ ចេ ហុតស្ស មហប្ផលតាយ អាហវនីយោ, សង្ឃោវ អាហវនីយោ. សង្ឃេ ហុតញ្ហិ មហប្ផលំ ហោតិ. យថាហ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជន្តុ, អគ្គិំ បរិចរេ វនេ;

ឯកញ្ច ភាវិតត្តានំ, មុហុត្តមបិ បូជយេ;

សា ឯវ បូជនា សេយ្យោ, យញ្ចេ វស្សសតំ ហុត’’ន្តិ. (ធ. ប. ១០៧);

តយិទំ និកាយន្តរេ ‘‘អាហវនីយោ’’តិ បទំ ឥធ ‘‘អាហុនេយ្យោ’’តិ ឥមិនា បទេន អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនតោ បន កិញ្ចិមត្តមេវ នានំ, តស្មា ឯវមត្ថវណ្ណនា កតា.

បាហុនេយ្យោតិ ឯត្ថ បន បាហុនំ វុច្ចតិ ទិសាវិទិសតោ អាគតានំ បិយមនាបានំ ញាតិមិត្តានំ អត្ថាយ សក្ការេន បដិយត្តំ អាគន្តុកទានំ, តម្បិ ឋបេត្វា តេ តថារូបេ បាហុនកេ សង្ឃស្សេវ ទាតុំ យុត្តំ. តថា ហេស ឯកពុទ្ធន្តរេបិ ទិស្សតិ អព្ពោកិណ្ណញ្ច. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – ‘‘បិយមនាបត្តករេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ បាហុនមស្ស ទាតុំ យុត្តំ, បាហុនញ្ច បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ បាហុនេយ្យោ. យេសំ បន បាហវនីយោតិ បាឡិ, តេសំ យស្មា សង្ឃោ បុព្ពការំ អរហតិ, តស្មា សង្ឃោ សព្ពបឋមំ អានេត្វា ឯត្ថ ហុនិតព្ពន្តិ បាហវនីយោ, សព្ពប្បការេន វា អាហវនំ អរហតីតិ បាហវនីយោ. ស្វាយមិធ តេនេវ អត្ថេន បាហុនេយ្យោតិ វុច្ចតិ.

‘‘ទក្ខិណា’’តិ បរលោកំ សទ្ទហិត្វា ទាតព្ពទានំ, តំ ទក្ខិណំ អរហតិ ទក្ខិណាយ វា ហិតោ មហប្ផលភាវករណេន វិសោធនតោតិ ទក្ខិណេយ្យោ. ឧភោ ហត្ថេ សិរសិ បតិដ្ឋបេត្វា សព្ពលោកេន ករិយមានំ អញ្ជលិកម្មំ អរហតីតិ អញ្ជលិករណីយោ. អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សាតិ សព្ពលោកស្ស អសទិសំ បុញ្ញវិរូហនដ្ឋានំ. យថា ហិ រត្តសាលីនំ វា យវានំ វា វិរូហនដ្ឋានំ ‘‘រត្តសាលិក្ខេត្តំ យវក្ខេត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សង្ឃោ សទេវកស្ស លោកស្ស បុញ្ញវិរូហនដ្ឋានំ. សង្ឃំ និស្សាយ ហិ លោកស្ស នានប្បការហិតសុខនិព្ពត្តកានិ បុញ្ញានិ វិរូហន្តិ, តស្មា សង្ឃោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. ឥធាបិ –

‘‘យេ កេចិ សង្ឃំ សរណំ គតាសេ…បេ…. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘សង្ឃោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ…’’.

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, សង្ឃំ សរណគមនំ ហោតិ, សង្ឃំ សរណគមនហេតុ ខោ ទេវានមិន្ទ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

អាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន សង្ឃេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ, តេនស្ស អគ្គតា អគ្គវិបាកតា ច វេទិតព្ពា. តថា អនុត្តរិយបដិលាភោ សត្តមភវាទិតោ បដ្ឋាយ វដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទោ អនុត្តរសុខាធិគមោតិ ឯវមាទិឧឡារផលនិប្ផាទនវសេន អគ្គវិបាកតា វេទិតព្ពា.

គាថាសុ អគ្គតោតិ អគ្គេ រតនត្តយេ, អគ្គភាវតោ វា បសន្នានំ. អគ្គំ ធម្មន្តិ អគ្គសភាវំ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ រតនត្តយស្ស អនញ្ញសាធារណំ ឧត្តមសភាវំ, ទសពលាទិស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណសភាវំ វា វិជានតំ វិជានន្តានំ. ឯវំ សាធារណតោ អគ្គប្បសាទវត្ថុំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អសាធារណតោ តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គេ ពុទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បសន្នានន្តិ អវេច្ចប្បសាទេន ឥតរប្បសាទេន ច បសន្នានំ អធិមុត្តានំ. វិរាគូបសមេតិ វិរាគេ ឧបសមេ ច, សព្ពស្ស រាគស្ស សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តវិរាគហេតុភូតេ អច្ចន្តឧបសមហេតុភូតេ ចាតិ អត្ថោ. សុខេតិ វដ្ដទុក្ខក្ខយភាវេន សង្ខារូបសមសុខភាវេន ច សុខេ.

អគ្គស្មិំ ទានំ ទទតន្តិ អគ្គេ រតនត្តយេ ទានំ ទេន្តានំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជន្តានំ. តត្ថ ធរមានំ ភគវន្តំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា បរិនិព្ពុតញ្ច ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ធាតុចេតិយាទិកេ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ពុទ្ធេ ទានំ ទទន្តិ នាម. ‘‘ធម្មំ បូជេស្សាមា’’តិ ធម្មធរេ បុគ្គលេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ធម្មញ្ច ចិរដ្ឋិតិកំ ករោន្តា ធម្មេ ទានំ ទទន្តិ នាម. តថា អរិយសង្ឃំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា តំ ឧទ្ទិស្ស ឥតរស្មិម្បិ តថា បដិបជ្ជន្តា សង្ឃេ ទានំ ទទន្តិ នាម. អគ្គំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯវំ រតនត្តយេ បសន្នេន ចេតសា ឧឡារំ បរិច្ចាគំ ឧឡារញ្ច បូជាសក្ការំ បវត្តេន្តានំ ទិវសេ ទិវសេ អគ្គំ ឧឡារំ កុសលំ ឧបចីយតិ. ឥទានិ តស្ស បុញ្ញស្ស អគ្គវិបាកតាយ អគ្គភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គំ អាយូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គំ អាយូតិ ទិព្ពំ វា មានុសំ វា អគ្គំ ឧឡារតមំ អាយុ. បវឌ្ឍតីតិ ឧបរូបរិ ព្រូហតិ. វណ្ណោតិ រូបសម្បទា. យសោតិ បរិវារសម្បទា. កិត្តីតិ ថុតិឃោសោ. សុខន្តិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ. ពលន្តិ កាយពលំ ញាណពលញ្ច.

អគ្គស្ស ទាតាតិ អគ្គស្ស រតនត្តយស្ស ទាតា, អថ វា អគ្គស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទានំ ឧឡារំ កត្វា តត្ថ បុញ្ញំ បវត្តេតា. អគ្គធម្មសមាហិតោតិ អគ្គេន បសាទធម្មេន ទានាទិធម្មេន ច សមាហិតោ សមន្នាគតោ អចលប្បសាទយុត្តោ, តស្ស វា វិបាកភូតេហិ ពហុជនស្ស បិយមនាបតាទិធម្មេហិ យុត្តោ. អគ្គប្បត្តោ បមោទតីតិ យត្ថ យត្ថ សត្តនិកាយេ ឧប្បន្នោ, តត្ថ តត្ថ អគ្គភាវំ សេដ្ឋភាវំ អធិគតោ, អគ្គភាវំ វា លោកុត្តរមគ្គផលំ អធិគតោ បមោទតិ អភិរមតិ បរិតុស្សតីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ជីវិកសុត្តវណ្ណនា

៩១. ទុតិយំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន ទេសិតំ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ វិហរន្តេ ភិក្ខូ អាគន្តុកភិក្ខូនំ សេនាសនានិ បញ្ញាបេន្តា បត្តចីវរានិ បដិសាមេន្តា សាមណេរា ច លាភភាជនីយដ្ឋានេ សម្បត្តសម្បត្តានំ លាភំ គណ្ហន្តា ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា អហេសុំ. តំ សុត្វា ភគវា ភិក្ខូ បណាមេសិ. តេ កិរ សព្ពេវ នវា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ. តំ ញត្វា មហាព្រហ្មា អាគន្ត្វា ‘‘អភិនន្ទតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៥៨) តេសំ បណាមិតភិក្ខូនំ អនុគ្គណ្ហនំ យាចិ. ភគវា តស្ស ឱកាសំ អកាសិ. អថ មហាព្រហ្មា ‘‘កតាវកាសោ ខោម្ហិ ភគវតា’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ភគវា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ អានន្ទត្ថេរស្ស អាការំ ទស្សេសិ. អថ តេ ភិក្ខូ អានន្ទត្ថេរេន បក្កោសិតា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សារជ្ជមានរូបា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ភគវា តេសំ សប្បាយទេសនំ វីមំសន្តោ ‘‘ឥមេ អាមិសហេតុ បណាមិតា, បិណ្ឌិយាលោបធម្មទេសនា នេសំ សប្បាយា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥមំ ទេសនំ ទេសេសិ.

តត្រាយំ អន្តសទ្ទោ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៩) កោដ្ឋាសេ អាគតោ. ‘‘អន្តមកាសិ ទុក្ខស្ស, អន្តវា អយំ លោកោ បរិវដុមោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៥) បរិច្ឆេទេ. ‘‘ហរិតន្តំ វា បថន្តំ វា សេលន្តំ វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៤) មរិយាទាយំ. ‘‘អន្តំ អន្តគុណ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការ) សរីរាវយវេ ‘‘ចរន្តិ លោកេ បរិវារឆន្នា, អន្តោ អសុទ្ធា ពហិ សោភមានា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២២; មហានិ. ១៩១) ចិត្តេ. ‘‘អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោ និមុគ្គបោសីនី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៩; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៩) អព្ភន្តរេ.

‘‘មិគានំ កោដ្ឋុកោ អន្តោ, បក្ខីនំ បន វាយសោ;

ឯរណ្ឌោ អន្តោ រុក្ខានំ, តយោ អន្តា សមាគតា’’តិ. (ជា. ១.៣.១៣៥) –

អាទីសុ លាមកេ. ឥធាបិ លាមកេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អន្តមិទំ ភិក្ខវេ ជីវិកានន្តិ ភិក្ខវេ ឥទំ ជីវិកានំ អន្តំ បច្ឆិមំ លាមកំ, សព្ពនិហីនំ ជីវិតន្តិ អត្ថោ. យទិទំ បិណ្ឌោល្យន្តិ យំ ឥទំ បិណ្ឌបរិយេសនេន ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស ជីវិតំ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – បិណ្ឌាយ ឧលតីតិ បិណ្ឌោលោ, តស្ស កម្មំ បិណ្ឌោល្យំ, បិណ្ឌបរិយេសនេន ជីវិកាតិ អត្ថោ.

អភិសាបោតិ អក្កោសោ. កុបិតា ហិ មនុស្សា អត្តនោ បច្ចត្ថិកំ ‘‘បិលោតិកខណ្ឌំ និវាសេត្វា កបាលហត្ថោ បិណ្ឌំ បរិយេសមានោ ចរេយ្យាសី’’តិ អក្កោសន្តិ. អថ វា ‘‘កិំ តុយ្ហំ អកាតព្ពំ អត្ថិ, យោ ត្វំ ឯវំ ពលវីរិយូបបន្នោបិ ហិរោត្តប្បំ បហាយ កបណោ បិណ្ឌោលោ វិចរសិ បត្តបាណី’’តិ ឯវម្បិ អក្កោសន្តិយេវ. តញ្ច ខោ ឯតន្តិ តំ ឯតំ អភិសបម្បិ សមានំ បិណ្ឌោល្យំ. កុលបុត្តា ឧបេន្តិ អត្ថវសិកាតិ មម សាសនេ ជាតិកុលបុត្តា ច អាចារកុលបុត្តា ច អត្ថវសិកា ការណវសិកា ហុត្វា ការណវសំ បដិច្ច ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ.

រាជាភិនីតាតិអាទីសុ យេ រញ្ញោ សន្តកំ ខាទិត្វា រញ្ញា ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបិតា បលាយិត្វា បព្ពជន្តិ, តេ រញ្ញា ពន្ធនំ អភិនីតត្តា រាជាភិនីតា នាម. យេ បន ចោរេហិ អដវិយំ គហេត្វា ឯកច្ចេសុ មារិយមានេសុ ឯកច្ចេ ‘‘មយំ សាមិ តុម្ហេហិ វិស្សដ្ឋា គេហំ អនជ្ឈាវសិត្វា បព្ពជិស្សាម, តត្ថ តត្ថ យំ យំ ពុទ្ធបូជាទិបុញ្ញំ ករិស្សាម, តតោ តតោ តុម្ហាកំ បត្តិំ ទស្សាមា’’តិ តេហិ វិស្សដ្ឋា បព្ពជន្តិ, តេ ចោរាភិនីតា នាម ចោរេហិ មារេតព្ពតំ អភិនីតត្តា. យេ បន ឥណំ គហេត្វា បដិទាតុំ អសក្កោន្តា បលាយិត្វា បព្ពជន្តិ, តេ ឥណដ្ដា នាម. តញ្ច ខោ ឯតំ បិណ្ឌោល្យំ កុលបុត្តា មម សាសនេ នេវ រាជាភិនីតា…បេ… ន អាជីវិកាបកតា ឧបេន្តិ, អបិច ខោ ‘‘ឱតិណ្ណម្ហា ជាតិយា…បេ… បញ្ញាយេថា’’តិ ឧបេន្តីតិ បទសម្ពន្ធោ.

តត្ថ ឱតិណ្ណម្ហាតិ ឱតិណ្ណា អម្ហា. ជាតិយាតិអាទីសុ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ខន្ធានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ ជាតិ, បរិបាកោ ជរា, ភេទោ មរណំ. ញាតិរោគភោគសីលទិដ្ឋិព្យសនេហិ ផុដ្ឋស្ស សន្តាបោ អន្តោ និជ្ឈានំ សោកោ, តេហិ ផុដ្ឋស្ស វចីវិប្បលាបោ បរិទេវោ. អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពបដិហតកាយស្ស កាយបីឡនំ ទុក្ខំ, អាឃាតវត្ថូសុ ឧបហតចិត្តស្ស ចេតោបីឡនំ ទោមនស្សំ. ញាតិព្យសនាទីហិ ឯវ ផុដ្ឋស្ស បរិទេវេនបិ អធិវាសេតុំ អសមត្ថស្ស ចិត្តសន្តាបសមុដ្ឋិតោ ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. ឯតេហិ ជាតិអាទីហិ ឱតិណ្ណា ទុក្ខោតិណ្ណា, តេហិ ជាតិអាទិទុក្ខេហិ អន្តោ អនុបវិដ្ឋា. ទុក្ខបរេតាតិ តេហិ ទុក្ខទុក្ខវត្ថូហិ អភិភូតា. ជាតិអាទយោ ហិ ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ ទុក្ខា, ទុក្ខភាវតោ ច សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា ទុក្ខាតិ. អប្បេវ នាម…បេ… បញ្ញាយេថាតិ ឥមស្ស សកលស្ស វដ្ដទុក្ខរាសិស្ស បរិច្ឆេទករណំ ឱសានកិរិយា អបិ នាម បញ្ញាយេយ្យ.

សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលូតិ ឥទំ យោ កុលបុត្តោ ‘‘ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’’តិ បុព្ពេ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា បព្ពជិតោ អបរភាគេ តំ បព្ពជ្ជំ តថារូបំ កាតុំ ន សក្កោតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អភិជ្ឈាលូតិ បរភណ្ឌានំ អភិជ្ឈាយិតា. តិព្ពសារាគោតិ ពលវរាគោ. ព្យាបន្នចិត្តោតិ ព្យាបាទេន បូតិភូតត្តា វិបន្នចិត្តោ. បទុដ្ឋមនសង្កប្បោតិ តិខិណសិង្គោ វិយ ចណ្ឌគោណោ បរេសំ ឧបឃាតវសេន ទុដ្ឋចិត្តោ. មុដ្ឋស្សតីតិ ភត្តនិក្ខិត្តកាកោ វិយ, មំសនិក្ខិត្តសុនខោ វិយ ច នដ្ឋស្សតិ, ឥធ កតំ ឯត្ថ ន សរតិ. អសម្បជានោតិ និប្បញ្ញោ ខន្ធាទិបរិច្ឆេទរហិតោ. អសមាហិតោតិ ចណ្ឌសោតេ ពទ្ធនាវា វិយ អសណ្ឋិតោ. វិព្ភន្តចិត្តោតិ បន្ថារុឡ្ហមិគោ វិយ ភន្តមនោ. បាកតិន្ទ្រិយោតិ យថា គិហី សំវរាភាវេន បរិគ្គហបរិជនេ ឱលោកេន្តិ អសំវុតិន្ទ្រិយា, ឯវំ អសំវុតិន្ទ្រិយោ ហោតិ.

ឆវាលាតន្តិ ឆវានំ ទឌ្ឍដ្ឋានេ អលាតំ. ឧភតោបទិត្តំ មជ្ឈេ គូថគតន្តិ បមាណេន អដ្ឋង្គុលមត្តំ ឧភតោ ទ្វីសុ កោដីសុ អាទិត្តំ មជ្ឈេ គូថមក្ខិតំ. នេវ គាមេតិ សចេ ហិ តំ យុគនង្គលគោបានសិបក្ខបាសកាទីនំ អត្ថាយ ឧបនេតុំ សក្កា អស្ស គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរេយ្យ. សចេ ខេត្តកុដិយា កដ្ឋត្ថរមញ្ចកាទីនំ អត្ថាយ ឧបនេតុំ សក្កា អស្ស, អរញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ ផរេយ្យ. យស្មា បន ឧភយត្ថាបិ ន សក្កា, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. តថូបមាហន្តិ តថូបមំ ឆវាលាតសទិសំ អហំ ឥមំ យថាវុត្តបុគ្គលំ វទាមិ. គិហិភោគា ច បរិហីនោតិ យោ អគារេ វសន្តេហិ គិហីហិ ទាយជ្ជេ ភាជិយមានេ អញ្ញថា ច ភោគោ លទ្ធព្ពោ អស្ស, តតោ ច បរិហីនោ. សាមញ្ញត្ថញ្ចាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ឱវាទេ ឋត្វា បរិយត្តិបដិវេធវសេន បត្តព្ពំ សាមញ្ញត្ថញ្ច ន បរិបូរេតិ. ឥមំ បន ឧបមំ សត្ថា ន ទុស្សីលស្ស វសេន អាហរិ, បរិសុទ្ធសីលស្ស បន អលសស្ស អភិជ្ឈាទីហិ ទោសេហិ ទូសិតចិត្តស្ស បុគ្គលស្ស វសេន អាហរីតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ គិហិភោគាតិ កាមសុខសម្ភោគតោ. បរិហីនោតិ ជីនោ. សាមញ្ញត្ថន្តិ បដិវេធពាហុសច្ចញ្ចេវ បរិយត្តិពាហុសច្ចញ្ច. តាទិសោ ហិ អសុតំ សោតុំ សុតំ បរិយោទាបេតុំ ន សក្កោតិ អលសភាវតោ. ទុដ្ឋុ ភគោតិ ទុព្ភគោ, អលក្ខិកោ កាឡកណ្ណិបុរិសោ. បរិធំសមានោតិ វិនស្សមានោ. បកិរេតីតិ វិកិរេតិ វិទ្ធំសេតិ. សព្ពមេតំ ភាវិនោ សាមញ្ញត្ថស្ស អនុប្បាទនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆវាលាតំវ នស្សតីតិ សោ តាទិសោ បុគ្គលោ យថាវុត្តំ ឆវាលាតំ វិយ កស្សចិ អនុបយុជ្ជមានោ ឯវ នស្សតិ ឧភតោ បរិភដ្ឋភាវតោ. ឯវំ ‘‘កាយវាចាហិ អកតវីតិក្កមោបិ ចិត្តំ អវិសោធេន្តោ នស្សតិ, បគេវ កតវីតិក្កមោ ទុស្សីលោ’’តិ តស្ស អបាយទុក្ខភាគិភាវទស្សនេន ទុស្សីលេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា តតោ សត្តេ វិវេចេតុកាមោ ‘‘កាសាវកណ្ឋា’’តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សង្ឃាដិកណ្ណសុត្តវណ្ណនា

៩២. តតិយេ សង្ឃាដិកណ្ណេតិ ចីវរកោដិយំ. គហេត្វាតិ បរាមសិត្វា. អនុពន្ធោ អស្សាតិ អនុគតោ ភវេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ អត្តនោ ហត្ថេន មយា បារុតស្ស សុគតមហាចីវរស្ស កណ្ណេ បរាមសន្តោ វិយ មំ អនុគច្ឆេយ្យ, ឯវំ មយ្ហំ អាសន្នតរោ ហុត្វា វិហរេយ្យា’’តិ. បាទេ បាទំ និក្ខិបន្តោតិ គច្ឆន្តស្ស មម បាទេ បាទំ និក្ខិត្តដ្ឋានេ បាទុទ្ធារណានន្តរំ អត្តនោ បាទំ និក្ខិបន្តោ. ឧភយេនាបិ ‘‘ឋានគមនាទីសុ អវិជហន្តោ សព្ពកាលំ មយ្ហំ សមីបេ ឯវ វិហរេយ្យ ចេបី’’តិ ទស្សេតិ. សោ អារកាវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្សាតិ សោ ភិក្ខុ មយា វុត្តំ បដិបទំ អបូរេន្តោ មម ទូរេយេវ, អហញ្ច តស្ស ទូរេយេវ. ឯតេន មំសចក្ខុនា តថាគតទស្សនំ រូបកាយសមោធានញ្ច អការណំ, ញាណចក្ខុនាវ ទស្សនំ ធម្មកាយសមោធានមេវ ច បមាណន្តិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បស្សតិ, ធម្មំ អបស្សន្តោ ន មំ បស្សតី’’តិ. តត្ថ ធម្មោ នាម នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ. សោ ច អភិជ្ឈាទីហិ ទូសិតចិត្តេន ន សក្កា បស្សិតុំ, តស្មា ធម្មស្ស អទស្សនតោ ធម្មកាយញ្ច ន បស្សតីតិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ សោ មំ បស្សតិ; យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧).

‘‘ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៣; បដិ. ម. ៣.៥) ច.

‘‘ធម្មកាយោ ឥតិបិ, ព្រហ្មកាយោ ឥតិបី’’តិ (ទី. និ. ៣.១១៨) ច អាទិ.

យោជនសតេតិ យោជនសតេ បទេសេ, យោជនសតមត្ថកេតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ. អរិយមគ្គាធិគមវសេន ចស្ស អនភិជ្ឈាលុអាទិភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

គាថាសុ មហិច្ឆោតិ កាមេសុ តិព្ពសារាគតាយ មហាឥច្ឆោ. វិឃាតវាតិ បទុដ្ឋមនសង្កប្បតាយ សត្តេសុ អាឃាតវសេន មហិច្ឆតាយ ឥច្ឆិតាលាភេន ច វិឃាតវា. ឯជានុគោតិ ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ ទាសោ វិយ ហុត្វា តំ អនុគច្ឆន្តោ. រាគាទិកិលេសបរិឡាហាភិភវេន អនិព្ពុតោ. រូបាទិវិសយានំ អភិកង្ខនេន គិទ្ធោ. បស្ស យាវញ្ច អារកាតិ អនេជស្ស និព្ពុតស្ស វីតគេធស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱកាសវសេន សមីបេបិ សមានោ មហិច្ឆោ វិឃាតវា ឯជានុគោ អនិព្ពុតោ គិទ្ធោ ពាលបុថុជ្ជនោ ធម្មសភាវតោ យត្តកំ ទូរេ, តស្ស សោ ទូរភាវោ បស្ស, វត្តុម្បិ ន សុករន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ,

បារំ សមុទ្ទស្ស តថាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ,

សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ. (អ. និ. ៤.៤៧; ជា. ២.២១.៤១៤);

ធម្មមភិញ្ញាយាតិ ចតុសច្ចធម្មំ អភិញ្ញាយ អញ្ញាយ ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ យថារហំ បុព្ពភាគេ ជានិត្វា. ធម្មមញ្ញាយាតិ តមេវ ធម្មំ អបរភាគេ មគ្គញាណេន បរិញ្ញាទិវសេន យថាមរិយាទំ ជានិត្វា. បណ្ឌិតោតិ បដិវេធពាហុសច្ចេន បណ្ឌិតោ. រហទោវ និវាតេ ចាតិ និវាតដ្ឋានេ រហទោ វិយ អនេជោ កិលេសចលនរហិតោ ឧបសម្មតិ, យថា សោ រហទោ និវាតដ្ឋានេ វាតេន អនព្ភាហតោ សន្និសិន្នោវ ហោតិ, ឯវំ អយម្បិ សព្ពថាបិ បដិប្បស្សទ្ធកិលេសោ កិលេសចលនរហិតោ អរហត្តផលសមាធិនា វូបសម្មតិ, សព្ពកាលំ ឧបសន្តសភាវោវ ហោតិ. អនេជោតិ សោ ឯវំ អនេជាទិសភាវោ អរហា អនេជាទិសភាវស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱកាសតោ ទូរេបិ សមានោ ធម្មសភាវតោ អទូរេ សន្តិកេ ឯវាតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៩៣. ចតុត្ថេ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិ, រាគោ ឯវ អគ្គិ រាគគ្គិ. រាគោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោ សត្តេ អនុទហតិ ឈាបេតិ, តស្មា ‘‘អគ្គី’’តិ វុច្ចតិ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ. តត្ថ យថា អគ្គិ យទេវ ឥន្ធនំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ, តំ និទហតិ, មហាបរិឡាហោ ច ហោតិ, ឯវមិមេបិ រាគាទយោ យស្មិំ សន្តានេ សយំ ឧប្បន្នា, តំ និទហន្តិ, មហាបរិឡាហា ច ហោន្តិ ទុន្និព្ពាបយា. តេសុ រាគបរិឡាហេន សន្តត្តហទយានំ ឥច្ឆិតាលាភទុក្ខេន មរណប្បត្តានំ សត្តានំ បមាណំ នត្ថិ. អយំ តាវ រាគស្ស អនុទហនតា. ទោសស្ស បន អនុទហនតាយ វិសេសតោ មនោបទោសិកា ទេវា, មោហស្ស អនុទហនតាយ ខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវា ច និទស្សនំ. មោហវសេន ហិ តេសំ សតិសម្មោសោ ហោតិ, តស្មា ខិឌ្ឌាវសេន អាហារវេលំ អតិវត្តេន្តា កាលំ ករោន្តិ. អយំ តាវ រាគាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកោ អនុទហនភាវោ. សម្បរាយិកោ បន និរយាទីសុ និព្ពត្តាបនវសេន ឃោរតរោ ទុរធិវាសោ ច. អយញ្ច អត្ថោ អាទិត្តបរិយាយេន វិភាវេតព្ពោ.

គាថាសុ កាមេសុ មុច្ឆិតេតិ វត្ថុកាមេសុ បាតព្យតាវសេន មុច្ឆំ ពាល្យំ បមាទំ មិច្ឆាចារំ អាបន្នេ. ព្យាបន្នេតិ ព្យាបន្នចិត្តេ ទហតីតិ សម្ពន្ធោ. នរេ បាណាតិបាតិនោតិ ឥទំ ទោសគ្គិស្ស. អរិយធម្មេ អកោវិទេតិ យេ ខន្ធាយតនាទីសុ សព្ពេន សព្ពំ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាយ មនសិការរហិតា អរិយធម្មស្ស អកុសលា, តេ សម្មោហេន អភិភូតា វិសេសេន សម្មូឡ្ហា នាមាតិ វុត្តា. ឯតេ អគ្គី អជានន្តាតិ ‘‘ឯតេ រាគគ្គិអាទយោ ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច អនុទហន្តី’’តិ អជានន្តា បរិញ្ញាភិសមយវសេន បហានាភិសមយវសេន ច អប្បដិវិជ្ឈន្តា. សក្កាយាភិរតាតិ សក្កាយេ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកេ តណ្ហាទិដ្ឋិមាននន្ទនាភិរតា. វឌ្ឍយន្តីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនេន វឌ្ឍយន្តិ អាចិនន្តិ. និរយន្តិ អដ្ឋវិធំ មហានិរយំ, សោឡសវិធំ ឧស្សទនិរយន្តិ សព្ពម្បិ និរយំ. តិរច្ឆានញ្ច យោនិយោតិ តិរច្ឆានយោនិយោ ច. អសុរន្តិ អសុរកាយំ បេត្តិវិសយញ្ច វឌ្ឍយន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្តាវតា រាគគ្គិអាទីនំ ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច អនុទហនភាវទស្សនមុខេន វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នេសំ និព្ពាបនេន វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច រត្តិន្ទិវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យុត្តាតិ ភាវនានុយោគវសេន យុត្តា. កត្ថ? សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ. តេន អញ្ញសាសនេ រាគគ្គិអាទីនំ និព្ពាបនាភាវំ ទស្សេតិ. តថា ហិ អនញ្ញសាធារណំ តេសំ និព្ពាបនវិធិំ អសុភកម្មដ្ឋានំ សង្ខេបេនេវ ទស្សេន្តោ –

‘‘តេ និព្ពាបេន្តិ រាគគ្គិំ, និច្ចំ អសុភសញ្ញិនោ;

ទោសគ្គិំ បន មេត្តាយ, និព្ពាបេន្តិ នរុត្តមា;

មោហគ្គិំ បន បញ្ញាយ, យាយំ និព្ពេធគាមិនី’’តិ. –

អាហ. តត្ថ អសុភសញ្ញិនោតិ ទ្វត្តិំសាការវសេន ចេវ ឧទ្ធុមាតកាទិវសេន ច អសុភភាវនានុយោគេន អសុភសញ្ញិនោ. មេត្តាយាតិ ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ (អ. និ. ៣.៦៤, ៦៦) វុត្តាយ មេត្តាភាវនាយ. ឯត្ថ ច អសុភជ្ឈានញ្ច បាទកំ កត្វា និព្ពត្តិតអនាគាមិមគ្គេន រាគគ្គិទោសគ្គីនំ និព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ. បញ្ញាយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ. តេនេវាហ ‘‘យាយំ និព្ពេធគាមិនី’’តិ. សា ហិ កិលេសក្ខន្ធំ វិនិវិជ្ឈន្តី គច្ឆតិ បវត្តតីតិ និព្ពេធគាមិនីតិ វុច្ចតិ. អសេសំ បរិនិព្ពន្តីតិ អរហត្តមគ្គេន អសេសំ រាគគ្គិអាទិំ និព្ពាបេត្វា សឧបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ឋិតា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា និបកា បុព្ពេវ សម្មប្បធានេន សព្ពសោ កោសជ្ជស្ស សុប្បហីនត្តា ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន អកិលាសុភាវេន ច រត្តិន្ទិវមតន្ទិតា ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា អសេសំ បរិនិព្ពន្តិ. តតោ ច អសេសំ និស្សេសំ វដ្ដទុក្ខំ អច្ចគុំ អតិក្កមំសុ.

ឯវំ យេ រាគគ្គិអាទិកេ និព្ពាបេន្តិ, តេសំ អនុបាទិសេសនិព្ពានេន និព្ពុតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដិវិទ្ធគុណេហិ ថោមេន្តោ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ អរិយទ្ទសាតិ អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ បស្សិតព្ពំ កិលេសេហិ វា អារកត្តា អរិយំ និព្ពានំ, អរិយំ ចតុសច្ចមេវ វា ទិដ្ឋវន្តោតិ អរិយទ្ទសា. វេទស្ស មគ្គញាណស្ស, តេន វា វេទេន សំសារស្ស បរិយោសានំ គតាតិ វេទគុនោ. សម្មទញ្ញាយាតិ សម្មទេវ សព្ពំ អាជានិតព្ពំ កុសលាទិំ ខន្ធាទិញ្ច ជានិត្វា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧបបរិក្ខសុត្តវណ្ណនា

៩៤. បញ្ចមេ តថា តថាតិ តេន តេន បការេន. ឧបបរិក្ខេយ្យាតិ វីមំសេយ្យ បរិតុលេយ្យ សម្មសេយ្យ វា. យថា យថាស្ស ឧបបរិក្ខតោតិ យថា យថា អស្ស ភិក្ខុនោ ឧបបរិក្ខន្តស្ស. ពហិទ្ធា ចស្ស វិញ្ញាណំ អវិក្ខិត្តំ អវិសដន្តិ ពហិទ្ធា រូបាទិអារម្មណេ ឧប្បជ្ជនកវិក្ខេបាភាវតោ អវិក្ខិត្តំ សមាហិតំ, តតោ ឯវ អវិសដំ សិយា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខវេ, យេន យេន បការេន ឥមស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស ភិក្ខុនោ ឧបបរិក្ខតោ សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស បុព្ពេ សមាហិតាការសល្លក្ខណវសេន សមថនិមិត្តំ គហេត្វា សក្កច្ចំ និរន្តរំ សម្មសនញាណំ បវត្តេន្តស្ស អត្តនោ វិបស្សនាចិត្តំ កម្មដ្ឋានតោ ពហិទ្ធា រូបាទិអារម្មណេ ឧប្បជ្ជនកំ ន សិយា, អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ ឧទ្ធច្ចបក្ខិយំ ន សិយា, តេន តេន បការេន ភិក្ខុ ឧបបរិក្ខេយ្យ បរិតុលេយ្យាតិ. អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិតន្តិ យស្មា វីរិយេ មន្ទំ វហន្តេ សមាធិស្ស ពលវភាវតោ កោសជ្ជាភិភវេន អជ្ឈត្តំ គោចរជ្ឈត្តសង្ខាតេ កម្មដ្ឋានារម្មណេ សង្កោចវសេន ឋិតត្តា សណ្ឋិតំ នាម ហោតិ, វីរិយសមតាយ បន យោជិតាយ អសណ្ឋិតំ ហោតិ វីថិំ បដិបន្នំ. តស្មា យថា យថាស្ស ឧបបរិក្ខតោ វិញ្ញាណំ អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិតំ អស្ស, វីថិបដិបន្នំ សិយា, តថា តថា ឧបបរិក្ខេយ្យ. អនុបាទាយ ន បរិតស្សេយ្យាតិ យថា យថាស្ស ឧបបរិក្ខតោ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវសេន រូបាទីសុ កញ្ចិ សង្ខារំ អគ្គហេត្វា តតោ ឯវ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវសេន ន បរិតស្សេយ្យ, តថា តថា ឧបបរិក្ខេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. កថំ បន ឧបបរិក្ខតោ តិវិធម្បេតំ សិយាតិ? ឧទ្ធច្ចបក្ខិយេ កោសជ្ជបក្ខិយេ ច ធម្មេ វជ្ជេន្តោ វីរិយសមតំ យោជេត្វា បុព្ពេវ វិបស្សនុបក្កិលេសេហិ ចិត្តំ វិសោធេត្វា យថា សម្មទេវ វិបស្សនាញាណំ វិបស្សនាវីថិំ បដិបជ្ជតិ, តថា សម្មសតោ.

ឥតិ ភគវា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកស្ស ភិក្ខុនោ អនុក្កមេន បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា អារទ្ធាយ អច្ចារទ្ធវីរិយអតិសិថិលវីរិយវិបស្សនុបក្កិលេសេហិ ចិត្តស្ស វិសោធនូបាយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តថា វិសោធិតេ វិបស្សនាញាណេ ន ចិរស្សេវ វិបស្សនំ មគ្គេន ឃដេត្វា សកលវដ្ដទុក្ខសមតិក្កមាយ សំវត្តន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហិទ្ធា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណេ’’តិអាទិមាហ, តំ វុត្តនយមេវ. យំ បន វុត្តំ – ‘‘អាយតិំ ជាតិជរាមរណទុក្ខសមុទយសម្ភវោ ន ហោតី’’តិ, តស្សត្ថោ – ឯវំ វិបស្សនំ មគ្គេន ឃដេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អគ្គមគ្គេន អនវសេសតោ កិលេសេសុ ខីណេសុ អាយតិំ អនាគតេ ជាតិជរាមរណសកលវដ្ដទុក្ខសមុទយសង្ខាតោ សម្ភវោ ឧប្បាទោ ច ន ហោតិ, ជាតិសង្ខាតោ វា ទុក្ខសមុទយោ ជរាមរណសង្ខាតោ ទុក្ខសម្ភវោ ច ន ហោតិ.

គាថាយំ សត្តសង្គប្បហីនស្សាតិ តណ្ហាសង្គោ, ទិដ្ឋិសង្គោ, មានសង្គោ, កោធសង្គោ, អវិជ្ជាសង្គោ, កិលេសសង្គោ, ទុច្ចរិតសង្គោតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ សង្គានំ បហីនត្តា សត្តសង្គប្បហីនស្ស. កេចិ បន ‘‘សត្តានុសយា ឯវ សត្ត សង្គា’’តិ វទន្តិ. នេត្តិច្ឆិន្នស្សាតិ ឆិន្នភវនេត្តិកស្ស. វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោតិ បុនប្បុនំ ជាយនវសេន បវត្តិយា ជាតិហេតុកត្តា ច ជាតិភូតោ សំសារោតិ ជាតិសំសារោ, សោ ភវនេត្តិយា ឆិន្នត្តា វិក្ខីណោ បរិក្ខីណោ, តតោ ឯវ នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កាមូបបត្តិសុត្តវណ្ណនា

៩៥. ឆដ្ឋេ កាមូបបត្តិយោតិ កាមបដិលាភា កាមបដិសេវនា វា. បច្ចុបដ្ឋិតកាមាតិ និពទ្ធកាមា និពទ្ធារម្មណា យថា តំ មនុស្សា. មនុស្សា ហិ និពទ្ធវត្ថុស្មិំ វសំ វត្តេន្តិ. យត្ថ បដិពទ្ធចិត្តា ហោន្តិ, សតម្បិ សហស្សម្បិ ទត្វា តមេវ មាតុគាមំ អានេត្វា និពទ្ធភោគំ ភុញ្ជន្តិ. ឯកច្ចេ ច ទេវា. ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ ហិ ចតុទេវលោកវាសិនោ និពទ្ធវត្ថុស្មិំយេវ វសំ វត្តេន្តិ. បញ្ចសិខវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សនំ. តថា ឯកច្ចេ អាបាយិកេ នេរយិកេ ឋបេត្វា សេសអបាយសត្តាបិ និពទ្ធវត្ថុស្មិំយេវ វសំ វត្តេន្តិ. មច្ឆា ហិ អត្តនោ មច្ឆិយា, កច្ឆបោ កច្ឆបិយាតិ ឯវំ សព្ពេបិ តិរច្ឆានា បេតា វិនិបាតិកា ច. តស្មា នេរយិកេ ឋបេត្វា សេសអបាយសត្តេ ឧបាទាយ យាវ តុសិតកាយា ឥមេ សត្តា បច្ចុបដ្ឋិតកាមា នាម, និម្មានរតិនោតិ សយំ និម្មិតេ និម្មានេ រតិ ឯតេសន្តិ និម្មានរតិនោ. តេ ហិ នីលបីតាទិវសេន យាទិសំ យាទិសំ រូបំ ឥច្ឆន្តិ, តាទិសំ តាទិសំ និម្មិនិត្វា រមន្តិ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស បុរតោ មនាបកាយិកា ទេវតា វិយ. បរនិម្មិតវសវត្តិនោតិ បរេហិ និម្មិតេ កាមេ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តិនោ. តេសញ្ហិ មនំ ញត្វា បរេ យថារុចិតំ កាមភោគំ និម្មិនន្តិ, តេ តត្ថ វសំ វត្តេន្តិ. កថំ តេ បរស្ស មនំ ជានន្តីតិ? បកតិសេវនាវសេន. យថា ហិ កុសលោ សូទោ រញ្ញោ ភុញ្ជន្តស្ស យំ យំ រុច្ចតិ, តំ តំ ជានាតិ, ឯវំ បកតិយា អភិរុចិតារម្មណំ ញត្វា តាទិសេយេវ និម្មិនន្តិ, តេ តត្ថ វសំ វត្តេន្តិ, មេថុនសេវនាទិវសេន កាមេ បរិភុញ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘ហសិតមត្តេន ឱលោកិតមត្តេន អាលិង្គិតមត្តេន ហត្ថគ្គហណមត្តេន ច តេសំ កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯតំ បន នត្ថី’’តិ បដិក្ខិត្តំ. ន ហិ កាយេន អផុសន្តស្ស ផោដ្ឋព្ពំ កាមកិច្ចំ សាធេតិ. ឆន្នម្បិ កាមាវចរទេវានំ កាមា បាកតិកា ឯវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឆ ឯតេ កាមាវចរា, សព្ពកាមសមិទ្ធិនោ;

សព្ពេសំ ឯកសង្ខាតំ, អាយុ ភវតិ កិត្តក’’ន្តិ. (វិភ. ១០២៣);

គាថាសុ យេ ចញ្ញេតិ យេ យថាវុត្តទេវេហិ អញ្ញេ ច កាមភោគិនោ មនុស្សា ចេវ ឯកច្ចេ អបាយូបគា ច សព្ពេ តេ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥមំ យថាបដិលទ្ធត្តភាវញ្ចេវ, ឧបបត្តិភវន្តរសង្ខាតំ ឥតោ អញ្ញថាភាវញ្ចាតិ ទ្វិប្បភេទំ សំសារំ នាតិវត្តរេ ន អតិក្កមន្តិ. សព្ពេ បរិច្ចជេ កាមេតិ ទិព្ពាទិភេទេ សព្ពេបិ កាមេ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច បរិច្ចជេយ្យ. កិលេសកាមេ អនាគាមិមគ្គេន បជហន្តោយេវ ហិ វត្ថុកាមេ បរិច្ចជតិ នាម. បិយរូបសាតគធិតន្តិ បិយរូបេសុ រូបាទីសុ សុខវេទនស្សាទេន គធិតំ គិទ្ធំ. ឆេត្វា សោតំ ទុរច្ចយន្តិ អញ្ញេហិ ទុរច្ចយំ ទុរតិក្កមំ តណ្ហាសោតំ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទិត្វា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កាមយោគសុត្តវណ្ណនា

៩៦. សត្តមេ កាមយោគយុត្តោតិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមយោគោ, តេន យុត្តោ កាមយោគយុត្តោ, អសមុច្ឆិន្នកាមរាគស្សេតំ អធិវចនំ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ភវយោគោ, តថា ឈាននិកន្តិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ ច រាគោ, តេន យុត្តោ ភវយោគយុត្តោ, អប្បហីនភវរាគោតិ អត្ថោ. អាគាមីតិ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោបិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឥមំ មនុស្សលោកំ អាគមនសីលោ. តេនេវាហ ‘‘អាគន្តា ឥត្ថត្ត’’ន្តិ. មនុស្សត្តភាវសង្ខាតំ ឥត្ថភាវំ អាគមនធម្មោ, មនុស្សេសុ ឧបបជ្ជនសីលោតិ អត្ថោ. កាមញ្ចេត្ថ កាមយោគោ ឥត្ថត្តំ អាគមនស្ស ការណំ. យោ បន កាមយោគយុត្តោ, សោ ឯកន្តេន ភវយោគយុត្តោបិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘កាមយោគយុត្តោ, ភិក្ខវេ, ភវយោគយុត្តោ’’តិ ឧភយម្បិ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ.

កាមយោគវិសំយុត្តោតិ ឯត្ថ អសុភជ្ឈានម្បិ កាមយោគវិសំយោគោ, តំ បាទកំ កត្វា អធិគតោ អនាគាមិមគ្គោ ឯកន្តេនេវ កាមយោគវិសំយោគោ នាម, តស្មា តតិយមគ្គផលេ ឋិតោ អរិយបុគ្គលោ ‘‘កាមយោគវិសំយុត្តោ’’តិ វុត្តោ. យស្មា បន រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ អនាគាមិមគ្គេន ន បហីយតិ, តស្មា សោ អប្បហីនភវយោគត្តា ‘‘ភវយោគយុត្តោ’’តិ វុត្តោ. អនាគាមីតិ កាមលោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អនាគមនតោ អនាគាមី. កាមយោគវិសំយោគវសេនេវ ហិ សទ្ធិំ អនវសេសឱរម្ភាគិយសំយោជនសមុគ្ឃាតេន អជ្ឈត្តសំយោជនាភាវសិទ្ធិតោ ឥត្ថត្តំ អនាគន្ត្វា ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ. យស្ស បន អនវសេសំ ភវយោគោ បហីនោ, តស្ស អវិជ្ជាយោគាទិអវសិដ្ឋកិលេសាបិ តទេកដ្ឋភាវតោ បហីនា ឯវ ហោន្តីតិ, សោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ ‘‘អរហំ ខីណាសវោ’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កាមយោគវិសំយុត្តោ, ភិក្ខវេ, ភវយោគវិសំយុត្តោ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ’’តិ. ឯត្ថ ច កាមយោគវិសំយោគោ អនាគាមី ចតុត្ថជ្ឈានស្ស សុខទុក្ខសោមនស្សទោមនស្សប្បហានំ វិយ, តតិយមគ្គស្ស ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនបរិក្ខយោ វិយ ច ចតុត្ថមគ្គស្ស វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បឋមបទេន សោតាបន្នសកទាគាមីហិ សទ្ធិំ សព្ពោ បុថុជ្ជនោ គហិតោ, ទុតិយបទេន បន សព្ពោ អនាគាមី, តតិយបទេន អរហាតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

គាថាសុ ឧភយន្តិ ឧភយេន, កាមយោគេន, ភវយោគេន ច សំយុត្តាតិ អត្ថោ. សត្តា គច្ឆន្តិ សំសារន្តិ បុថុជ្ជនា សោតាបន្នា សកទាគាមិនោតិ ឥមេ តិវិធា សត្តា កាមយោគភវយោគានំ អប្បហីនត្តា គច្ឆន្តិ សំសារន្តិ. តតោ ឯវ ជាតិមរណគាមិនោ ហោន្តិ. ឯត្ថ ឯកពីជី, កោលំកោលោ, សត្តក្ខត្តុបរមោតិ តីសុ សោតាបន្នេសុ សព្ពមុទុ សត្តក្ខត្តុបរមោ, សោ អដ្ឋមំ ភវំ ន និព្ពត្តេតិ, អត្តនោ បរិច្ឆិន្នជាតិវសេន បន សំសរតិ, តថា ឥតរេបិ. សកទាគាមីសុបិ យោ ឥធ សកទាគាមិមគ្គំ បត្វា ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បុន ឥធ និព្ពត្តតិ, សោ អត្តនោ បរិច្ឆិន្នជាតិវសេនេវ សំសរតិ. យេ បន សកទាគាមិនោ វោមិស្សកនយេន វិនា តត្ថ តត្ថ ទេវេសុយេវ មនុស្សេសុយេវ វា និព្ពត្តន្តិ, តេ ឧបរិមគ្គាធិគមាយ យាវ ឥន្ទ្រិយបរិបាកា បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសរន្តិយេវ. បុថុជ្ជនេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ សព្ពភវសំយោជនានំ អបរិក្ខីណត្តា. តេន វុត្តំ –

‘‘កាមយោគេន សំយុត្តា, ភវយោគេន ចូភយំ;

សត្តា គច្ឆន្តិ សំសារំ, ជាតិមរណគាមិនោ’’តិ.

កាមេ បហន្ត្វានាតិ កាមរាគសង្ខាតេ កិលេសកាមេ អនាគាមិមគ្គេន បជហិត្វា. ឆិន្នសំសយាតិ សមុច្ឆិន្នកង្ខា, តញ្ច ខោ សោតាបត្តិមគ្គេនេវ. វណ្ណភណនត្ថំ បន ចតុត្ថមគ្គស្ស ឯវំ វុត្តំ. អរហន្តោ ហិ ឥធ ‘‘ឆិន្នសំសយា’’តិ អធិប្បេតា. តេនេវាហ ‘‘ខីណមានបុនព្ភវា’’តិ. សព្ពសោ ខីណោ នវវិធោបិ មានោ អាយតិំ បុនព្ភវោ ច ឯតេសន្តិ ខីណមានបុនព្ភវា. មានគ្គហណេន ចេត្ថ តទេកដ្ឋតាយ លក្ខណវសេន វា សព្ពោ ចតុត្ថមគ្គវជ្ឈោ កិលេសោ គហិតោតិ. ខីណមានតាយ ច សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ វុត្តា ហោតិ, ខីណបុនព្ភវតាយ អនុបាទិសេសា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កល្យាណសីលសុត្តវណ្ណនា

៩៧. អដ្ឋមេ កល្យាណសីលោតិ សុន្ទរសីលោ, បសត្ថសីលោ, បរិបុណ្ណសីលោ. តត្ថ សីលបារិបូរី ទ្វីហិ ការណេហិ ហោតិ សម្មទេវ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា ច អានិសំសទស្សនេន. ឥធ បន សព្ពបរិពន្ធវិប្បមុត្តស្ស សព្ពាការបរិបុណ្ណស្ស មគ្គសីលស្ស ផលសីលស្ស ច វសេន កល្យាណតា វេទិតព្ពា. កល្យាណធម្មោតិ សព្ពេ ពោធិបក្ខិយធម្មា អធិប្បេតា, តស្មា កល្យាណា សតិបដ្ឋានាទិពោធិបក្ខិយធម្មា ឯតស្សាតិ កល្យាណធម្មោ. កល្យាណបញ្ញោតិ ច មគ្គផលបញ្ញាវសេនេវ កល្យាណបញ្ញោ. លោកុត្តរា ឯវ ហិ សីលាទិធម្មា ឯកន្តកល្យាណា នាម អកុប្បសភាវត្តា. កេចិ បន ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលវសេន កល្យាណសីលោ, វិបស្សនាមគ្គធម្មវសេន កល្យាណធម្មោ, មគ្គផលបញ្ញាវសេន កល្យាណបញ្ញោ’’តិ វទន្តិ. អសេក្ខា ឯវ តេ សីលធម្មបញ្ញាតិ ឯកេ. អបរេ បន ភណន្តិ – សោតាបន្នសកទាគាមីនំ មគ្គផលសីលំ កល្យាណសីលំ នាម, តស្មា ‘‘កល្យាណសីលោ’’តិ ឥមិនា សោតាបន្នោ សកទាគាមី ច គហិតា ហោន្តិ. តេ ហិ សីលេសុ បរិបូរការិនោ នាម. អនាគាមិមគ្គផលធម្មា អគ្គមគ្គធម្មា ច កល្យាណធម្មា នាម. តត្ថ ហិ ពោធិបក្ខិយធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. តស្មា ‘‘កល្យាណធម្មោ’’តិ ឥមិនា តតិយមគ្គដ្ឋតោ បដ្ឋាយ តយោ អរិយា គហិតា ហោន្តិ. បញ្ញាកិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិយា អគ្គផលេ បញ្ញា កល្យាណបញ្ញា នាម, តស្មា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោ អរហា ‘‘កល្យាណបញ្ញោ’’តិ វុត្តោ. ឯវមេវ បុគ្គលា គហិតា ហោន្តីតិ. កិំ ឥមិនា បបញ្ចេន? អគ្គមគ្គផលធម្មា ឥធ កល្យាណសីលាទយោ វុត្តាតិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ. ធម្មវិភាគេន ហិ អយំ បុគ្គលវិភាគោ, ន ធម្មវិភាគោតិ.

កេវលីតិ ឯត្ថ កេវលំ វុច្ចតិ កេនចិ អវោមិស្សកតាយ សព្ពសង្ខតវិវិត្តំ និព្ពានំ, តស្ស អធិគតត្តា អរហា កេវលី. អថ វា បហានភាវនាបារិបូរិយា បរិយោសានអនវជ្ជធម្មបារិបូរិយា ច កល្យាណកដ្ឋេន អព្យាសេកសុខតាយ ច កេវលំ អរហត្តំ, តទធិគមេន កេវលី ខីណាសវោ. មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ វសិត្វា បរិយោសាបេត្វា ឋិតោតិ វុសិតវា. ឧត្តមេហិ អគ្គភូតេហិ វា អសេក្ខធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘ឧត្តមបុរិសោ’’តិ វុច្ចតិ.

សីលវាតិ ឯត្ថ កេនដ្ឋេន សីលំ? សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ, សុសីល្យវសេន កាយកម្មាទីនំ អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបធារណំ, ឈានាទិកុសលធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. តស្មា សីលតិ, សីលេតីតិ វា សីលំ. អយំ តាវ សទ្ទលក្ខណនយេន សីលដ្ឋោ. អបរេ បន ‘‘សិរដ្ឋោ សីលដ្ឋោ, សីតលដ្ឋោ សីលដ្ឋោ, សិវដ្ឋោ សីលដ្ឋោ’’តិ និរុត្តិនយេន អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. តយិទំ បារិបូរិតោ អតិសយតោ វា សីលំ អស្ស អត្ថីតិ សីលវា, ចតុបារិសុទ្ធិសីលវសេន សីលសម្បន្នោតិ អត្ថោ. តត្ថ យំ ជេដ្ឋកសីលំ, តំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ.

អបរេន បន ភណន្តិ – ឧភយត្ថាបិ បាតិមោក្ខសំវរោ ភគវតា វុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរោ ឯវ ហិ សីលំ, ឥតរេសុ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឆទ្វាររក្ខណមត្តមេវ, អាជីវបារិសុទ្ធិ ធម្មេន បច្ចយុប្បាទនមត្តមេវ, បច្ចយសន្និស្សិតំ បដិលទ្ធបច្ចយេ ‘‘ឥទមត្ថ’’ន្តិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនមត្តមេវ. និប្បរិយាយេន បាតិមោក្ខសំវរោវ សីលំ. យស្ស សោ ភិន្នោ, សោ សីសច្ឆិន្នោ បុរិសោ វិយ ហត្ថបាទេ ‘‘សេសានិ រក្ខិស្សតី’’តិ ន វត្តព្ពោ. យស្ស បន សោ អរោគោ, អច្ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ, តានិ បុន បាកតិកានិ កត្វា រក្ខិតុំ សក្កោតិ. តស្មា សីលវាតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសីលមេវ ឧទ្ទិសិត្វា តំ វិត្ថារេតុំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

តត្ថ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខំ. សំវរណំ សំវរោ, កាយវាចាហិ អវីតិក្កមោ. បាតិមោក្ខមេវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ, តេន សំវុតោ បិហិតកាយវាចោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ. ឥទមស្ស តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ តទនុរូបវិហារសមង្គិភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ហេដ្ឋា បាតិមោក្ខសំវរស្ស, ឧបរិ វិសេសានុយោគស្ស ច ឧបការកធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ បាតិមោក្ខសីលតោ អចវនធម្មតាបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ សិក្ខាយ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ.

អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិនំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ វិមុត្តោ. ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.១០០) ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០៦) ច វុត្តំ. អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតិ. ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤; ៥.៥២០) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. ‘‘កណ្ឋេកាលោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតិ, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៦-៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតិ, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ ពាហិរានិ ច អាយតនានិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០). តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា បតីតិ វុច្ចតិ, មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តដ្ឋេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា បឥតិ បការេ, អតីតិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ. តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ឥទញ្ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខំ. បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមិតព្ពទោសតោ បតិ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ. បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. មោក្ខោតិ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បដិពិម្ពភូតន្តិ បតិមោក្ខំ. បាតិមោក្ខសីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ ហោតិ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោតិ បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខំ ឯវ បាតិមោក្ខំ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ មោក្ខាភិមុខន្តិ បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវំ តាវេត្ថ បាតិមោក្ខសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សំវរតិ បិទហតិ ឯតេនាតិ សំវរោ, បាតិមោក្ខមេវ សំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ. អត្ថតោ បន តតោ តតោ វីតិក្កមិតព្ពតោ វិរតិយោ ចេតនា វា, តេន បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ សមន្នាគតោ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ វុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ វិភង្គេ –

‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ (វិភ. ៥១១).

វិហរតីតិ ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ, ឥរិយតិ, វត្តតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ វេឡុទានាទិមិច្ឆាជីវស្ស កាយបាគព្ភិយាទីនញ្ច អករណេន, សព្ពសោ អនាចារំ វជ្ជេត្វា ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ ឯវំ វុត្តភិក្ខុសារុប្បអាចារសម្បត្តិយា វេសិយាទិអគោចរំ វជ្ជេត្វា បិណ្ឌបាតាទិអត្ថំ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានសង្ខាតគោចរេន ច សម្បន្នត្តា អាចារគោចរសម្បន្នោ. អបិច យោ ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ សប្បតិស្សោ សព្រហ្មចារីសុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារសម្បន្នោ.

គោចរោ បន – ឧបនិស្សយគោចរោ, អារក្ខគោចរោ, ឧបនិពន្ធគោចរោតិ តិវិធោ. តត្ថ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ វុត្តលក្ខណោ កល្យាណមិត្តោ យំ និស្សាយ អសុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុកំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ, យស្ស ច អនុសិក្ខន្តោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ ឧបនិស្សយគោចរោ. យោ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសា បេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ អារក្ខគោចរោ. ឧបនិពន្ធគោចរោ បន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, យត្ថ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២).

ឥតិ យថាវុត្តាយ អាចារសម្បត្តិយា ឥមាយ ច គោចរសម្បត្តិយា សមន្នាគតត្តា អាចារគោចរសម្បន្នោ.

អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ អប្បមត្តកេសុ អណុប្បមាណេសុ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សនសីលោ. យោ ហិ ភិក្ខុ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតរាជសទិសំ កត្វា បស្សតិ, យោបិ ភិក្ខុ សព្ពលហុកំ ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា បស្សតិ, អយំ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី នាម. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំ កិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អនវសេសំ សមាទិយិត្វា សិក្ខតិ វត្តតិ, បូរេតីតិ អត្ថោ. ឥតិ កល្យាណសីលោតិ ឥមិនា បការេន កល្យាណសីលោ សមានោ. បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ហិ និទ្ទិដ្ឋំ សីលំ ‘‘ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណសីលោ ហោតី’’តិ វុត្តបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេនេវ និគមេត្វា ‘‘កល្យាណធម្មោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តធម្មេ និទ្ទិសិតុកាមេន ‘‘តេសំ ធម្មានំ ឥទំ សីលំ អធិដ្ឋាន’’ន្តិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ឥតិ កល្យាណសីលោ’’តិ វុត្តំ. សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានន្តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. បុន កល្យាណសីលោតិអាទិ និគមនំ.

គាថាសុ ទុក្កដន្តិ ទុដ្ឋុ កតំ, ទុច្ចរិតន្តិ អត្ថោ. ហិរិមនន្តិ ហិរិមន្តំ ហិរិសម្បន្នំ, សព្ពសោ បាបបវត្តិយា ជិគុច្ឆនសភាវន្តិ អត្ថោ. ហិរិមនន្តិ វា ហិរិសហិតចិត្តំ. ហិរិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ ឱត្តប្បម្បិ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ហិរោត្តប្បគ្គហណេន ច សព្ពសោ ទុច្ចរិតាភាវស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ កល្យាណសីលតំ ហេតុតោ វិភាវេតិ. សម្ពោធីតិ អរិយញាណំ, តំ គច្ឆន្តិ ភជន្តីតិ សម្ពោធិគាមិនោ, ពោធិបក្ខិកាតិ អត្ថោ. អនុស្សទន្តិ រាគុស្សទាទិរហិតំ. ‘‘តថាវិធ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ‘‘ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ យថា យថា បុព្ពេ វុត្តំ, តថាវិធំ តាទិសន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស, វដ្ដទុក្ខហេតុនោ វា. ឥធេវ ខយមត្តនោតិ អាសវក្ខយាធិគមេន អត្តនោ វដ្ដទុក្ខហេតុនោ សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ខយំ អនុប្បាទំ បជានាតិ, វដ្ដទុក្ខស្សេវ វា ឥធេវ ចរិមកចិត្តនិរោធេន ខយំ ខីណភាវំ បជានាតិ. តេហិ ធម្មេហិ សម្បន្នន្តិ តេហិ យថាវុត្តសីលាទិធម្មេហិ សមន្នាគតំ. អសិតន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយានំ បហីនត្តា អសិតំ, កត្ថចិ អនិស្សិតំ. សព្ពលោកស្សាតិ សព្ពស្មិំ សត្តលោកេ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទានសុត្តវណ្ណនា

៩៨. នវមេ ទានន្តិ ទាតព្ពំ, សវត្ថុកា វា ចេតនា ទានំ, សម្បត្តិបរិច្ចាគស្សេតំ អធិវចនំ. អាមិសទានន្តិ ចត្តារោ បច្ចយា ទេយ្យភាវវសេន អាមិសទានំ នាម. តេ ហិ តណ្ហាទីហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសន្តិ វុច្ចន្តិ. តេសំ វា បរិច្ចាគចេតនា អាមិសទានំ. ធម្មទានន្តិ ឥធេកច្ចោ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អកុសលា, ឥមេ ធម្មា សាវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា អនវជ្ជា, ឥមេ វិញ្ញុគរហិតា, ឥមេ វិញ្ញុប្បសត្ថា; ឥមេ សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, ឥមេ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ កុសលាកុសលកម្មបថេ វិភជន្តោ កម្មកម្មវិបាកេ ឥធលោកបរលោកេ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ វិយ បាកដំ ករោន្តោ អកុសលេហិ ធម្មេហិ និវត្តាបេន្តោ, កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាបេន្តោ, ធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ ធម្មទានំ. យោ បន ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា, ឥមេ បរិញ្ញេយ្យា, ឥមេ បហាតព្ពា, ឥមេ សច្ឆិកាតព្ពា, ឥមេ ភាវេតព្ពា’’តិ សច្ចានិ វិភាវេន្តោ អមតាធិគមាយ បដិបត្តិធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ សិខាប្បត្តំ ធម្មទានំ នាម. ឯតទគ្គន្តិ ឯតំ អគ្គំ. យទិទន្តិ យំ ឥទំ ធម្មទានំ វុត្តំ, ឯតំ ឥមេសុ ទ្វីសុ ទានេសុ អគ្គំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ. វិវដ្ដគាមិធម្មទានញ្ហិ និស្សាយ សព្ពានត្ថតោ បរិមុច្ចតិ, សកលំ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កមតិ. លោកិយំ បន ធម្មទានំ សព្ពេសំ ទានានំ និទានំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលំ. តេនាហ –

‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតិ, សព្ពរសំ ធម្មរសោ ជិនាតិ;

សព្ពរតិំ ធម្មរតី ជិនាតិ, តណ្ហក្ខយោ សព្ពទុក្ខំ ជិនាតី’’តិ. (ធ. ប. ៣៥៤) –

អភយទានមេត្ថ ធម្មទានេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សាធារណភោគិតាធិប្បាយេន អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ចតុបច្ចយតោ សយមេវ អភុញ្ជិត្វា បរេសំ សំវិភជនំ អាមិសសំវិភាគោ. សាធារណភោគិតាធិប្បាយេនេវ អត្តនា វិទិតស្ស អធិគតស្ស ធម្មស្ស អប្បោស្សុក្កោ អហុត្វា បរេសំ ឧបទេសោ ធម្មសំវិភាគោ. ចតូហិ បច្ចយេហិ ចតូហិ ច សង្គហវត្ថូហិ បរេសំ អនុគ្គណ្ហនំ អនុកម្បនំ អាមិសានុគ្គហោ. វុត្តនយេនេវ ធម្មេន បរេសំ អនុគ្គណ្ហនំ អនុកម្បនំ ធម្មានុគ្គហោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

គាថាសុ យមាហុ ទានំ បរមន្តិ យំ ទានំ ចិត្តខេត្តទេយ្យធម្មានំ ឧឡារភាវេន បរមំ ឧត្តមំ, ភោគសម្បត្តិអាទីនំ វា បូរណតោ ផលនតោ, បរស្ស វា លោភមច្ឆរិយាទិកស្ស បដិបក្ខស្ស មទ្ទនតោ ហិំសនតោ ‘‘បរម’’ន្តិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អាហុ. អនុត្តរន្តិ យំ ទានំ ចេតនាទិសម្បត្តិយា សាតិសយបវត្តិយា អគ្គភាវេន អគ្គវិបាកត្តា ច ឧត្តររហិតំ អនុត្តរភាវសាធនំ ចាតិ អាហុ. យំ សំវិភាគន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បរមំ អនុត្តរ’’ន្តិ បទទ្វយំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អវណ្ណយីតិ កិត្តយិ, ‘‘ភោជនំ, ភិក្ខវេ, ទទមានោ ទាយកោ បដិគ្គាហកានំ បញ្ច ឋានានិ ទេតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៥.៣៧), ‘‘ឯវំ ចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ជានេយ្យុំ ទានសំវិភាគស្ស វិបាក’’ន្តិអាទិនា (ឥតិវុ. ២៦) ច បសំសយិ. យថា បន ទានំ សំវិភាគោ ច បរមំ អនុត្តរញ្ច ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គម្ហីតិ សីលាទិគុណវិសេសយោគេន សេដ្ឋេ អនុត្តរេ បុញ្ញក្ខេត្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អរិយសង្ឃេ ច. បសន្នចិត្តោតិ កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច ចិត្តំ បសាទេន្តោ ឱកប្បេន្តោ. ចិត្តសម្បត្តិយា ហិ ខេត្តសម្បត្តិយា ច បរិត្តេបិ ទេយ្យធម្មេ ទានំ មហានុភាវំ ហោតិ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ បសន្នម្ហិ, អប្បកា នាម ទក្ខិណា;

តថាគតេ វា សម្ពុទ្ធេ, អថ វា តស្ស សាវកេ’’តិ. (វិ. វ. ៨០៤; នេត្តិ. ៩៥);

វិញ្ញូតិ សប្បញ្ញោ. បជានន្តិ សម្មទេវ ទានផលំ ទានានិសំសំ បជានន្តោ. កោ ន យជេថ កាលេតិ យុត្តប្បត្តកាលេ កោ នាម ទានំ ន ទទេយ្យ? សទ្ធា, ទេយ្យធម្មោ, បដិគ្គាហកាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សម្មុខិភូតកាលេយេវ ហិ ទានំ សម្ភវតិ, ន អញ្ញថា, បដិគ្គាហកានំ វា ទាតុំ យុត្តកាលេ.

ឯវំ បឋមគាថាយ អាមិសទានសំវិភាគានុគ្គហេ ទស្សេត្វា ឥទានិ ធម្មទានសំវិភាគានុគ្គហេ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ចេវ ភាសន្តី’’តិ ទុតិយគាថមាហ. តត្ថ ឧភយន្តិ ‘‘ភាសន្តិ សុណន្តី’’តិ វុត្តា ទេសកា បដិគ្គាហកាតិ ឧភយំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេ សុគតស្ស ភគវតោ សាសនេ សទ្ធម្មេ បសន្នចិត្តា វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា ទេសេន្តិ បដិគ្គណ្ហន្តិ ច, តេសំ ទេសកបដិគ្គាហកានំ សោ ធម្មទានធម្មសំវិភាគធម្មានុគ្គហសង្ខាតោ អត្ថោ. បរមត្ថសាធនតោ បរមោ. តណ្ហាសំកិលេសាទិសព្ពសំកិលេសមលវិសោធនេន វិសុជ្ឈតិ. កីទិសានំ? យេ អប្បមត្តា សុគតស្ស សាសនេ. យេ ច –

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣) –

សង្ខេបតោ ឯវំ បកាសិតេ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឱវាទេ អនុសិដ្ឋិយំ អប្បមត្តា អធិសីលសិក្ខាទយោ សក្កច្ចំ សម្បាទេន្តិ. តេសំ វិសុជ្ឈតិ, អរហត្តផលវិសុទ្ធិយា អតិវិយ វោទាយតីតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. តេវិជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៩៩. ទសមេ ធម្មេនាតិ ញាយេន, សម្មាបដិបត្តិសង្ខាតេន ហេតុនា ការណេន. យាយ ហិ បដិបទាយ តេវិជ្ជោ ហោតិ, សា បដិបទា ឥធ ធម្មោតិ វេទិតព្ពា. កា បន សា បដិបទាតិ? ចរណសម្បទា ច វិជ្ជាសម្បទា ច. តេវិជ្ជន្តិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាទីហិ តីហិ វិជ្ជាហិ សមន្នាគតំ. ព្រាហ្មណន្តិ ពាហិតបាបព្រាហ្មណំ. បញ្ញាបេមីតិ ‘‘ព្រាហ្មណោ’’តិ ជានាបេមិ បតិដ្ឋបេមិ. នាញ្ញំ លបិតលាបនមត្តេនាតិ អញ្ញំ ជាតិមត្តព្រាហ្មណំ អដ្ឋកាទីហិ លបិតមត្តវិប្បលបនមត្តេន ព្រាហ្មណំ ន បញ្ញាបេមីតិ. អថ វា លបិតលាបនមត្តេនាតិ មន្តានំ អជ្ឈេនអជ្ឈាបនមត្តេន. ឧភយថាបិ យំ បន ព្រាហ្មណា សាមវេទាទិវេទត្តយអជ្ឈេនេន តេវិជ្ជំ ព្រាហ្មណំ វទន្តិ, តំ បដិក្ខិបតិ. ភគវតា ហិ ‘‘បរមត្ថតោ អតេវិជ្ជំ ព្រាហ្មណំយេវ ចេតេ ភោវាទិនោ អវិជ្ជានិវុតា ‘តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ’តិ វទន្តិ, ឯវំ បន តេវិជ្ជោ ព្រាហ្មណោ ហោតី’’តិ ទស្សនត្ថំ តថា ពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន អយំ ទេសនា អារទ្ធា.

តត្ថ យស្មា វិជ្ជាសម្បន្នោ ចរណសម្បន្នោយេវ ហោតិ ចរណសម្បទាយ វិនា វិជ្ជាសម្បត្តិយា អភាវតោ, តស្មា ចរណសម្បទំ អន្តោគធំ កត្វា វិជ្ជាសីសេនេវ ព្រាហ្មណំ បញ្ញាបេតុកាមោ ‘‘ធម្មេនាហំ, ភិក្ខវេ, តេវិជ្ជំ ព្រាហ្មណំ បញ្ញាបេមី’’តិ ទេសនំ សមុដ្ឋាបេត្វា ‘‘កថញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មេន តេវិជ្ជំ ព្រាហ្មណំ បញ្ញាបេមី’’តិ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆំ កត្វា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វិជ្ជត្តយំ វិភជន្តោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ, អនេកេហិ វា បការេហិ បវត្តិតំ, សំវណ្ណិតន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេនិវាសន្តិ សមនន្តរាតីតភវំ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ និវុត្ថក្ខន្ធសន្តានំ. និវុត្ថន្តិ អជ្ឈាវុត្ថំ អនុភូតំ, អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធំ, និវុត្ថធម្មំ វា និវុត្ថំ, គោចរនិវាសេន និវុត្ថំ, អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតំ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតម្បិ វា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ. អនុស្សរតីតិ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ ឯវំ ជាតិបដិបាដិវសេន អនុគន្ត្វា សរតិ, អនុទេវ វា សរតិ, ចិត្តេ អភិនិន្នាមិតេ បរិកម្មសមនន្តរំ សរតិ.

សេយ្យថិទន្តិ អារទ្ធប្បការទស្សនត្ថេ និបាតោ. តេនេវ យ្វាយំ បុព្ពេនិវាសោ អារទ្ធោ ហោតិ, តស្ស បការំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលកំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុ. អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ ហោតិ តម្មូលកត្តា, វិវដ្ដេន ច វិវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ តានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ, សំវដ្ដដ្ឋាយី, វិវដ្ដោ, វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦) វុត្តានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ, តានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ.

តត្ថ តយោ សំវដ្ដា – តេជោសំវដ្ដោ, អាបោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ. តិស្សោ សំវដ្ដសីមា – អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ. យទា កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ, អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា ឧទកេន សំវដ្ដតិ, សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាតេន សំវដ្ដតិ, វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាតេន វិទ្ធំសិយតិ. វិត្ថារតោ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ ឯកតោ វិនស្សតិ. ឥតិ ឯវរូបោ អយំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោ ភិក្ខុ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ អនុស្សរតិ. កថំ? អមុត្រាសិន្តិអាទិនា នយេន.

តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយា វា គតិយា វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា អហមហោសិំ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ គោតមោ វា កស្សបោ វា. ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ អនេកប្បការានំ កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានំ វា សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរិមាណាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិកប្បសតសហស្សបរិមាណាយុបរិយន្តោ វា. សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោហំ តតោ ភវតោ យោនិតោ គតិតោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិតោ សត្តាវាសតោ សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុន អមុកស្មិំ នាម ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា ឧទបាទិំ. តត្រាបាសិន្តិ អថ តត្របិ ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា បុន អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិ វុត្តនយមេវ.

អថ វា យស្មា ‘‘អមុត្រាសិ’’ន្តិ ឥទំ អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស អត្តនោ អភិនីហារានុរូបំ យថាពលំ សរណំ, ‘‘សោ តតោ ចុតោ’’តិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ, តស្មា ‘‘ឥធូបបន្នោ’’តិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរំ ‘‘អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្រាបាសិន្តិ តត្របិ ភវេ…បេ… សត្តនិកាយេ វា អាសិំ. ឯវំនាមោតិ ទត្តោ វា មិត្តោ វា, ឯវំគោត្តោតិ វាសេដ្ឋោ វា កស្សបោ វា. ឯវំវណ្ណោតិ កាឡោ វា ឱទាតោ វា. ឯវមាហារោតិ សុធាហារោ វា សាលិឱទនាទិអាហារោ វា. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ ទិព្ពសុខប្បដិសំវេទី វា មានុសសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី វា. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ តំតំបរមាយុបរិយន្តោ. សោ តតោ ចុតោតិ សោហំ តតោ ភវាទិតោ ចុតោ. ឥធូបបន្នោតិ ឥធ ឥមស្មិំ ចរិមភវេ មនុស្សោ ហុត្វា ឧបបន្នោ និព្ពត្តោ.

ឥតីតិ ឯវំ. សាការំ សឧទ្ទេសន្តិ នាមគោត្តាទិវសេន សឧទ្ទេសំ, វណ្ណាទិវសេន សាការំ. នាមគោត្តេន ហិ សត្តា ‘‘តិស្សោ គោតមោ’’តិ ឧទ្ទិសីយន្តិ, វណ្ណាទីហិ ‘‘សាមោ ឱទាតោ’’តិ នានត្តតោ បញ្ញាយន្តិ. តស្មា នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោ, ឥតរេ អាការា. អយមស្ស បឋមា វិជ្ជា អធិគតាតិ អយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា បឋមំ អធិគមវសេន បឋមា, វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា អធិគតា សច្ឆិកតា ហោតិ. កិំ បនាយំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តស្ស បដិច្ឆាទកមោហោ វុច្ចតិ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោតិ វុច្ចតិ. អាលោកោតិ សា ឯវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន អាលោកោ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អយំ អត្ថោ, សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ – អយំ ខោ តេន ភិក្ខុនា វិជ្ជា អធិគតា, តស្ស អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

យថា តន្តិ ឯត្ថ យថាតិ ឱបម្មត្ថេ, តន្តិ និបាតមត្តំ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស. វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតត្តស្ស បេសិតចិត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ តស្ស ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា, តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ, តស្ស បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លភិត្វា វិហរតីតិ.

ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. វិសុទ្ធេនាតិ ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុភាវតោ វិសុទ្ធំ. យោ ហិ ចុតិមត្តមេវ បស្សតិ ន ឧបបាតំ, សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមត្តមេវ បស្សតិ ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ, តស្មាស្ស តំ ទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ, តទុភយម្បាយំ ពុទ្ធបុត្តោ បស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុភាវតោ វិសុទ្ធ’’ន្តិ. ឯកាទសឧបក្កិលេសវិរហតោ វា វិសុទ្ធំ. យថាហ ‘‘វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោតិ – ឥតិ វិទិត្វា វិចិកិច្ឆំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, អមនសិការោ…បេ… ថិនមិទ្ធំ, ឆម្ភិតត្តំ, ឧប្បិល្លំ, ទុដ្ឋុល្លំ, អច្ចារទ្ធវីរិយំ, អតិលីនវីរិយំ, អភិជប្បា, នានត្តសញ្ញា, អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ (ម. និ. ៣.២៤២) ឯវំ វុត្តេហិ ឯកាទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ អនុបក្កិលិដ្ឋត្តា វិសុទ្ធំ. មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មំសចក្ខុំ វា អតិក្កន្តត្តា អតិក្កន្តមានុសកំ. តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន. សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សមំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ បស្សតិ ទក្ខតិ អាលោកេតិ.

ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនាបិ ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, តេ ចវមានា. យេ ច គហិតបដិសន្ធិកា សម្បតិនិព្ពត្តា វា, តេ ឧបបជ្ជមានាតិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ. ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនានំ ជាតិកុលភោគាទីនំ វសេន ហីឡិតេ បរិភូតេ. បណីតេតិ អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា តព្ពិបរីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. ទុព្ពណ្ណេតិ ទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា អនិដ្ឋអកន្តាមនាបវណ្ណយុត្តេ. អភិរូបេ វិរូបេតិបិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ, អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ, លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ. យថាកម្មូបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. តត្ថ បុរិមេហិ ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តំ, ឥមិនា បន បទេន យថាកម្មូបគញាណកិច្ចំ.

តស្ស ច ញាណស្ស អយំ ឧប្បត្តិក្កមោ – ឥធ ភិក្ខុ ហេដ្ឋា និរយាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នេរយិកេ សត្តេ បស្សតិ មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភវមានេ, ឥទំ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុញាណកិច្ចមេវ. សោ ច ឯវំ មនសិ ករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី’’តិ, អថស្ស ‘‘ឥទំ នាម កត្វា’’តិ តំកម្មារម្មណំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តថា ឧបរិ ទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នន្ទនវនមិស្សកវនផារុសកវនាទីសុ សត្តេ បស្សតិ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានេ, ឥទម្បិ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុញាណកិច្ចមេវ. សោ ឯវំ មនសិ ករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តី’’តិ? អថស្ស ‘‘ឥទំ នាម កត្វា’’តិ តំកម្មារម្មណំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ យថាកម្មូបគញាណំ នាម. ឥមស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថិ. យថា ចិមស្ស, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សបិ. ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តិ. កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឥធ វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តតិយវារេ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯវំ ខោតិអាទិ និគមនំ.