៤. ចតុក្កនិបាតោ

១. ព្រាហ្មណធម្មយាគសុត្តវណ្ណនា

១០០. ចតុក្កនិបាតស្ស បឋមេ អហន្តិ អត្តនិទ្ទេសោ. យោ ហិ បរោ ន ហោតិ, សោ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតោ អត្តា ‘‘អហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អស្មីតិ បដិជាននា. យោ បរមត្ថព្រាហ្មណភាវោ ‘‘អហ’’ន្តិ វុច្ចមានោ, តស្ស អត្តនិ អត្ថិភាវំ បដិជានន្តោ ហិ សត្ថា ‘‘អស្មី’’តិ អវោច. ‘‘អហមស្មី’’តិ ច យថា ‘‘អហមស្មិ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា, សេយ្យោហមស្មី’’តិ ច អប្បហីនទិដ្ឋិមានានុសយា បុថុជ្ជនា អត្តនោ ទិដ្ឋិមានមញ្ញនាភិនិវេសវសេន អភិវទន្តិ, ន ឯវំ វុត្តំ. សព្ពសោ បន បហីនទិដ្ឋិមានានុសយោ ភគវា សមញ្ញំ អនតិធាវន្តោ លោកសមញ្ញានុរោធេន វេនេយ្យសន្តានេសុ ធម្មំ បតិដ្ឋបេន្តោ កេវលំ តាទិសស្ស គុណស្ស អត្តនិ វិជ្ជមានតំ បដិជានន្តោ ‘‘អហមស្មី’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោតិ ពាហិតបាបត្តា ព្រហ្មស្ស ច អណនតោ ព្រាហ្មណោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភិក្ខវេ, អហំ បរមត្ថតោ ព្រាហ្មណោស្មីតិ. ភគវា សព្ពាការបរិបុណ្ណស្ស ទានសំយមាទិវតសមាទានស្ស និរវសេសាយ តបចរិយាយ បារំ គតោ សម្មទេវ វុសិតព្រហ្មចរិយវាសោ សកលវេទន្តគូ សុវិសុទ្ធវិជ្ជាចរណោ សព្ពថា និន្ហាតបាបមលោ អនុត្តរស្ស អរិយមគ្គសង្ខាតស្ស ព្រាហ្មណស្ស វត្តា បវត្តា, សុបរិសុទ្ធស្ស ច សាសនព្រហ្មចរិយស្ស បវេទេតា, តស្មា សព្ពសោ ពាហិតបាបត្តា ព្រហ្មស្ស ច អណនតោ កថនតោ បរមត្ថេន ព្រាហ្មណោតិ វុច្ចតិ.

ឥតិ ភគវា សទេវកេ លោកេ អត្តនោ អនុត្តរំ ព្រាហ្មណភាវំ បវេទេត្វា យានិ តានិ ព្រាហ្មណទានាទីនិ ឆ កម្មានិ ព្រាហ្មណស្ស បញ្ញាបេន្តិ, តេសម្បិ សុបរិសុទ្ធានំ ឧក្កំសតោ អត្តនិ សំវិជ្ជមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘យាចយោគោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យាចយោគោតិ យាចេហិ យុត្តោ. យាចន្តីតិ យាចា, យាចកា, តេ បនេត្ថ វេនេយ្យា វេទិតព្ពា. តេ ហិ ‘‘ទេសេតុ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ; ទេសេតុ, សុគតោ, ធម្ម’’ន្តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មទេសនំ យាចន្តិ. ភគវា ច តេសំ ឥច្ឆាវិឃាតំ អករោន្តោ យថារុចិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ធម្មទានំ ទេតីតិ យាចយោគោ, សទា សព្ពកាលំ តេហិ អវិរហិតោ. អថ វា យាចយោគោតិ យាចនយោគ្គោ, អធិប្បាយបូរណតោ យាចិតុំ យុត្តោតិ អត្ថោ ‘‘យាជយោគោ’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ យាជោ វុច្ចតិ មហាទានំ, យិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ឥធ បន ធម្មទានំ វេទិតព្ពំ, យាជេ និយុត្តោតិ យាជយោគា. សទាតិ សព្ពទា, អនវរតប្បវត្តសទ្ធម្មមហាទានោតិ អត្ថោ. អថ វា យាជេន យោជេតីតិបិ យាជយោគោ. តិវិធទានសង្ខាតេន យាជេន សត្តេ យថារហំ យោជេតិ, តត្ថ ទានេ និយោជេតីតិ អត្ថោ. ‘‘យាជយោគោ សតត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. បយតបាណីតិ បរិសុទ្ធហត្ថោ. យោ ហិ ទានាធិមុត្តោ អាមិសទានំ ទេន្តោ សក្កច្ចំ សហត្ថេន ទេយ្យធម្មំ ទាតុំ សទា ធោតហត្ថោយេវ ហោតិ, សោ ‘‘បយតបាណី’’តិ វុច្ចតិ. ភគវាបិ ធម្មទានាធិមុត្តោ សក្កច្ចំ សព្ពកាលំ ធម្មទានេ យុត្តប្បយុត្តោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បយតបាណី’’តិ. ‘‘សទា’’តិ ច បទំ ឥមិនាបិ សទ្ធិំ យោជេតព្ពំ ‘‘សទា បយតបាណី’’តិ. អវិភាគេន ហិ សត្ថា វេនេយ្យលោកស្ស សទ្ធម្មទានំ សទា សព្ពកាលំ បវត្តេន្តោ តត្ថ យុត្តប្បយុត្តោ ហុត្វា វិហរតិ.

អបរោ នយោ – យោគោ វុច្ចតិ ភាវនា. យថាហ ‘‘យោគា វេ ជាយតេ ភូរី’’តិ (ធ. ប. ២៨២). តស្មា យាជយោគោតិ យាជភាវនំ, បរិច្ចាគភាវនំ អនុយុត្តោតិ អត្ថោ. ភគវា ហិ អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូតោបិ ករុណាសមុស្សាហិតោ អនវសេសតោ ទានំ បរិព្រូហេន្តោ តត្ថ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ ហុត្វា អភិសម្ពោធិំ បាបុណិ, ពុទ្ធោ ហុត្វាបិ តិវិធំ ទានំ បរិព្រូហេសិ វិសេសតោ ធម្មទានំ, បរេបិ តត្ថ និយោជេសិ. តថា ហិ សោ វេនេយ្យយាចកានំ កស្សចិ សរណានិ អទាសិ, កស្សចិ បញ្ច សីលានិ, កស្សចិ ទស សីលានិ, កស្សចិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ, កស្សចិ ធុតធម្មេ, កស្សចិ ចត្តារិ ឈានានិ, កស្សចិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, កស្សចិ បញ្ចាភិញ្ញាយោ, ចត្តារោ មគ្គេ, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, តិស្សោ វិជ្ជា, ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិ ឯវមាទិលោកិយលោកុត្តរភេទំ គុណធនំ ធម្មទានវសេន យថាធិប្បាយំ ទេន្តោ បរេ ច ‘‘ទេថា’’តិ និយោជេន្តោ បរិច្ចាគភាវនំ បរិព្រូហេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិច្ចាគភាវនំ អនុយុត្តោ’’តិ.

បយតបាណីតិ វា អាយតបាណី, ហត្ថគតំ កិញ្ចិ ទាតុំ ‘‘ឯហិ គណ្ហា’’តិ បសារិតហត្ថោ វិយ អាចរិយមុដ្ឋិំ អកត្វា សទ្ធម្មទានេ យុត្តប្បយុត្តោតិ អត្ថោ. បយតបាណីតិ វា ឧស្សាហិតហត្ថោ, អាមិសទានំ ទាតុំ ឧស្សាហិតហត្ថោ វិយ ធម្មទានេ កតុស្សាហោតិ អត្ថោ. អន្តិមទេហធរោតិ ព្រហ្មចរិយវសេន ព្រាហ្មណករណានំ ធម្មានំ បារិបូរិយា បច្ឆិមត្តភាវធារី. អវុសិតវតោ ហិ វសលករណានំ ធម្មានំ អប្បហានេន វសលាទិសមញ្ញា គតិ អាយតិំ គព្ភសេយ្យា សិយា. តេន ភគវា អត្តនោ អច្ចន្តវុសិតព្រាហ្មណភាវំ ទស្សេតិ. អនុត្តរោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោតិ ទុត្តិកិច្ឆស្ស វដ្ដទុក្ខរោគស្ស តិកិច្ឆនតោ ឧត្តមោ ភិសក្កោ, អញ្ញេហិ អនុទ្ធរណីយានំ រាគាទិសល្លានំ កន្តនតោ សមុច្ឆេទវសេន សមុទ្ធរណតោ ឧត្តមោ សល្លកន្តនវេជ្ជោ. ឥមិនា និប្បរិយាយតោ ព្រាហ្មណករណានំ ធម្មានំ អត្តនិ បតិដ្ឋិតានំ បរសន្តតិយំ បតិដ្ឋាបនេន បរេសម្បិ ព្រាហ្មណករណមាហ.

តស្ស មេ តុម្ហេ បុត្តាតិ តស្ស ឯវរូបស្ស មម តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, បុត្តា អត្រជា ហោថ. ឱរសាតិ ឧរសិ សម្ពន្ធា. យថា ហិ សត្តានំ ឱរសបុត្តា អត្រជា វិសេសេន បិតុសន្តកស្ស ទាយជ្ជស្ស ភាគិនោ ហោន្តិ, ឯវមេតេបិ អរិយបុគ្គលា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មស្សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតា. តស្ស សន្តកស្ស វិមុត្តិសុខស្ស អរិយធម្មរតនស្ស ច ឯកំសភាគិយតាយ ឱរសា. អថ វា ភគវតោ ធម្មទេសនានុភាវេន អរិយភូមិំ ឱក្កមមានា ឱក្កន្តា ច អរិយសាវកា សត្ថុ ឧរេ វាយាមជនិតាភិជាតិតាយ និប្បរិយាយេន ‘‘ឱរសបុត្តា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. តថា ហិ តេ ភគវតា អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិអាទិវោលោកនេន វជ្ជានុចិន្តនេន ច ហទយេ កត្វា វជ្ជតោ និវារេត្វា អនវជ្ជេ បតិដ្ឋបេន្តេន សីលាទិធម្មសរីរបោសនេន សំវឌ្ឍិតា. មុខតោ ជាតាតិ មុខតោ ជាតាយ ធម្មទេសនាយ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា មុខតោ ជាតា. អថ វា អនញ្ញសាធារណតោ សព្ពស្ស កុសលធម្មស្ស មុខតោ បាតិមោក្ខតោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាសង្ខាតតោ វិមោក្ខមុខតោ វា អរិយមគ្គជាតិយា ជាតាតិបិ មុខតោ ជាតា. សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនធម្មេ អរិយមគ្គធម្មេ វា ជាតាតិ ធម្មជា. តេនេវ ធម្មេន និម្មិតា មាបិតាតិ ធម្មនិម្មិតា. សតិធម្មវិចយាទិ ធម្មទាយាទា, ន លាភសក្ការាទិ អាមិសទាយាទា, ធម្មទាយាទា នោ អាមិសទាយាទា ហោថាតិ អត្ថោ.

តត្ថ ធម្មោ ទុវិធោ – និប្បរិយាយធម្មោ, បរិយាយធម្មោតិ. អាមិសម្បិ ទុវិធំ – និប្បរិយាយាមិសំ, បរិយាយាមិសន្តិ. កថំ? មគ្គផលនិព្ពានប្បភេទោ ហិ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ និប្បរិយាយធម្មោ, និព្ពត្តិតធម្មោយេវ, ន កេនចិ បរិយាយេន ការណេន វា លេសេន វា ធម្មោ. យំ បនិទំ វិវដ្ដូបនិស្សិតំ កុសលំ, សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ វិវដ្ដំ បត្ថេន្តោ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, គន្ធមាលាទីហិ វត្ថុបូជំ ករោតិ, ធម្មំ សុណាតិ, ទេសេតិ, ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, ឯវំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន និប្បរិយាយំ អមតំ និព្ពានំ បដិលភតិ, អយំ បរិយាយធម្មោ. តថា ចីវរាទយោ ចត្តារោ បច្ចយា និប្បរិយាយាមិសមេវ, ន អញ្ញេន បរិយាយេន វា ការណេន វា លេសេន វា អាមិសំ. យំ បនិទំ វដ្ដគាមិកុសលំ, សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ វដ្ដំ បត្ថេន្តោ សម្បត្តិភវំ ឥច្ឆមានោ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, ឯវំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន ទេវមនុស្សសម្បត្តិយោ បដិលភតិ, ឥទំ បរិយាយាមិសំ នាម.

តត្ថ និប្បរិយាយធម្មោបិ ភគវតោយេវ សន្តកោ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា ភិក្ខូ មគ្គផលនិព្ពានានិ អធិគច្ឆន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សោ, ហិ, ព្រាហ្មណ, ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា…បេ… មគ្គានុគា ច បនេតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា’’តិ (ម. និ. ៣.៧៩; ចូលនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥).

‘‘សោ, ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ, វត្តា បវត្តា, អត្ថស្ស និន្នេតា, អមតស្ស ទាតា, ធម្មស្សាមី តថាគតោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៣; ៣.២៨១) ច.

បរិយាយធម្មោបិ ភគវតោយេវ សន្តកោ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា ឯវ ជានន្តិ ‘‘វិវដ្ដំ បត្ថេត្វា ទានំ ទេន្តោ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តោ អនុក្កមេន អមតំ និព្ពានំ បដិលភតី’’តិ. និប្បរិយាយាមិសម្បិ ភគវតោយេវ សន្តកំ. ភគវតា ហិ អនុញ្ញាតត្តាយេវ ភិក្ខូហិ ជីវកវត្ថុំ អាទិំ កត្វា បណីតចីវរំ លទ្ធំ. យថាហ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គហបតិចីវរំ. យោ ឥច្ឆតិ, បំសុកូលិកោ ហោតុ. យោ ឥច្ឆតិ, គហបតិចីវរំ សាទិយតុ. ឥតរីតរេនបាហំ, ភិក្ខវេ, សន្តុដ្ឋិំយេវ វណ្ណេមី’’តិ (មហាវ. ៣៣៧).

ឯវំ ឥតរេបិ បច្ចយា ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ឯវ ភិក្ខូហិ បរិភុញ្ជិតុំ លទ្ធា. បរិយាយាមិសម្បិ ភគវតោយេវ សន្តកំ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា ឯវ ជានន្តិ ‘‘សម្បត្តិភវំ បត្ថេន្តោ ទានំ ទត្វា សីលំ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អនុក្កមេន បរិយាយាមិសំ ទិព្ពសម្បត្តិំ មនុស្សសម្បត្តិញ្ច បដិលភតី’’តិ. យទេវ យស្មា និប្បរិយាយធម្មោបិ បរិយាយធម្មោបិ និប្បរិយាយាមិសម្បិ បរិយាយាមិសម្បិ ភគវតោយេវ សន្តកំ, តស្មា តត្ថ អត្តនោ សាមិភាវំ ទស្សេន្តោ តត្ថ ច យំ សេដ្ឋតរំ អច្ចន្តហិតសុខាវហំ តត្ថេវ នេ និយោជេន្តោ ឯវមាហ ‘‘តស្ស មេ តុម្ហេ បុត្តា ឱរសា…បេ… នោ អាមិសទាយាទា’’តិ.

ឥតិ ភគវា បរិបុណ្ណវតសមាទានំ តបចរិយំ សម្មទេវ វុសិតព្រហ្មចរិយំ សុវិសុទ្ធវិជ្ជាចរណសម្បន្នំ អនវសេសវេទន្តបារគុំ ពាហិតសព្ពបាបំ សតតំ យាចយោគំ សទេវកេ លោកេ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវប្បត្តំ អត្តនោ បរមត្ថព្រាហ្មណភាវំ អរិយសាវកានញ្ច អត្តនោ ឱរសបុត្តាទិភាវំ បវេទេសិ. ភគវា ហិ ‘‘សីហោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (អ. និ. ៥.៩៩) ឯត្ថ សីហសទិសំ, ‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨៤) ឯត្ថ មគ្គទេសកបុរិសសទិសំ, ‘‘រាជាហមស្មិ សេលា’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៩) ឯត្ថ រាជសទិសំ, ‘‘ភិសក្កោ សល្លកត្តោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៦៥) ឯត្ថ វេជ្ជសទិសំ, ‘‘ព្រាហ្មណោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៨៥) ឯត្ថ ព្រាហ្មណសទិសំ អត្តានំ កថេសិ. ឥធាបិ ព្រាហ្មណ សទិសំ កត្វា កថេសិ.

ឥទានិ យេហិ ទានាទីហិ យុត្តស្ស ឥតោ ពាហិរកព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណកិច្ចំ បរិបុណ្ណំ មញ្ញន្តិ, តេហិ អត្តនោ ទានាទីនំ អគ្គសេដ្ឋភាវំ បកាសេតុំ ‘‘ទ្វេមានិ, ភិក្ខវេ, ទានានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យាគាតិ មហាយញ្ញា, មហាទានានីតិ អត្ថោ, យានិ ‘‘យិដ្ឋានី’’តិបិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ វេលាមទានវេស្សន្តរទានមហាវិជិតយញ្ញសទិសា អាមិសយាគា វេទិតព្ពា, មហាសមយសុត្តមង្គលសុត្តចូឡរាហុលោវាទសុត្តសមចិត្តសុត្តទេសនាទយោ ធម្មយាគា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

គាថាយំ អយជីតិ អទាសិ. អមច្ឆរីតិ សព្ពមច្ឆរិយានំ ពោធិមូលេយេវ សុប្បហីនត្តា មច្ឆេររហិតោ. សព្ពភូតានុកម្បីតិ មហាករុណាយ សព្ពសត្តេ បិយបុត្តំ វិយ អនុគ្គណ្ហនសីលោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វធកេ ទេវទត្តេ ច, ចោរេ អង្គុលិមាលកេ;

ធនបាលេ រាហុលេ ចេវ, សមចិត្តោ មហាមុនី’’តិ. (មិ. ប. ៦.៦.៥) –

សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុលភសុត្តវណ្ណនា

១០១. ទុតិយេ អប្បានីតិ បរិត្តានិ. សុលភានីតិ សុខេន លទ្ធព្ពានិ, យត្ថ កត្ថចិ វា សក្កា ហោតិ លទ្ធុំ. អនវជ្ជានីតិ វជ្ជរហិតានិ និទ្ទោសានិ អាគមនសុទ្ធិតោ កាយមណ្ឌនាទិកិលេសវត្ថុភាវាភាវតោ ច. តត្ថ សុលភតាយ បរិយេសនទុក្ខស្ស អភាវោ ទស្សិតោ, អប្បតាយ បរិហរណទុក្ខស្សបិ អភាវោ ទស្សិតោ, អនវជ្ជតាយ អគរហិតព្ពតាយ ភិក្ខុសារុប្បភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. អប្បតាយ វា បរិត្តាសស្ស អវត្ថុតា, សុលភតាយ គេធាយ អវត្ថុតា, អនវជ្ជតាយ អាទីនវវសេន និស្សរណបញ្ញាយ វត្ថុតា ទស្សិតា ហោតិ. អប្បតាយ វា លាភេន ន សោមនស្សំ ជនយន្តិ, សុលភតាយ អលាភេន ន ទោមនស្សំ ជនយន្តិ, អនវជ្ជតាយ វិប្បដិសារនិមិត្តំ អញ្ញាណុបេក្ខំ ន ជនយន្តិ អវិប្បដិសារវត្ថុភាវតោ.

បំសុកូលន្តិ រថិកាសុសានសង្ការកូដាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បំសុកូលំ វិយាតិ បំសុកូលំ, បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលន្តិ ឯវំ លទ្ធនាមំ រថិកាទីសុ បតិតនន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា កតចីវរំ. បិណ្ឌិយាលោបោតិ ជង្ឃបិណ្ឌិយា ពលេន ចរិត្វា ឃរេ ឃរេ អាលោបមត្តំ កត្វា លទ្ធភោជនំ. រុក្ខមូលន្តិ វិវេកានុរូបំ យំកិញ្ចិ រុក្ខសមីបំ. បូតិមុត្តន្តិ យំកិញ្ចិ គោមុត្តំ. យថា ហិ សុវណ្ណវណ្ណោបិ កាយោ បូតិកាយោវ ឯវំ អភិនវម្បិ មុត្តំ បូតិមុត្តមេវ. តត្ថ កេចិ គោមុត្តភាវិតំ ហរិតកីខណ្ឌំ ‘‘បូតិមុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, បូតិភាវេន អាបណាទិតោ វិស្សដ្ឋំ ឆឌ្ឌិតំ អបរិគ្គហិតំ យំកិញ្ចិ ភេសជ្ជំ បូតិមុត្តន្តិ អធិប្បេតន្តិ អបរេ.

យតោ ខោតិ បច្ចត្តេ និស្សក្កវចនំ, យំ ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន ‘‘តុដ្ឋោ ហោតី’’តិ វុត្តកិរិយំ បរាមសតិ. តុដ្ឋោតិ សន្តុដ្ឋោ. ឥទមស្សាហន្តិ យ្វាយំ ចតុព្ពិធេន យថាវុត្តេន បច្ចយេន អប្បេន សុលភេន សន្តោសោ, ឥទំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សីលសំវរាទីសុ អញ្ញតរំ ឯកំ សាមញ្ញង្គំ សមណភាវការណន្តិ អហំ វទាមិ. សន្តុដ្ឋស្ស ហិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ សុបរិបុណ្ណំ ហោតិ, សមថវិបស្សនា ច ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. អថ វា សាមញ្ញំ នាម អរិយមគ្គោ. តស្ស សង្ខេបតោ ទ្វេ អង្គានិ – ពាហិរំ, អជ្ឈត្តិកន្តិ. តត្ថ ពាហិរំ សប្បុរិសូបនិស្សយោ សទ្ធម្មស្សវនញ្ច, អជ្ឈត្តិកំ បន យោនិសោ មនសិការោ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ ច. តេសុ យស្មា យថារហំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិភូតា តស្សា មូលភូតា ចេតេ ធម្មា, យទិទំ អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា បវិវិត្តតា អសំសដ្ឋតា អារទ្ធវីរិយតាតិ ឯវមាទយោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឥទមស្សាហំ អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ វទាមី’’តិ.

គាថាសុ សេនាសនមារព្ភាតិ វិហារាទិំ មញ្ចបីឋាទិញ្ច សេនាសនំ និស្សាយ. ចីវរំ បានភោជនន្តិ និវាសនាទិចីវរំ, អម្ពបានកាទិបានំ, ខាទនីយភោជនីយាទិភុញ្ជិតព្ពវត្ថុញ្ច អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. វិឃាតោ វិហតភាវោ ចេតោទុក្ខំ ន ហោតីតិ យោជនា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘អសុកស្មិំ នាម អាវាសេ បច្ចយា សុលភា’’តិ លភិតព្ពដ្ឋានគមនេន វា ‘‘មយ្ហំ បាបុណាតិ ន តុយ្ហ’’ន្តិ វិវាទាបជ្ជនេន វា នវកម្មករណាទិវសេន វា សេនាសនាទីនិ បរិយេសន្តានំ អសន្តុដ្ឋានំ ឥច្ឆិតលាភាទិនា យោ វិឃាតោ ចិត្តស្ស ហោតិ, សោ តត្ថ សន្តុដ្ឋស្ស ន ហោតីតិ. ទិសា នប្បដិហញ្ញតីតិ សន្តុដ្ឋិយា ចាតុទ្ទិសាភាវេន ទិសា នប្បដិហន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ,

សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេនា’’តិ. (សុ. និ. ៤២; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨);

យស្ស ហិ ‘‘អសុកដ្ឋានំ នាម គតោ ចីវរាទីនិ លភិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទិសា បដិហញ្ញតិ នាម. យស្ស បន ឯវំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទិសា ន បដិហញ្ញតិ នាម. ធម្មាតិ បដិបត្តិធម្មា. សាមញ្ញស្សានុលោមិកាតិ សមណធម្មស្ស សមថវិបស្សនាភាវនាយ អរិយមគ្គស្សេវ វា អនុច្ឆវិកា អប្បិច្ឆតាទយោ. អធិគ្គហិតាតិ សព្ពេ តេ តុដ្ឋចិត្តស្ស សន្តុដ្ឋចិត្តេន ភិក្ខុនា អធិគ្គហិតា បដិបក្ខធម្មេ អភិភវិត្វា គហិតា ហោន្តិ អព្ភន្តរគតា, ន ពាហិរគតាតិ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាសវក្ខយសុត្តវណ្ណនា

១០២. តតិយេ ជានតោតិ ជានន្តស្ស. បស្សតោតិ បស្សន្តស្ស. យទិបិ ឥមានិ ទ្វេបិ បទានិ ឯកត្ថានិ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ជានតោ’’តិ ញាណលក្ខណំ ឧបាទាយ បុគ្គលំ និទ្ទិសតិ. ជាននលក្ខណញ្ហិ ញាណំ. ‘‘បស្សតោ’’តិ ញាណប្បភាវំ ឧបាទាយ. ទស្សនប្បភាវញ្ហិ ឧបាទាយ ញាណសមង្គី បុគ្គលោ ចក្ខុមា វិយ បុគ្គលោ ចក្ខុនា រូបានិ, ញាណេន វិវដេ ធម្មេ បស្សតិ. អថ វា ជានតោតិ អនុពោធញាណេន ជានតោ. បស្សតោតិ បដិវេធញាណេន បស្សតោ. បដិលោមតោ វា ទស្សនមគ្គេន បស្សតោ, ភាវនាមគ្គេន ជានតោ. កេចិ បន ‘‘ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាហិ ជានតោ, សិខាប្បត្តវិបស្សនាយ បស្សតោ’’តិ វទន្តិ. អថ វា ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន ជានតោ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន បស្សតោ. តទុភយេ ច សតិ បហានភាវនាភិសមយា សិទ្ធា ឯវ ហោន្តីតិ ចតុសច្ចាភិសមយោ វុត្តោ ហោតិ. យទា ចេត្ថ វិបស្សនាញាណំ អធិប្បេតំ, តទា ‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ បទានំ ហេតុអត្ថទីបនតា ទដ្ឋព្ពា. យទា បន មគ្គញាណំ អធិប្បេតំ, តទា មគ្គកិច្ចត្ថទីបនតា.

អាសវានំ ខយន្តិ ‘‘ជានតោ, អហំ ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥; សំ. និ. ៣.១០១; ៥.១០៩៥) ឯវមាគតេ សព្ពាសវសំវរបរិយាយេ ‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ច សុត្តបទេសុ អាសវានំ បហានំ អច្ចន្តក្ខយោ អសមុប្បាទោ ខីណាការោ នត្ថិភាវោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. (ធ. ប. ២៥៣); –

អាទីសុ និព្ពានំ.

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា;

តតោ អញ្ញាវិមុត្តស្ស, ញាណំ វេ ហោតិ តាទិនោ’’តិ. (អ. និ. ៣.៨៦; ឥតិវុ. ៦២) –

ឯវមាគតេ ឥន្ទ្រិយសុត្តេ ឥធ ច មគ្គោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តោ. តស្មា យថាវុត្តនយេន ជានន្តស្ស បស្សន្តស្ស អហំ អរិយមគ្គាធិគមំ វទាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. នោ អជានតោ នោ អបស្សតោតិ យោ បន ន ជានាតិ ន បស្សតិ, តស្ស នោ វទាមីតិ អត្ថោ. ឯតេន យេ អជានតោ អបស្សតោបិ សំសារសុទ្ធិំ វទន្តិ, តេ បដិក្ខិបតិ. បុរិមេន វា បទទ្វយេន ឧបាយោ វុត្តោ, ឥមិនា អនុបាយបដិសេធោ. សង្ខេបេន ចេត្ថ ញាណំ អាសវក្ខយករំ, សេសំ តស្ស បរិក្ខារោតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យំ ជានតោ យំ បស្សតោ អាសវក្ខយោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោ’’តិ បុច្ឆំ អារភិ. តត្ថ ជាននា ពហុវិធា. ទព្ពជាតិកោ ឯវ ហិ កោចិ ភិក្ខុ ឆត្តំ កាតុំ ជានាតិ, កោចិ ចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ, តស្ស ឦទិសានិ កម្មានិ វត្តសីសេ ឋត្វា ករោន្តស្ស សា ជាននា ‘‘មគ្គផលានំ បទដ្ឋានំ ន ហោតី’’តិ ន វត្តព្ពា. យោ បន សាសនេ បព្ពជិត្វា វេជ្ជកម្មាទីនិ កាតុំ ជានាតិ, តស្សេវំ ជានតោ អាសវា វឌ្ឍន្តិយេវ. តស្មា យំ ជានតោ យំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ, តទេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ, តំ ហេដ្ឋា យោនិសោមនសិការសុត្តេ សង្ខេបតោ វុត្តមេវ.

តត្ថ បន ‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មនសិ ករោន្តោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតី’’តិ (ឥតិវុ. ១៦) អាគតត្តា ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា អត្ថវិភាវនា កតា. ឥធ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, ជានតោ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.១៥; សំ. និ. ៣.១០១; ៥.១០៩៥) អាគតត្តា ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ បរិញ្ញាបដិវេធវសេន បរិញ្ញាភិសមយវសេន មគ្គញាណេន ជានតោ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន យោជេតព្ពំ. អាសវេសុ ច បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋាសវោ ខីយតិ, តតិយមគ្គេន កាមាសវោ, ចតុត្ថមគ្គេន ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ ច ខីយតីតិ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ វិមុត្តិញាណន្តិ វិមុត្តិយំ និព្ពានេ ផលេ ច បច្ចវេក្ខណញាណំ. ឧត្តមន្តិ ឧត្តមធម្មារម្មណត្តា ឧត្តមំ. ខយេ ញាណន្តិ អាសវានំ សំយោជនានញ្ច ខយេ ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណំ. ‘‘ខីណា សំយោជនា ឥតិ ញាណ’’ន្តិ ឥធាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណំ ទស្សេតិ. ឯវមេត្ថ ចត្តារិបិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ វុត្តានិ ហោន្តិ. អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណា ហិ ឥធ នត្ថិ អរហត្តផលាធិគមស្ស អធិប្បេតត្តា. យថា ចេត្ថ ជានតោ បស្សតោតិ និព្ពានាធិគមេន សម្មាទិដ្ឋិកិច្ចំ អធិកំ កត្វា វុត្តំ, ឯវំ សម្មប្បធានកិច្ចម្បិ អធិកមេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ត្វេវិទំ កុសីតេនា’’តិ ឱសានគាថមាហ.

តត្ថ ន ត្វេវិទន្តិ ន តុ ឯវ ឥទំ. តុសទ្ទោ និបាតមត្តំ. ពាលេនមវិជានតាតិ មការោ បទសន្ធិករោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ឥទំ សេក្ខមគ្គេន អសេក្ខមគ្គេន ច បត្តព្ពំ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទិសព្ពគន្ថានំ បមោចនំ បមោចនស្ស និមិត្តភូតំ និព្ពានំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា ចត្តារិ សច្ចានិ យថាភូតំ អវិជានតា តតោ ឯវ ពាលេន អវិទ្ទសុនា យថា អធិគន្តុំ ន សក្កា, ឯវំ កុសីតេន និព្ពីរិយេនាបិ, តស្មា តទធិគមាយ អារទ្ធវីរិយេន ភវិតព្ពន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘អារទ្ធវីរិយស្សាយំ ធម្មោ, នោ កុសីតស្ស’’ (ទី. និ. ៣.៣៥៨).

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩; មិ. ប. ៥.១.៤);

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១០៣. ចតុត្ថេ យេ ហិ កេចីតិ យេ កេចិ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តីតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ អវិបរីតំ សភាវសរសលក្ខណតោ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទុក្ខសច្ចំ ន ជានន្តិ ន បដិវិជ្ឈន្តិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន មេ តេ, ភិក្ខវេតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ អននុយុត្តា បព្ពជ្ជាមត្តសមណា ចេវ ជាតិមត្តព្រាហ្មណា ច ន មយា តេ សមិតបាបសមណេសុ សមណោតិ, ពាហិតបាបព្រាហ្មណេសុ ព្រាហ្មណោតិ ច សម្មតា អនុញ្ញាតា. កស្មា? សមណករណានំ ព្រាហ្មណករណានញ្ច ធម្មានំ អភាវតោតិ. តេនេវាហ ‘‘ន ច បន តេ អាយស្មន្តោ’’តិអាទិ. តត្ថ សាមញ្ញត្ថន្តិ សាមញ្ញសង្ខាតំ អត្ថំ, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អបរេ បន ‘‘សាមញ្ញត្ថន្តិ ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ ចត្តារិ អរិយផលានី’’តិ វទន្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. គាថាសុ អបុព្ពំ នត្ថិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សីលសម្បន្នសុត្តវណ្ណនា

១០៤. បញ្ចមេ សីលសម្បន្នាតិ ឯត្ថ សីលំ នាម ខីណាសវានំ លោកិយលោកុត្តរសីលំ, តេន សម្បន្នា សមន្នាគតាតិ សីលសម្បន្នា. សមាធិបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. វិមុត្តិ បន ផលវិមុត្តិយេវ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ឯវមេត្ថ សីលាទយោ តយោ លោកិយលោកុត្តរា, វិមុត្តិ លោកុត្តរាវ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ បរេ ឱវទន្តិ អនុសាសន្តីតិ ឱវាទកា. វិញ្ញាបកាតិ កម្មានិ កម្មផលានិ ច, វិញ្ញាបកា, តត្ថ ច ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អកុសលា. ឥមេ ធម្មា សាវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា អនវជ្ជា’’តិអាទិនា កុសលាទិវិភាគតោ ខន្ធាទិវិភាគតោ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោតិ វិវិធេហិ នយេហិ ធម្មានំ ញាបកា អវពោធកា. សន្ទស្សកាតិ តេយេវ ធម្មេ ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បរស្ស បច្ចក្ខតោ ទស្សេតារោ. សមាទបកាតិ យំ សីលាទិ យេហិ អសមាទិន្នំ, តស្ស សមាទាបេតារោ, តត្ថ តេ បតិដ្ឋាបេតារោ. សមុត្តេជកាតិ ឯវំ កុសលធម្មេសុ បតិដ្ឋិតានំ ឧបរិ អធិចិត្តានុយោគេ និយោជនវសេន ចិត្តស្ស សម្មា ឧត្តេជកា, យថា វិសេសាធិគមោ ហោតិ, ឯវំ និសាមនវសេន តេជកា. សម្បហំសកាតិ តេសំ យថាលទ្ធេហិ ឧបរិលទ្ធព្ពេហិ ច គុណវិសេសេហិ ចិត្តស្ស សម្មា បហំសកា, លទ្ធស្សាទវសេន សុដ្ឋុ តោសកា. អលំសមក្ខាតារោតិ អលំ បរិយត្តំ យថាវុត្តំ អបរិហាបេត្វា សម្មទេវ អនុគ្គហាធិប្បាយេន អក្ខាតារោ.

អថ វា សន្ទស្សកាតិ ធម្មំ ទេសេន្តា បវត្តិនិវត្តិយោ សភាវសរសលក្ខណតោ សម្មទេវ ទស្សេតារោ. សមាទបកាតិ ចិត្តេ បតិដ្ឋាបនវសេន តស្សេវ អត្ថស្ស គាហាបកា. សមុត្តេជកាតិ តទត្ថគ្គហណេ ឧស្សាហជននេន សម្មទេវ វោទបកា ជោតកា វា. សម្បហំសកាតិ តទត្ថបដិបត្តិយំ អានិសំសទស្សនេន សម្មទេវ បហំសកា តោសកា. អលំសមក្ខាតារោតិ សមត្ថា ហុត្វា វុត្តនយេន សមក្ខាតារោ. សទ្ធម្មស្សាតិ បដិវេធសទ្ធម្មស្ស, តិវិធស្សាបិ វា សទ្ធម្មស្ស ទេសេតារោ.

ទស្សនម្បហន្តិ ទស្សនម្បិ អហំ. តំ បនេតំ ចក្ខុទស្សនំ ញាណទស្សនន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ អរិយានំ ឱលោកនំ ចក្ខុទស្សនំ នាម. អរិយភាវករានំ បន ធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច វិបស្សនាមគ្គផលេហិ អធិគមោ ញាណទស្សនំ នាម. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ចក្ខុទស្សនំ អធិប្បេតំ. អរិយានញ្ហិ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ ឱលោកនម្បិ សត្តានំ ពហូបការមេវ. សវនន្តិ ‘‘អសុកោ នាម ខីណាសវោ អសុកស្មិំ នាម រដ្ឋេ វា ជនបទេ វា គាមេ វា និគមេ វា វិហារេ វា លេណេ វា វសតី’’តិ កថេន្តានំ សោតេន សវនំ, ឯតម្បិ ពហូបការមេវ. ឧបសង្កមនន្តិ ‘‘ទានំ វា ទស្សាមិ, បញ្ហំ វា បុច្ឆិស្សាមិ, ធម្មំ វា សោស្សាមិ, សក្ការំ វា ករិស្សាមី’’តិ ឯវរូបេន ចិត្តេន អរិយានំ ឧបសង្កមនំ. បយិរុបាសនន្តិ បញ្ហបយិរុបាសនំ, អរិយានំ គុណេ សុត្វា តេ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តេត្វា ទានំ វា ទត្វា វត្តំ វា កត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសល’’ន្តិអាទិនា នយេន បញ្ហបុច្ឆនន្តិ អត្ថោ. វេយ្យាវច្ចាទិករណំ បយិរុបាសនំយេវ. អនុស្សរណន្តិ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នស្ស ‘‘ឥទានិ អរិយា គុម្ពលេណមណ្ឌបាទីសុ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលសុខេហិ វីតិនាមេន្តី’’តិ តេសំ ទិព្ពវិហារាទិគុណវិសេសារម្មណំ អនុស្សរណំ. យោ វា តេសំ សន្តិកា ឱវាទោ លទ្ធោ ហោតិ, តំ អាវជ្ជិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិតំ, ឥមស្មិំ សមាធិ, ឥមស្មិំ វិបស្សនា, ឥមស្មិំ មគ្គោ, ឥមស្មិំ ផល’’ន្តិ ឯវំ អនុស្សរណំ.

អនុបព្ពជ្ជន្តិ អរិយេសុ ចិត្តំ បសាទេត្វា ឃរា និក្ខម្ម តេសំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ. អរិយេសុ ហិ ចិត្តំ បសាទេត្វា តេសំយេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តេសំយេវ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោបិ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជា នាម, អញ្ញេសំ សន្តិកេ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោបិ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជា នាម, អរិយេសុ បសាទេន អញ្ញត្ថ បព្ពជិត្វា អរិយានំ សន្តិកេ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោបិ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជាវ. អញ្ញេសុ បន បសាទេន អញ្ញេសំយេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អញ្ញេសំយេវ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជា នាម ន ហោតិ. វុត្តនយេន បព្ពជិតេសុ បន មហាកស្សបត្ថេរស្ស តាវ អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា សតសហស្សមត្តា អហេសុំ, តថា ថេរស្សេវ សទ្ធិវិហារិកស្ស ចន្ទគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស សូរិយគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស អស្សគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស. តស្ស បន សទ្ធិវិហារិកោ អសោករញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា តិស្សត្ថេរោ នាម អហោសិ. តស្ស អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា អឌ្ឍតេយ្យកោដិសង្ខា អហេសុំ. ទីបប្បសាទកមហាមហិន្ទត្ថេរស្ស បន អនុបព្ពជិតានំ គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. យាវជ្ជទិវសា លង្កាទីបេ សត្ថរិ បសាទេន បព្ពជន្តា មហាមហិន្ទត្ថេរស្សេវ អនុបព្ពជ្ជន្តិ នាម.

ឥទានិ យេន ការណេន តេសំ អរិយានំ ទស្សនាទិ ពហូបការន្តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថារូបេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តថារូបេតិ តាទិសេ សីលាទិគុណសម្បន្នេ អរិយេ. យស្មា ទស្សនសវនានុស្សរណានិ ឧបសង្កមនបយិរុបាសនដ្ឋានានិ, តស្មា តានិ អនាមសិត្វា ឧបសង្កមនបយិរុបាសនានិយេវ ទស្សេតុំ ‘‘សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ’’តិ វុត្តំ. ទស្សនសវនានុស្សរណតោ ហិ អរិយេសុ ឧប្បន្នសទ្ធោ តេ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា លទ្ធសវនានុត្តរិយោ អបរិបូរេ សីលាទិគុណេ បរិបូរេស្សតីតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១៨៣).

តត្ថ សេវតោតិ វត្តបដិវត្តករណវសេន កាលេន កាលំ ឧបសង្កមតោ. ភជតោតិ សម្បិយាយនភត្តិវសេន ភជតោ. បយិរុបាសតោតិ បញ្ហបុច្ឆនេន បដិបត្តិអនុករណេន ច បយិរុបាសតោតិ តិណ្ណំ បទានំ អត្ថវិភាគោ ទីបេតព្ពោ. វិមុត្តិញាណទស្សនស្ស បារិបូរិ ឯកូនវីសតិមស្ស បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ឧប្បត្តិយា វេទិតព្ពា.

ឯវរូបា ច តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូតិអាទីសុ យេ យថាវុត្តគុណសមន្នាគមេន ឯវរូបា ឯទិសា ភិន្នសព្ពកិលេសា ភិក្ខូ, តេ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតេសុ សត្តានំ និយោជនវសេន អនុសាសនតោ សត្ថារោតិបិ វុច្ចន្តិ. ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណតោ សត្ថវាហាតិបិ, រាគាទិរណានំ ជហនតោ ជហាបនតោ ច រណញ្ជហាតិបិ, អវិជ្ជាតមស្ស វិនោទនតោ វិនោទាបនតោ ច តមោនុទាតិបិ, សបរសន្តានេសុ បញ្ញាអាលោកបញ្ញាឱភាសបញ្ញាបជ្ជោតានំ ករណេន និព្ពត្តនេន អាលោកាទិករាតិបិ, តថា ញាណុក្កាញាណប្បភាធម្មុក្កាធម្មប្បភានំ ធារណេន ករណេន ច ឧក្កាធារាតិបិ, បភង្ករាតិបិ, អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ បរេសំ តថាភាវហេតុភាវតោ, សទេវកេន លោកេន អរណីយតោ អរិយាតិបិ, បញ្ញាចក្ខុធម្មចក្ខូនំ សាតិសយបដិលាភេន ចក្ខុមន្តោតិបិ វុច្ចន្តិ.

គាថាសុ បាមោជ្ជករណំ ឋានន្តិ និរាមិសស្ស បមោទស្ស និព្ពត្តកំ ឋានំ ការណំ. ឯតន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពនិទស្សនំ សន្ធាយ វទតិ. វិជានតន្តិ សំកិលេសវោទានេ យាថាវតោ ជានន្តានំ. ភាវិតត្តានន្តិ ភាវិតសភាវានំ, កាយភាវនាទីហិ ភាវិតសន្តានានន្តិ អត្ថោ. ធម្មជីវិនន្តិ មិច្ឆាជីវំ បហាយ ធម្មេន ញាយេន ជីវិកកប្បនតោ, ធម្មេន វា ញាយេន អត្តភាវស្ស បវត្តនតោ, សមាបត្តិពហុលតាយ វា អគ្គផលធម្មេន ជីវនតោ ធម្មជីវិនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យទិទំ ភាវិតត្តានំ បរិនិដ្ឋិតសមាធិបញ្ញាភាវនានំ តតោ ឯវ ធម្មជីវិនំ អរិយានំ ទស្សនំ. ឯតំ អវិប្បដិសារនិមិត្តានំ សីលាទីនំ បារិបូរិហេតុភាវតោ វិជានតំ សប្បញ្ញជាតិកានំ ឯកន្តេនេវ បីតិបាមោជ្ជការណន្តិ.

ឥទានិ តំ តស្ស ការណភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ ជោតយន្តី’’តិ ឱសានគាថាទ្វយមាហ. តត្ថ តេតិ តេ ភាវិតត្តា ធម្មជីវិនោ អរិយា. ជោតយន្តីតិ បកាសយន្តិ. ភាសយន្តីតិ សទ្ធម្មោភាសេន លោកំ បភាសយន្តិ, ធម្មំ ទេសេន្តីតិ អត្ថោ. យេសន្តិ យេសំ អរិយានំ. សាសនន្តិ ឱវាទំ. សម្មទញ្ញាយាតិ បុព្ពភាគញាណេហិ សម្មទេវ ជានិត្វា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

១០៥. ឆដ្ឋេ តណ្ហុប្បាទាតិ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតិ ឯតេសូតិ ឧប្បាទា. កា ឧប្បជ្ជតិ? តណ្ហា. តណ្ហាយ ឧប្បាទា តណ្ហុប្បាទា, តណ្ហាវត្ថូនិ តណ្ហាការណានីតិ អត្ថោ. យត្ថាតិ យេសុ និមិត្តភូតេសុ. ឧប្បជ្ជមានាតិ ឧប្បជ្ជនសីលា. ចីវរហេតូតិ ‘‘កត្ថ មនាបំ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ ចីវរការណា ឧប្បជ្ជតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិភវាភវហេតូតិ ឯត្ថ បន ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ. យថា ចីវរាទិហេតុ, ឯវំ ភវាភវហេតុបីតិ អត្ថោ. ភវាភវាតិ ចេត្ថ បណីតប្បណីតានិ សប្បិនវនីតាទីនិ អធិប្បេតានិ ភវតិ អារោគ្យំ ឯតេនាតិ កត្វា. ‘‘សម្បត្តិភវេសុ បណីតប្បណីតតរោ ភវាភវោ’’តិបិ វទន្តិ. ភវោតិ វា សម្បត្តិ, អភវោតិ វិបត្តិ. ភវោតិ វុឌ្ឍិ, អភវោតិ ហានិ. តំ និមិត្តញ្ច តណ្ហា ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘ភវាភវហេតុ វា’’តិ.

គាថា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ. អបិច តណ្ហាទុតិយោតិ តណ្ហាសហាយោ. អយញ្ហិ សត្តោ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ សំសរន្តោ ន ឯកកោវ សំសរតិ, តណ្ហំ បន ទុតិយិកំ សហាយិកំ លភិត្វាវ សំសរតិ. តថា ហិ តំ បបាតបាតំ អចិន្តេត្វា មធុគណ្ហនកលុទ្ទកំ វិយ អនេកាទីនវាកុលេសុបិ ភវេសុ អានិសំសមេវ ទស្សេន្តី អនត្ថជាលេ សា បរិព្ភមាបេតិ. ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវសញ្ញិតំ អាទីនវំ ជានិត្វា. តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ ‘‘តណ្ហា ចាយំ វដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវោ បភវោ ការណ’’ន្តិ ជានិត្វា. ឯត្តាវតា ច ឯកស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តុប្បត្តិ ទស្សិតា. ឥទានិ តំ ខីណាសវំ ថោមេន្តោ ‘‘វីតតណ្ហោ’’តិអាទិមាហ. យំ បនេត្ថ អវុត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា

១០៦. សត្តមេ សព្រហ្មកានីតិ សសេដ្ឋកានិ. យេសន្តិ យេសំ កុលានំ. បុត្តានន្តិ បុត្តេហិ បូជិតសទ្ទយោគេន ហិ ឥទំ ករណត្ថេ សាមិវចនំ. អជ្ឈាគារេតិ សកេ ឃរេ. បូជិតា ហោន្តីតិ យំ ឃរេ អត្ថិ, តេន បដិជគ្គិតា មនាបេន ចេវ កាយិកវាចសិកេន ច បច្ចុបដ្ឋិតា ហោន្តិ. ឥតិ មាតាបិតុបូជកានិ កុលានិ ‘‘សព្រហ្មកានី’’តិ បសំសិត្វា ឧបរិបិ នេសំ បសំសនីយតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សបុព្ពទេវតានី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ព្រហ្មាតិអាទីនិ តេសំ ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថំ វុត្តានិ. តត្រាយមត្ថវិភាវនា – ព្រហ្មាតិ សេដ្ឋាធិវចនំ. យថា ហិ ព្រហ្មុនោ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ មេត្តា, ករុណា, មុទិតា, ឧបេក្ខាតិ, ឯវំ មាតាបិតូនំ បុត្តេសុ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ. តា តស្មិំ តស្មិំ កាលេ វេទិតព្ពា – កុច្ឆិគតស្មិញ្ហិ ទារកេ ‘‘កទា ន ខោ បុត្តកំ អរោគំ បរិបុណ្ណង្គបច្ចង្គំ បស្សិស្សាមា’’តិ មាតាបិតូនំ មេត្តចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បនេស មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ ឩកាហិ វា មង្កុលេហិ វា ទដ្ឋោ ទុក្ខសេយ្យាយ វា បីឡិតោ បរោទតិ វិរវតិ, តទាស្ស សទ្ទំ សុត្វា មាតាបិតូនំ ការុញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ. អាធាវិត្វា វិធាវិត្វា កីឡនកាលេ បន លោភនីយវយស្មិំ វា ឋិតកាលេ ទារកំ ឱលោកេត្វា មាតាបិតូនំ ចិត្តំ សប្បិមណ្ឌេ បក្ខិត្តសតវិហតកប្បាសបិចុបដលំ វិយ មុទុកំ អាមោទិតំ បមោទិតំ, តទា នេសំ មុទិតា លព្ភតិ. យទា បន តេសំ បុត្តោ ទារភរណំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា បាដិយេក្កំ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, តទា មាតាបិតូនំ ‘‘សក្កោតិ ទានិ នោ បុត្តកោ អត្តនោ ធម្មតាយ ជីវិតុ’’ន្តិ មជ្ឈត្តភាវោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ តស្មិំ កាលេ ឧបេក្ខា លព្ភតិ. ឯវំ មាតាបិតូនំ បុត្តេសុ យថាកាលំ ចតុព្ពិធស្សបិ ព្រហ្មវិហារស្ស លព្ភនតោ ព្រហ្មសទិសវុត្តិតាយ វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ.

បុព្ពទេវតាតិ ឯត្ថ ទេវា នាម តិវិធា – សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវាតិ. តេសុ សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ ខត្តិយា. តេ ហិ ‘‘ទេវោ, ទេវី’’តិ លោកេ វោហរីយន្តិ, ទេវា វិយ លោកស្ស និគ្គហានុគ្គហសមត្ថា ច ហោន្តិ. ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ យាវ ភវគ្គា ឧប្បន្នា សត្តា. វិសុទ្ធិទេវា នាម ខីណាសវា សព្ពកិលេសវិសុទ្ធិតោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ទិព្ពន្តិ, កីឡន្តិ, លឡន្តិ, ជោតន្តិ បដិបក្ខំ ជយន្តិ វាតិ ទេវា. តេសុ សព្ពសេដ្ឋា វិសុទ្ធិទេវា. យថា តេ ពាលជនេហិ កតំ អបរាធំ អគណេត្វា ឯកន្តេនេវ តេសំ អនត្ថហានិំ អត្ថុប្បត្តិញ្ច អាកង្ខន្តាវ យថាវុត្តព្រហ្មវិហារយោគេន អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ បដិបជ្ជន្តិ, ទក្ខិណេយ្យតាយ ច តេសំ ការានំ មហប្ផលតំ មហានិសំសតញ្ច អាវហន្តិ; ឯវមេវ មាតាបិតរោបិ បុត្តានំ អបរាធំ អគណេត្វា ឯកន្តេនេវ តេសំ អនត្ថហានិំ អត្ថុប្បត្តិញ្ច អាកង្ខន្តា វុត្តនយេនេវ ចតុព្ពិធស្សបិ ព្រហ្មវិហារស្ស លព្ភនតោ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ បដិបជ្ជន្តា បរមទក្ខិណេយ្យា ហុត្វា អត្តនិ កតានំ ការានំ មហប្ផលតំ មហានិសំសតញ្ច អាវហន្តិ. សព្ពទេវេហិ ច បឋមំ តេសំ ឧបការវន្តតាយ តេ អាទិតោយេវ ទេវា. តេសញ្ហិ វសេន តេ បឋមំ អញ្ញេ ទេវេ ‘‘ទេវា’’តិ ជានន្តិ អារាធេន្តិ បយិរុបាសន្តិ, អារាធនវិធិំ ញត្វា តថា បដិបជ្ជន្តា តស្សា បដិបត្តិយា ផលំ អធិគច្ឆន្តិ, តស្មា តេ បច្ឆាទេវា នាម. តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពទេវតាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ.

បុព្ពាចរិយាតិ បឋមអាចរិយា. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តេ សិក្ខាបេន្តា អតិតរុណកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘ឯវំ និសីទ, ឯវំ គច្ឆ, ឯវំ តិដ្ឋ, ឯវំ សយ, ឯវំ ខាទ, ឯវំ ភុញ្ជ, អយំ តេ ‘តាតា’តិ វត្តព្ពោ, អយំ ‘ភាតិកា’តិ, អយំ ‘ភគិនី’តិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតិ, អសុកំ នាម ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ, អសុកំ នាម ន វដ្ដតី’’តិ គាហេន្តិ សិក្ខាបេន្តិ. អបរភាគេ អញ្ញេ អាចរិយាបិ សិប្បំ មុទ្ទំ គណនន្តិ ឯវមាទិំ សិក្ខាបេន្តិ, អញ្ញេ សរណានិ ទេន្តិ, សីលេសុ បតិដ្ឋាបេន្តិ, បព្ពាជេន្តិ, ធម្មំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ, ឧបសម្បាទេន្តិ, សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ បាបេន្តិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ បច្ឆាអាចរិយា នាម. មាតាបិតរោ បន សព្ពបឋមំ. តេនាហ ‘‘បុព្ពាចរិយាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ.

អាហុនេយ្យាតិ អានេត្វា ហុនិតព្ពន្តិ អាហុនំ, ទូរតោបិ អានេត្វា ផលវិសេសំ អាកង្ខន្តេន គុណវន្តេសុ ទាតព្ពានំ អន្នបានវត្ថច្ឆាទនាទីនំ ឯតំ នាមំ, ឧបការខេត្តតាយ តំ អាហុនំ អរហន្តីតិ អាហុនេយ្យា. តេន វុត្តំ ‘‘អាហុនេយ្យាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ.

ឥទានិ តេសំ ព្រហ្មាទិភាវេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? ពហុការា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ មាតាបិតូនំ ព្រហ្មាទិអធិវចនំ កេន ការណេនាតិ ចេតិ អត្ថោ. ពហុការាតិ ពហូបការា. អាបាទកាតិ ជីវិតស្ស អាបាទកា, បាលកា. បុត្តានញ្ហិ មាតាបិតូហិ ជីវិតំ អាបាទិតំ បាលិតំ ឃដិតំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិតំ សម្បាទិតំ. បោសកាតិ ហត្ថបាទេ វឌ្ឍេត្វា ហទយលោហិតំ បាយេត្វា បោសេតារោ. ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោតិ បុត្តានំ ឥមស្មិំ លោកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណទស្សនំ នាម មាតាបិតរោ និស្សាយ ជាតន្តិ តេ នេសំ ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ នាម. ឥតិ តេសំ ពហុការត្តំ ព្រហ្មាទិភាវស្ស ការណំ ទស្សិតំ, យេន បុត្តោ មាតាបិតូនំ លោកិយេន ឧបការេន កេនចិ បរិយាយេន បរិយន្តំ បដិការំ កាតុំ ន សមត្ថោយេវ. សចេ ហិ បុត្តោ ‘‘មាតាបិតូនំ ឧបការស្ស បច្ចុបការំ ករិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ វាយមន្តោ ទក្ខិណេ អំសកូដេ មាតរំ, ឥតរស្មិំ បិតរំ ឋបេត្វា វស្សសតាយុកោ សកលំ វស្សសតម្បិ បរិហរេយ្យ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនាទីហិ ច យថារុចិ ឧបដ្ឋហន្តោ តេសំ មុត្តករីសម្បិ អជិគុច្ឆន្តោ, ន ឯត្តាវតា បុត្តេន មាតាបិតូនំ បដិការោ កតោ ហោតិ អញ្ញត្រ សទ្ធាទិគុណវិសេសេ បតិដ្ឋាបនា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ទ្វិន្នាហំ, ភិក្ខវេ, ន សុប្បដិការំ វទាមិ. កតមេសំ ទ្វិន្នំ? មាតុ ច បិតុ ច. ឯកេន, ភិក្ខវេ, អំសេន មាតរំ បរិហរេយ្យ, ឯកេន អំសេន បិតរំ បរិហរេយ្យ វស្សសតាយុកោ វស្សសតជីវី, សោ ច នេសំ ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនេន, តេ ច តត្ថេវ មុត្តករីសំ ចជេយ្យុំ, ន ត្វេវ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ កតំ វា ហោតិ បដិកតំ វា. ឥមិស្សា ច, ភិក្ខវេ, មហាបថវិយា បហូតរត្តរតនាយ មាតាបិតរោ ឥស្សរិយាធិបច្ចេ រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេយ្យ, ន ត្វេវ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ កតំ វា ហោតិ បដិកតំ វា. តំ កិស្ស ហេតុ? ពហុការា, ភិក្ខវេ, មាតាបិតរោ បុត្តានំ អាបាទកា បោសកា ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ.

‘‘យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតរោ អស្សទ្ធេ សទ្ធាសម្បទាយ សមាទបេតិ និវេសេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. ទុស្សីលេ សីលសម្បទាយ, មច្ឆរិនោ ចាគសម្បទាយ, ទុប្បញ្ញេ បញ្ញាសម្បទាយ សមាទបេតិ និវេសេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ កតញ្ច ហោតិ បដិកតញ្ចា’’តិ (អ. និ. ២.៣៤).

តថា –

‘‘មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ, បុត្តទារស្ស សង្គហោ’’តិ; (ខុ. បា. ៥.៦);

‘‘មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតបញ្ញត្ត’’ន្តិ ច –

ឯវមាទីនិ មាតាបិតូនំ បុត្តស្ស ពហូបការភាវសាធកានិ សុត្តានិ ទដ្ឋព្ពានិ.

គាថាសុ វុច្ចរេតិ វុច្ចន្តិ កថីយន្តិ. បជាយ អនុកម្បកាតិ បរេសំ បាណំ ឆិន្ទិត្វាបិ អត្តនោ សន្តកំ យំកិញ្ចិ ចជិត្វាបិ អត្តនោ បជំ បដិជគ្គន្តិ គោបយន្តិ, តស្មា បជាយ អត្តនោ បុត្តានំ អនុកម្បកា អនុគ្គាហកា.

នមស្សេយ្យាតិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ឧត្តមំ បុញ្ញក្ខេត្ត’’ន្តិ នមក្ការំ ករេយ្យ. សក្ករេយ្យាតិ សក្ការេន បដិមានេយ្យ. ឥទានិ តំ សក្ការំ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្នេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្នេនាតិ យាគុភត្តខាទនីយេន. បានេនាតិ អដ្ឋវិធបានេន. វត្ថេនាតិ និវាសនបារុបនេន. សយនេនាតិ មញ្ចបីឋភិសិពិម្ពោហនាទិនា សយនេន. ឧច្ឆាទនេនាតិ ទុគ្គន្ធំ បដិវិនោទេត្វា សុគន្ធករណុច្ឆាទនេន. ន្ហានេនាតិ សីតកាលេ ឧណ្ហោទកេន, ឧណ្ហកាលេ សីតោទកេន គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ន្ហាបនេន. បាទានំ ធោវនេន ចាតិ ឧណ្ហោទកសីតោទកេហិ បាទធោវនេន ចេវ តេលមក្ខនេន ច.

តាយ នំ បារិចរិយាយាតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ, យថាវុត្តបរិចរណេន. អថ វា បារិចរិយាយាតិ ភរណកិច្ចករណកុលវំសបតិដ្ឋាបនាទិនា បញ្ចវិធឧបដ្ឋានេន. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា ‘ភតោ នេ ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សាមិ. អថ វា បន នេសំ បេតានំ កាលកតានំ ទក្ខិណមនុប្បទស្សាមី’តិ. ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ – បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៧).

អបិច យោ មាតាបិតរោ តីសុ វត្ថូសុ អភិប្បសន្នេ កត្វា សីលេសុ វា បតិដ្ឋាបេត្វា បព្ពជ្ជាយ វា និយោជេត្វា ឧបដ្ឋហតិ, អយំ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោតិ វេទិតព្ពោ. សា បនាយំ បារិចរិយា បុត្តស្ស ឧភយលោកហិតសុខាវហាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ អាហ. តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. មាតាបិតុឧបដ្ឋាកញ្ហិ បុគ្គលំ បណ្ឌិតមនុស្សា តត្ថ បារិចរិយាយ បសំសន្តិ វណ្ណេន្តិ ថោមេន្តិ, តស្ស ច ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តា សយម្បិ អត្តនោ មាតាបិតូសុ តថា បដិបជ្ជិត្វា មហន្តំ បុញ្ញំ បសវន្តិ. បេច្ចាតិ បរលោកំ គន្ត្វា សគ្គេ ឋិតោ មាតាបិតុបដ្ឋាកោ ទិព្ពសម្បត្តីហិ មោទតិ បមោទតិ អភិនន្ទតីតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ពហុការសុត្តវណ្ណនា

១០៧. អដ្ឋមេ ព្រាហ្មណគហបតិកាតិ ព្រាហ្មណា ចេវ គហបតិកា ច. ឋបេត្វា ព្រាហ្មណេ យេ កេចិ អគារំ អជ្ឈាវសន្តា ឥធ គហបតិកាតិ វេទិតព្ពា. យេតិ អនិយមតោ និទ្ទិដ្ឋបរាមសនំ. វោតិ ឧបយោគពហុវចនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ពហូបការា ព្រាហ្មណគហបតិកា, យេ ព្រាហ្មណា ចេវ សេសអគារិកា ច ‘‘តុម្ហេ ឯវ អម្ហាកំ បុញ្ញក្ខេត្តំ, យត្ថ មយំ ឧទ្ធគ្គិកំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេម សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិក’’ន្តិ ចីវរាទីហិ បច្ចយេហិ បតិឧបដ្ឋិតាតិ.

ឯវំ ‘‘អាមិសទានេន អាមិសសំវិភាគេន អាមិសានុគ្គហេន គហដ្ឋា ភិក្ខូនំ ឧបការវន្តោ’’តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ ធម្មទានេន ធម្មសំវិភាគេន ធម្មានុគ្គហេន ភិក្ខូនម្បិ តេសំ ឧបការវន្តតំ ទស្សេតុំ ‘‘តុម្ហេបិ, ភិក្ខវេ,’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ វុត្តនយមេវ.

ឥមិនា កិំ កថិតំ? បិណ្ឌាបចាយនំ នាម កថិតំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, យស្មា ឥមេ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេវ តុម្ហាកំ ញាតកា, ន មិត្តា, ន ឥណំ វា ធារេន្តិ, អថ ខោ ‘‘ឥមេ សមណា សម្មគ្គតា សម្មា បដិបន្នា, ឯត្ថ នោ ការា មហប្ផលា ភវិស្សន្តិ មហានិសំសា’’តិ ផលវិសេសំ អាកង្ខន្តា តុម្ហេ ចីវរាទីហិ ឧបដ្ឋហន្តិ. តស្មា តំ តេសំ អធិប្បាយំ បរិបូរេន្តា អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ធម្មទេសនាបិ វោ ការកានំយេវ សោភតិ, អាទេយ្យា ច ហោតិ, ន ឥតរេសន្តិ ឯវំ សម្មាបដិបត្តិយំ អប្បមាទោ ករណីយោតិ.

ឯវមិទំ, ភិក្ខវេតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន គហដ្ឋបព្ពជិតេហិ អាមិសទានធម្មទានវសេន អញ្ញមញ្ញំ សន្និស្សាយ កាមាទិវសេន ចតុព្ពិធស្សបិ ឱឃស្ស និត្ថរណត្ថាយ សកលស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស សម្មទេវ បរិយោសានករណាយ ឧបោសថសីលនិយមាទិវសេន ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិវសេន វា ឥទំ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច វុស្សតិ ចរីយតីតិ.

គាថាសុ សាគារាតិ គហដ្ឋា. អនគារាតិ បរិច្ចត្តអគារា បព្ពជិតា. ឧភោ អញ្ញោញ្ញនិស្សិតាតិ តេ ឧភោបិ អញ្ញមញ្ញសន្និស្សិតា. សាគារា ហិ អនគារានំ ធម្មទានសន្និស្សិតា, អនគារា ច សាគារានំ បច្ចយទានសន្និស្សិតា. អារាធយន្តីតិ សាធេន្តិ សម្បាទេន្តិ. សទ្ធម្មន្តិ បដិបត្តិសទ្ធម្មំ បដិវេធសទ្ធម្មញ្ច. តត្ថ យំ ឧត្តមំ, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ អរហត្តំ និព្ពានញ្ច. សាគារេសូតិ សាគារេហិ, និស្សក្កេ ឥទំ ភុម្មវចនំ, សាគារានំ វា សន្តិកេ. បច្ចយន្តិ វុត្តាវសេសំ ទុវិធំ បច្ចយំ បិណ្ឌបាតំ ភេសជ្ជញ្ច. បរិស្សយវិនោទនន្តិ ឧតុបរិស្សយាទិបរិស្សយហរណំ វិហារាទិអាវសថំ. សុគតន្តិ សម្មា បដិបន្នំ កល្យាណបុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ អដ្ឋវិធំ អរិយបុគ្គលំ. សាវកោ ហិ ឥធ សុគតោតិ អធិប្បេតោ. ឃរមេសិនោតិ ឃរំ ឯសិនោ, គេហេ ឋត្វា ឃរាវាសំ វសន្តា ភោគូបករណានិ ចេវ គហដ្ឋសីលាទីនិ ច ឯសនសីលាតិ អត្ថោ. សទ្ទហានោ អរហតន្តិ អរហន្តានំ អរិយានំ វចនំ, តេសំ វា សម្មាបដិបត្តិំ សទ្ទហន្តា. ‘‘អទ្ធា ឥមេ សម្មា បដិបន្នា, យថា ឥមេ កថេន្តិ, តថា បដិបជ្ជន្តានំ សា បដិបត្តិ សគ្គមោក្ខសម្បត្តិយា សំវត្តតី’’តិ អភិសទ្ទហន្តាតិ អត្ថោ. ‘‘សទ្ទហន្តា’’តិបិ បាឋោ. អរិយបញ្ញាយាតិ សុវិសុទ្ធបញ្ញាយ. ឈាយិនោតិ អារម្មណលក្ខណូបនិជ្ឈានវសេន ទុវិធេនបិ ឈានេន ឈាយិនោ.

ឥធ ធម្មំ ចរិត្វានាតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ, ឥមស្មិំ វា សាសនេ លោកិយលោកុត្តរសុខស្ស មគ្គភូតំ សីលាទិធម្មំ បដិបជ្ជិត្វា យាវ បរិនិព្ពានំ ន បាបុណន្តិ, តាវទេវ សុគតិគាមិនោ. នន្ទិនោតិ បីតិសោមនស្សយោគេន នន្ទនសីលា. កេចិ បន ‘‘ធម្មំ ចរិត្វាន មគ្គន្តិ សោតាបត្តិមគ្គំ បាបុណិត្វា’’តិ វទន្តិ. ទេវលោកស្មិន្តិ ឆព្ពិធេបិ កាមាវចរទេវលោកេ. មោទន្តិ កាមកាមិនោតិ យថិច្ឆិតវត្ថុនិប្ផត្តិតោ កាមកាមិនោ កាមវន្តោ ហុត្វា បមោទន្តីតិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កុហសុត្តវណ្ណនា

១០៨. នវមេ កុហាតិ សាមន្តជប្បនាទិនា កុហនវត្ថុនា កុហកា, អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ កោហញ្ញំ កត្វា បរេសំ វិម្ហាបកាតិ អត្ថោ. ថទ្ធាតិ កោធេន ច មានេន ច ថទ្ធមានសា. ‘‘កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតី’’តិ (អ. និ. ៣.២៥; បុ. ប. ១០១) ឯវំ វុត្តេន កោធេន ច, ‘‘ទុព្ពចោ ហោតិ ទោវចស្សករណេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អក្ខមោ អប្បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨១) ឯវំ វុត្តេន ទោវចស្សេន ច, ‘‘ជាតិមទោ, គោត្តមទោ, សិប្បមទោ, អារោគ្យមទោ, យោព្ពនមទោ, ជីវិតមទោ’’តិ (វិភ. ៨៣២) ឯវំ វុត្តេន ជាតិមទាទិភេទេន មទេន ច គរុកាតព្ពេសុ គរូសុ បរមនិបច្ចការំ អកត្វា អយោសលាកំ គិលិត្វា ឋិតា វិយ អនោនតា ហុត្វា វិចរណកា. លបាតិ ឧបលាបកា មិច្ឆាជីវវសេន កុលសង្គាហកា បច្ចយត្ថំ បយុត្តវាចាវសេន និប្បេសិកតាវសេន ច លបកាតិ វា អត្ថោ.

សិង្គីតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សិង្គំ? យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយ’’ន្តិ (វិភ. ៨៥២) ឯវំ វុត្តេហិ សិង្គសទិសេហិ បាកដកិលេសេហិ សមន្នាគតា. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា, នឡសទិសំ តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរណកា. អសមាហិតាតិ ចិត្តេកគ្គតាមត្តស្សាបិ អលាភិនោ. ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ តេ មយ្ហំ ភិក្ខូ មម សន្តកា ន ហោន្តិ. មេតិ ឥទំ បទំ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា ភគវតា វុត្តំ. យស្មា បន តេ កុហនាទិយោគតោ ន សម្មា បដិបន្នា, តស្មា ‘‘ន មាមកា’’តិ វុត្តា. អបគតាតិ យទិបិ តេ មម សាសនេ បព្ពជិតា, យថានុសិដ្ឋំ បន អប្បដិបជ្ជនតោ អបគតា ឯវ ឥមស្មា ធម្មវិនយា, ឥតោ តេ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតាតិ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ,

បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ,

សតញ្ច ធម្មំ អសតញ្ច រាជា’’តិ. (អ. និ. ៤.៤៧; ជា. ២.២១.៤១៤);

វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តីតិ សីលាទិគុណេហិ វឌ្ឍនវសេន វុទ្ធិំ, តត្ថ និច្ចលភាវេន វិរូឡ្ហិំ, សព្ពត្ថ បត្ថដភាវេន សីលាទិធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា វេបុល្លំ. ន ច តេ កុហាទិសភាវា ភិក្ខូ អាបជ្ជន្តិ, ន ច បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ ឥធាបិ មេតិ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា វទតិ, សម្មា បដិបន្នត្តា បន ‘‘មាមកា’’តិ អាហ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យាវ អរហត្តមគ្គា វិរូហន្តិ នាម, អរហត្តផលេ បន សម្បត្តេ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបន្នា នាម. គាថា សុវិញ្ញេយ្យា ឯវ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នទីសោតសុត្តវណ្ណនា

១០៩. ទសមេ សេយ្យថាបីតិ ឱបម្មទស្សនត្ថេ និបាតោ, យថា នាមាតិ អត្ថោ. នទិយា សោតេន ឱវុយ្ហេយ្យាតិ សីឃសោតាយ ហារហារិនិយា នទិយា ឧទកវេគេន ហេដ្ឋតោ វុយ្ហេយ្យ អធោ ហរិយេថ. បិយរូបសាតរូបេនាតិ បិយសភាវេន សាតសភាវេន ច ការណភូតេន, តស្សំ នទិយំ តស្សា វា បរតីរេ មណិសុវណ្ណាទិ អញ្ញំ វា បិយវត្ថុ វិត្តូបករណំ អត្ថិ, តំ គហេស្សាមីតិ នទិយំ បតិត្វា សោតេន អវកឌ្ឍេយ្យ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននអសម្ភាវនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ, កិំ ន សម្ភាវេតិ? តេន បុរិសេន អធិប្បេតស្ស បិយវត្ថុស្ស តត្ថ អត្ថិភាវំ អនុជានាតិ, តថាគមនំ បន អាទីនវវន្តតាយ ន សម្ភាវេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ភោ, បុរិស, យទិបិ តយា អធិប្បេតំ បិយវត្ថុ តត្ថ ឧបលព្ភតិ, ឯវំ គមនេ បន អយមាទីនវោ, យំ ត្វំ ហេដ្ឋា រហទំ បត្វា មរណំ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបុណេយ្យាសីតិ.

អត្ថិ ចេត្ថ ហេដ្ឋា រហទោតិ ឯតិស្សា នទិយា ហេដ្ឋា អនុសោតភាគេ អតិវិយ គម្ភីរវិត្ថតោ ឯកោ មហាសរោ អត្ថិ. សោ ច សមន្តតោ វាតាភិឃាតសមុដ្ឋិតាហិ មណិមយបព្ពតកូដសន្និភាហិ មហតីហិ ឩមីហិ វីចីហិ សឩមិ, វិសមេសុ ភូមិប្បទេសេសុ សវេគំ អនុបក្ខន្ទន្តេន ឥមិស្សា តាវ នទិយា មហោឃេន តហិំ តហិំ អាវដ្ដមានវិបុលជលតាយ ពលវាមុខសទិសេហិ សហ អាវដ្ដេហីតិ សាវដ្ដោ. តំ រហទំ ឱតិណ្ណសត្តេយេវ អត្តនោ និពទ្ធាមិសគោចរេ កត្វា អជ្ឈាវសន្តេន អតិវិយ ភយានកទស្សនេន ឃោរចេតសា ទករក្ខសេន សគហោ សរក្ខសោ, ចណ្ឌមច្ឆមករាទិនា វា សគហោ, យថាវុត្តរក្ខសេន សរក្ខសោ.

យន្តិ ឯវំ សប្បដិភយំ យំ រហទំ. អម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនំ. មរណំ វា និគច្ឆសីតិ តាហិ វា ឩមីហិ អជ្ឈោត្ថដោ, តេសុ វា អាវដ្ដេសុ និបតិតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តោ តេសំ វា ចណ្ឌមច្ឆមករាទីនំ មុខេ និបតិតោ. តស្ស វា ទករក្ខសស្ស ហត្ថំ គតោ មរណំ វា គមិស្សសិ, អថ វា បន អាយុសេសេ សតិ តតោ មុច្ចិត្វា អបគច្ឆន្តោ តេហិ ឩមិអាទីហិ ជនិតឃដ្ដិតវសេន មរណមត្តំ មរណប្បមាណំ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ. បដិសោតំ វាយមេយ្យាតិ សោ បុព្ពេ អនុសោតំ វុយ្ហមានោ តស្ស បុរិសស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អនត្ថោ កិរ មេ ឧបដ្ឋិតោ, មច្ចុមុខេ កិរាហំ បរិវត្តាមី’’តិ ឧប្បន្នពលវភយោ សម្ភមន្តោ ទិគុណំ កត្វា ឧស្សាហំ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមេយ្យ តរេយ្យ, ន ចិរេនេវ តីរំ សម្បាបុណេយ្យ.

អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយាតិ ចតុសច្ចបដិវេធានុកូលស្ស អត្ថស្ស សម្ពោធនាយ ឧបមា កតា. អយញ្ចេត្ថ អត្ថោតិ អយមេវ ឥទានិ វុច្ចមានោ ឥធ មយា អធិប្បេតោ ឧបមេយ្យត្ថោ, យស្ស វិញ្ញាបនាយ ឧបមា អាហដា.

តណ្ហាយេតំ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ ចតូហិ អាការេហិ តណ្ហាយ សោតសទិសតា វេទិតព្ពា អនុក្កមបរិវុឌ្ឍិតោ អនុប្បពន្ធតោ ឱសីទាបនតោ ទុរុត្តរណតោ ច. យថា ហិ ឧបរិ មហាមេឃេ អភិប្បវុដ្ឋេ ឧទកំ បព្ពតកន្ទរបទរសាខាយោ បូរេត្វា តតោ ភស្សិត្វា កុសុព្ភេ បូរេត្វា តតោ ភស្សិត្វា កុន្នទិយោ បូរេត្វា តតោ មហានទិយោ បក្ខន្ទិត្វា ឯកោឃំ ហុត្វា បវត្តមានំ ‘‘នទីសោតោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តិកពាហិរាទិវសេន អនេកភេទេសុ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ លោភោ ឧប្បជ្ជិត្វា អនុក្កមេន បរិវុឌ្ឍិំ គច្ឆន្តោ ‘‘តណ្ហាសោតោ’’តិ វុច្ចតិ, យថា ច នទីសោតោ អាគមនតោ យាវ សមុទ្ទប្បត្តិ, តាវ សតិ វិច្ឆេទបច្ចយាភាវេ អវិច្ឆិជ្ជមានោ អនុប្បពន្ធេន បវត្តតិ, ឯវំ តណ្ហាសោតោបិ អាគមនតោ បដ្ឋាយ អសតិ វិច្ឆេទបច្ចយេ អវិច្ឆិជ្ជមានោ អបាយសមុទ្ទាភិមុខោ អនុប្បពន្ធេន បវត្តតិ. យថា បន នទីសោតោ តទន្តោគធេ សត្តេ ឱសីទាបេតិ, សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេតិ, មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបេតិ, ឯវំ តណ្ហាសោតោបិ អត្តនោ សោតន្តោគតេ សត្តេ ឱសីទាបេតិ, បញ្ញាសីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេតិ, កុសលមូលច្ឆេទនេន សំកិលេសធម្មសមាបជ្ជនេន ច មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបេតិ.

យថា ច នទិយា សោតោ មហោឃភាវេន បវត្តមានោ ឧឡុម្បំ វា នាវំ វា ពន្ធិតុំ នេតុញ្ច ឆេកំ បុរិសំ និស្សាយ បរតីរំ គន្តុំ អជ្ឈាសយំ កត្វា តជ្ជំ វាយាមំ ករោន្តេន តរិតព្ពោ, ន យេន វា តេន វាតិ ទុរុត្តរោ, ឯវំ តណ្ហាសោតោបិ កាមោឃភវោឃភូតោ សីលសំវរំ បូរេតុំ សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ កាតុំ ‘‘និបកេន អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយំ សមុដ្ឋាបេត្វា កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ សមថវិបស្សនានាវំ អភិរុហិត្វា សម្មាវាយាមំ ករោន្តេន តរិតព្ពោ, ន យេន វា តេន វាតិ ទុរុត្តរោ. ឯវំ អនុក្កមបរិវុឌ្ឍិតោ អនុប្បពន្ធតោ ឱសីទាបនតោ ទុរុត្តរណតោតិ ចតូហិ អាការេហិ តណ្ហាយ នទីសោតសទិសតា វេទិតព្ពា.

បិយរូបំ សាតរូបន្តិ បិយជាតិកំ បិយសភាវំ បិយរូបំ, មធុរជាតិកំ មធុរសភាវំ សាតរូបំ, ឥដ្ឋសភាវន្តិ អត្ថោ. ឆន្នេតន្តិ ឆន្នំ ឯតំ. អជ្ឈត្តិកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមា’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តានីតិ អជ្ឈត្តិកានិ. តត្ថ គោចរជ្ឈត្តំ, និយកជ្ឈត្តំ, វិសយជ្ឈត្តំ, អជ្ឈត្តជ្ឈត្តន្តិ ចតុព្ពិធំ អជ្ឈត្តំ. តេសុ ‘‘អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ប. ៣៦២) វុត្តំ ឥទំ គោចរជ្ឈត្តំ នាម. ‘‘អជ្ឈត្តំ សម្បសាទន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២២៨; ធ. ស. ១៦១) អាគតំ ឥទំ និយកជ្ឈត្តំ នាម. ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៧) ឯវមាគតំ ឥទំ វិសយជ្ឈត្តំ នាម. ‘‘អជ្ឈត្តិកា ធម្មា, ពាហិរា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ២០) ឯត្ថ វុត្តំ អជ្ឈត្តំ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ នាម. ឥធាបិ ឯតទេវ អធិប្បេតំ, តស្មា អជ្ឈត្តានិយេវ អជ្ឈត្តិកានិ. អថ វា យថាវុត្តេនេវ អត្ថេន ‘‘អជ្ឈត្តា ធម្មា, ពហិទ្ធា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ តេសុ អជ្ឈត្តេសុ ភវានិ អជ្ឈត្តិកានិ, ចក្ខាទីនិ. តេសំ អជ្ឈត្តិកានំ.

អាយតនានន្តិ ឯត្ថ អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនានីតិ. ចក្ខាទីសុ ហិ តំតំទ្វារវត្ថុកា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សកេន សកេន អនុភវនាទិនា កិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដន្តិ វាយមន្តិ, តេ ច អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ វិត្ថារេន្តិ, យញ្ច អនមតគ្គេ សំសារេ បវត្តំ អតិវិយ អាយតំ វដ្ដទុក្ខំ, តំ នយន្តិ បវត្តេន្តិ. ឥតិ សព្ពថាបិមេ ធម្មា អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនានីតិ វុច្ចន្តិ. អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ ទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៥៨; អ. និ. ៣.១០២) ការណំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ចក្ខាទីសុ ច តេ តេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា និវសន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចក្ខាទយោ តេសំ និវាសដ្ឋានំ. តត្ថ ច តេ អាកិណ្ណា តន្និស្សិតត្តាតិ តេ នេសំ អាករោ, សមោសរណដ្ឋានញ្ច តត្ថ វត្ថុទ្វារភាវេន សមោសរណតោ, សញ្ជាតិទេសោ ច តន្និស្សយភាវេន តេសំ តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ, ការណញ្ច តទភាវេ តេសំ អភាវតោតិ. ឥតិ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេនាតិ ឥមេហិ ការណេហិ ចក្ខាទីនិ អាយតនានីតិ វុច្ចន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនាន’’ន្តិ.

យទិបិ រូបាទយោបិ ធម្មា ‘‘រូបំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ តណ្ហាវត្ថុភាវតោ បិយរូបសាតរូបភាវេន វុត្តា. ចក្ខាទិកេ បន មុញ្ចិត្វា អត្តភាវបញ្ញត្តិយា អភាវតោ ‘‘មម ចក្ខុ មម សោត’’ន្តិអាទិនា អធិកសិនេហវត្ថុភាវេន ចក្ខាទយោ សាតិសយំ បិយរូបំ សាតរូបន្តិ និទ្ទេសំ អរហន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បិយរូបំ សាតរូបន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

ឱរម្ភាគិយានន្តិ ឯត្ថ ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, តប្បរិយាបន្នា ឱរម្ភាគា, បច្ចយភាវេន តេសំ ហិតាតិ ឱរម្ភាគិយា. យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសកាមរាគព្យាបាទានំ ឯតំ អធិវចនំ. តេ ហិ កាមភវូបគានំ សង្ខារានំ បច្ចយា ហុត្វា រូបារូបធាតុតោ ហេដ្ឋាភាវេន និហីនភាវេន ឱរម្ភាគភូតេន កាមភវេន សត្តេ សំយោជេន្តិ. ឯតេនេវ តេសំ ហេដ្ឋារហទសទិសតា ទីបិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឩមិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កោធុបាយាសស្សេតំ អធិវចនន្តិ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, ឩមិ ឯវ ភយន្តិ ឩមិភយំ. កុជ្ឈនដ្ឋេន កោធោ, ស្វេវ ចិត្តស្ស សរីរស្ស ច អភិប្បមទ្ទនបវេធនុប្បាទនេន ទឡ្ហំ អាយាសនដ្ឋេន ឧបាយាសោ.

ឯត្ថ ច អនេកវារំ បវត្តិត្វា អត្តនា សមវេតំ សត្តំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អទត្វា អនយព្យសនាបាទនេន កោធុបាយាសស្ស ឩមិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. តថា កាមគុណានំ កិលេសាភិភូតេ សត្តេ ឥតោ ច ឯត្តោ, ឯត្តោ ច ឥតោតិ ឯវំ មនាបិយរូបាទិវិសយសង្ខាតេ អត្តនិ សំសារេត្វា យថា តតោ ពហិភូតេ នេក្ខម្មេ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ ឯវំ អាវដ្ដេត្វា ព្យសនាបាទនេន អាវដ្ដសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. យថា បន គហរក្ខសោបិ អារក្ខរហិតំ អត្តនោ គោចរភូមិគតំ បុរិសំ អភិភុយ្យ គហេត្វា អគោចរេ ឋិតម្បិ រក្ខសមាយាយ គោចរំ នេត្វា ភេរវរូបទស្សនាទិនា អវសំ អត្តនោ ឧបការំ កាតុំ អសមត្ថំ កត្វា អន្វាវិសិត្វា វណ្ណពលភោគយសសុខេហិបិ វិយោជេន្តោ មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបាទេតិ, ឯវំ មាតុគាមោបិ យោនិសោមនសិការរហិតំ អវីរបុរិសំ ឥត្ថិកុត្តភូតេហិ អត្តនោ ហាវភាវវិលាសេហិ អភិភុយ្យ គហេត្វា វីរជាតិយម្បិ អត្តនោ រូបាទីហិ បលោភនវសេន ឥត្ថិមាយាយ អន្វាវិសិត្វា អវសំ អត្តនោ ឧបការធម្មេ សីលាទយោ សម្បាទេតុំ អសមត្ថំ ករោន្តោ គុណវណ្ណាទីហិ វិយោជេត្វា មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបាទេតិ, ឯវំ មាតុគាមស្ស គហរក្ខសសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘អាវដ្ដន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ, គហរក្ខសោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, មាតុគាមស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

បដិសោតោតិ ខោ ភិក្ខវេ នេក្ខម្មស្សេតំ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ បព្ពជ្ជា សហ ឧបចារេន បឋមជ្ឈានំ វិបស្សនាបញ្ញា ច និព្ពានញ្ច នេក្ខម្មំ នាម. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្មំ នាម. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បព្ពជ្ជា បឋមំ ឈានំ, និព្ពានញ្ច វិបស្សនា;

សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា, នេក្ខម្មន្តិ បវុច្ចរេ’’តិ.

ឥមេសំ បន បព្ពជ្ជាទីនំ តណ្ហាសោតស្ស បដិលោមតោ បដិសោតសទិសតា វេទិតព្ពា. អវិសេសេន ហិ ធម្មវិនយោ នេក្ខម្មំ, តស្ស អធិដ្ឋានំ បព្ពជ្ជា ច, ធម្មវិនយោ ច តណ្ហាសោតស្ស បដិសោតំ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បដិសោតគាមិំ និបុណំ, គម្ភីរំ ទុទ្ទសំ អណុំ;

រាគរត្តា ន ទក្ខន្តិ, តមោខន្ធេន អាវុតា’’តិ. (ទី. និ. ២.៦៥; ម. និ. ១.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២);

វីរិយារម្ភស្សាតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយស្ស. តស្ស កាមោឃាទិភេទតណ្ហាសោតសន្តរណស្ស ហត្ថេហិ បាទេហិ ចតុរង្គនទីសោតសន្តរណវាយាមស្ស សទិសតា បាកដាយេវ. តថា នទីសោតស្ស តីរេ ឋិតស្ស ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស កាមាទិំ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរិត្វា តស្ស បរតីរភូតេ និព្ពានថលេ ឋិតស្ស បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមតោ ភគវតោ សទិសភាវោ. តេន វុត្តំ ‘‘ចក្ខុមា បុរិសោ…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ.

តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – នទីសោតោ វិយ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តមានោ តណ្ហាសោតោ, តេន វុយ្ហមានោ បុរិសោ វិយ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ បរិព្ភមនតោ តណ្ហាសោតេន វុយ្ហមានោ សត្តោ, តស្ស តត្ថ បិយរូបសាតរូបវត្ថុស្មិំ អភិនិវេសោ វិយ ឥមស្ស ចក្ខាទីសុ អភិនិវេសោ, សឩមិសាវដ្ដសគហរក្ខសោ ហេដ្ឋារហទោ វិយ កោធុបាយាសបញ្ចកាមគុណមាតុគាមសមាកុលោ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនសមូហោ, តមត្ថំ យថាភូតំ វិទិត្វា តស្ស នទីសោតស្ស បរតីរេ ឋិតោ ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ សកលំ សំសារាទីនវំ សព្ពញ្ច ញេយ្យធម្មំ យថាភូតំ វិទិត្វា តណ្ហាសោតស្ស បរតីរភូតេ និព្ពានថលេ ឋិតោ សមន្តចក្ខុ ភគវា, តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ នទិយា សោតេន វុយ្ហមានេ បុរិសេ អនុកម្បាយ រហទស្ស រហទាទីនវស្ស ច អាចិក្ខនំ វិយ តណ្ហាសោតេន វុយ្ហមានស្ស សត្តស្ស មហាករុណាយ ភគវតោ តណ្ហាទីនំ តទាទីនវស្ស ច វិភាវនា, តស្ស វចនំ អសទ្ទហិត្វា អនុសោតគាមិនោ តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ រហទេ មរណប្បត្តិមរណមត្តទុក្ខប្បត្តិយោ វិយ ភគវតោ វចនំ អសម្បដិច្ឆន្តស្ស អបាយុប្បត្តិ, សុគតិយំ ទុក្ខុប្បត្តិ ច, តស្ស បន វចនំ សទ្ទហិត្វា ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយាមករណំ វិយ តេន ច វាយាមេន បរតីរំ បត្វា សុខេន យថិច្ឆិតដ្ឋានគមនំ វិយ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តណ្ហាទីសុ អាទីនវំ បស្សិត្វា តណ្ហាសោតស្ស បដិសោតបព្ពជ្ជាទិនេក្ខម្មវសេន វីរិយារម្ភោ, អារទ្ធវីរិយស្ស ច តេនេវ វីរិយារម្ភេន តណ្ហាសោតាតិក្កមនំ និព្ពានតីរំ បត្វា អរហត្តផលសមាបត្តិវសេន យថារុចិ សុខវិហារោតិ.

គាថាសុ សហាបិ ទុក្ខេន ជហេយ្យ កាមេតិ ឈានមគ្គាធិគមត្ថំ សមថវិបស្សនានុយោគំ ករោន្តោ ភិក្ខុ យទិបិ តេសំ បុព្ពភាគបដិបទា កិច្ឆេន កសិរេន សម្បជ្ជតិ, ន សុខេន វីថិំ ឱតរតិ បុព្ពភាគភាវនាយ កិលេសានំ ពលវភាវតោ, ឥន្ទ្រិយានំ វា អតិក្ខភាវតោ. តថា សតិ សហាបិ ទុក្ខេន ជហេយ្យ កាមេ, បឋមជ្ឈានេន វិក្ខម្ភេន្តោ តតិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទន្តោ កិលេសកាមេ បជហេយ្យ. ឯតេន ទុក្ខបដិបទេ ឈានមគ្គេ ទស្សេតិ.

យោគក្ខេមំ អាយតិំ បត្ថយានោតិ អនាគាមិតំ អរហត្តំ ឥច្ឆន្តោ អាកង្ខមានោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិបិ ឯតរហិ កិច្ឆេន កសិរេន ឈានបុរិមមគ្គេ អធិគច្ឆាមិ, ឥមេ បន និស្សាយ ឧបរិ អរហត្តំ អធិគន្ត្វា កតកិច្ចោ បហីនសព្ពទុក្ខោ ភវិស្សាមីតិ សហាបិ ទុក្ខេន ឈានាទីហិ កាមេ បជហេយ្យាតិ. អថ វា យោ កាមវិតក្កពហុលោ បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តស្ស វសេន បព្ពជ្ជំ សីលវិសោធនំ ឈានាទីនំ បុព្ពភាគបដិបត្តិំ វា បដិបជ្ជន្តោ កិច្ឆេន កសិរេន អស្សុមុខោ រោទមានោ តំ វិតក្កំ វិក្ខម្ភេតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សហាបិ ទុក្ខេន ជហេយ្យ កាមេ’’តិ. សោ ហិ កិច្ឆេនបិ កាមេ បជហន្តោ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សន្តោ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋហេយ្យ. តេន វុត្តំ ‘‘យោគក្ខេមំ អាយតិំ បត្ថយានោ’’តិ.

សម្មប្បជានោតិ វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ សម្មទេវ បជានន្តោ. សុវិមុត្តចិត្តោតិ តស្ស អរិយមគ្គាធិគមស្ស អនន្តរំ ផលវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តចិត្តោ. វិមុត្តិយា ផស្សយេ តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ មគ្គផលាធិគមនកាលេ វិមុត្តិំ និព្ពានំ ផស្សយេ ផុសេយ្យ បាបុណេយ្យ អធិគច្ឆេយ្យ សច្ឆិករេយ្យ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ‘‘វិមុត្តិយា’’តិ ឥទំ សាមិវចនំ. វិមុត្តិយា វា អារម្មណភូតាយ តត្ថ តត្ថ តំតំផលសមាបត្តិកាលេ អត្តនោ ផលចិត្តំ ផស្សយេ ផុសេយ្យ បាបុណេយ្យ, និព្ពានោគធាយ ផលសមាបត្តិយា វិហរេយ្យាតិ អត្ថោ. ស វេទគូតិ សោ វេទសង្ខាតេន មគ្គញាណេន ចតុន្នំ សច្ចានំ គតត្តា បដិវិទ្ធត្តា វេទគូ. លោកន្តគូតិ ខន្ធលោកស្ស បរិយន្តំ គតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ចរសុត្តវណ្ណនា

១១០. ឯកាទសមេ ចរតោតិ គច្ឆន្តស្ស, ចង្កមន្តស្ស វា. ឧប្បជ្ជតិ កាមវិតក្កោ វាតិ វត្ថុកាមេសុ អវីតរាគតាយ តាទិសេ បច្ចយេ កាមបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, យទិ ឧប្បជ្ជតិ. ព្យាបាទវិតក្កោ វា វិហិំសាវិតក្កោ វាតិ អាឃាតនិមិត្តព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ, លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បរវិហេឋនវសេន វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេតិ សម្ពន្ធោ. អធិវាសេតីតិ តំ យថាវុត្តំ កាមវិតក្កាទិំ យថាបច្ចយំ អត្តនោ ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ‘‘ឥតិបាយំ វិតក្កោ បាបកោ, ឥតិបិ អកុសលោ, ឥតិបិ សាវជ្ជោ, សោ ច ខោ អត្តព្យាពាធាយបិ សំវត្តតី’’តិអាទិនា នយេន បច្ចវេក្ខណាយ អភាវតោ អធិវាសេតិ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា វាសេតិ ចេ. អធិវាសេន្តោយេវ ច នប្បជហតិ តទង្គាទិប្បហានវសេន ន បដិនិស្សជ្ជតិ, តតោ ឯវ ន វិនោទេតិ អត្តនោ ចិត្តសន្តានតោ ន នុទតិ ន នីហរតិ, តថា អវិនោទនតោ ន ព្យន្តីករោតិ ន វិគតន្តំ ករោតិ. អាតាបី បហិតត្តោ យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ ឯវំ ករោតិ, អយំ បន តថា ន ករោតីតិ អត្ថោ. តថាភូតោវ ន អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ ន គមេតិ. ន បជហតិ ចេ, ន វិនោទេតិ ចេតិអាទិនា ចេ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ចរន្តិ ចរន្តោ. ឯវំភូតោតិ ឯវំ កាមវិតក្កាទិបាបវិតក្កេហិ សមង្គីភូតោ. អនាតាបី អនោត្តាបីតិ កិលេសានំ អាតាបនស្ស វីរិយស្ស អភាវេន អនាតាបី, បាបុត្រាសអាតាបនបរិតាបនលក្ខណស្ស ឱត្តប្បស្ស អភាវេន អនោត្តាបី. សតតំ សមិតន្តិ សព្ពកាលំ និរន្តរំ. កុសីតោ ហីនវីរិយោតិ កុសលេហិ ធម្មេហិ បរិហាយិត្វា អកុសលបក្ខេ កុច្ឆិតំ សីទនតោ កោសជ្ជសមន្នាគមេន ច កុសីតោ, សម្មប្បធានវីរិយាភាវេន ហីនវីរិយោ វីរិយវិរហិតោតិ វុច្ចតិ កថីយតិ. ឋិតស្សាតិ គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា តិដ្ឋតោ. សយនឥរិយាបថស្ស វិសេសតោ កោសជ្ជបក្ខិកត្តា យថា តំសមង្គិនោ វិតក្កា សម្ភវន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាគរស្សា’’តិ វុត្តំ.

សុក្កបក្ខេ តញ្ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នាធិវាសេតីតិ អារទ្ធវីរិយស្សាបិ វិហរតោ អនាទិមតិ សំសារេ ចិរកាលភាវិតេន តថារូបប្បច្ចយសមាយោគេន សតិសម្មោសេន វា កាមវិតក្កាទិ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, តំ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ ចេ, អព្ភន្តរេ ន វាសេតិ ចេតិ អត្ថោ. អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតីតិ? បជហតិ ឆឌ្ឌេតិ. កិំ កចវរំ វិយ បិដកេន? ន ហិ, អបិច ខោ តំ វិនោទេតិ នុទតិ នីហរតិ. កិំ ពលីពទ្ទំ វិយ បតោទេន? ន ហិ, អថ ខោ នំ ព្យន្តីករោតិ វិគតន្តំ ករោតិ. យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, តថា តេ ករោតិ. កថំ បន តេ តថា ករោតិ? អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិក្ខម្ភនប្បហានេន យថា សុវិក្ខម្ភិតា ហោន្តិ តថា នេ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំភូតោតិអាទីសុ ឯវំ កាមវិតក្កាទីនំ អនធិវាសនេន សុវិសុទ្ធាសយោ សមានោ តាយ ច អាសយសម្បត្តិយា តន្និមិត្តាយ ច បយោគសម្បត្តិយា បរិសុទ្ធសីលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ អាតាបនលក្ខណេន វីរិយេន សមន្នាគតត្តា អាតាបី, សព្ពសោ បាបុត្រាសេន សមន្នាគតត្តា. ឱត្តាបី សតតំ រត្តិន្ទិវំ, សមិតំ និរន្តរំ សមថវិបស្សនាភាវនានុយោគវសេន ចតុព្ពិធសម្មប្បធានសិទ្ធិយា, អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ និព្ពានំ បដិបេសិតចិត្តោតិ វុច្ចតិ កថីយតីតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

គាថាសុ គេហនិស្សិតន្តិ ឯត្ថ គេហវាសីហិ អបរិច្ចត្តត្តា គេហវាសីនំ សភាវត្តា គេហធម្មត្តា វា គេហំ វុច្ចតិ វត្ថុកាមោ. អថ វា គេហបដិពទ្ធភាវតោ កិលេសកាមានំ និវាសដ្ឋានភាវតោ តំវត្ថុកត្តា វា កាមវិតក្កាទិ គេហនិស្សិតំ នាម. កុម្មគ្គំ បដិបន្នោតិ យស្មា អរិយមគ្គស្ស ឧប្បថភាវតោ អភិជ្ឈាទយោ តទេកដ្ឋធម្មា ច កុម្មគ្គោ, តស្មា កាមវិតក្កាទិពហុលោ បុគ្គលោ កុម្មគ្គំ បដិបន្នោ នាម. មោហនេយ្យេសុ មុច្ឆិតោតិ មោហសំវត្តនិយេសុ រូបាទីសុ មុច្ឆិតោ សម្មត្តោ អជ្ឈោបន្នោ. សម្ពោធិន្តិ អរិយមគ្គញាណំ. ផុដ្ឋុន្តិ ផុសិតុំ បត្តុំ, សោ តាទិសោ មិច្ឆាសង្កប្បគោចរោ អភព្ពោ, ន កទាចិ តំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

វិតក្កំ សមយិត្វានាតិ យថាវុត្តំ មិច្ឆាវិតក្កំ បដិសង្ខានភាវនាពលេហិ វូបសមេត្វា. វិតក្កូបសមេ រតោតិ នវន្នម្បិ មហាវិតក្កានំ អច្ចន្តវូបសមភូតេ អរហត្តេ និព្ពានេ ឯវ វា អជ្ឈាសយេន រតោ អភិរតោ. ភព្ពោ សោ តាទិសោតិ សោ យថាវុត្តោ សម្មា បដិបជ្ជមានោ បុគ្គលោ បុព្ពភាគេ សមថវិបស្សនាពលេន សព្ពវិតក្កេ យថារហំ តទង្គាទិវសេន វូបសមេត្វា ឋិតោ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តមគ្គញាណសង្ខាតំ និព្ពានសង្ខាតញ្ច អនុត្តរំ សម្ពោធិំ ផុដ្ឋុំ អធិគន្តុំ ភព្ពោ សមត្ថោតិ.

ឯកាទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. សម្បន្នសីលសុត្តវណ្ណនា

១១១. ទ្វាទសមេ សម្បន្នសីលាតិ ឯត្ថ តិវិធំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណសមង្គីមធុរវសេន. តេសុ –

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ’’តិ. (ជា. ១.១៤.១) –

ឯត្ថ បរិបុណ្ណត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឯត្ថ សមង្គិភាវត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលំ សម្បន្នំ – សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនីលកំ, ឯវមស្សាទ’’ន្តិ (បារា. ១៧) ឯត្ថ មធុរត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ឥធ បន បរិបុណ្ណត្ថេបិ សមង្គិភាវេបិ វដ្ដតិ, តស្មា សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា ហុត្វាតិបិ, សីលសមង្គិនោ ហុត្វាតិបិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘‘បរិបុណ្ណសីលា’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរិ វិយ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរិ វិយ សីលទោសវិគមេន សីលបារិបូរិ វុត្តា’’តិ. ‘‘សីលសមង្គិនោ’’តិ ឥមិនា បន អត្ថេន សីលេន សមង្គីភូតា សមោធានគតា សមន្នាគតា ហុត្វា វិហរថាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ សម្បន្នសីលតា ហោតិ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា អានិសំសទស្សនេន ច. តទុភយម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២០-២១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិ ឯត្តាវតា កិរ ភគវា ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’’តិ ឥមិនា ជេដ្ឋកសីលំ ទស្សេតីតិអាទិនា ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. កិមស្ស ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ឯវំ សម្បន្នសីលានំ វិហរតំ តុម្ហាកំ កិន្តិ សិយា ឧត្តរិ កាតព្ពំ, បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ចេតិ អត្ថោ.

ឯវំ ‘‘សម្បន្នសីលា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា សម្បាទនូបាយេន សទ្ធិំ សីលសម្បទាយ ភិក្ខូ និយោជេន្តោ អនេកបុគ្គលាធិដ្ឋានំ កត្វា ទេសនំ អារភិត្វា ឥទានិ យស្មា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន បវត្តិតាបិ ភគវតោ ទេសនា អនេកបុគ្គលាធិដ្ឋានាវ ហោតិ សព្ពសាធារណត្តា, តស្មា តំ ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ចរតោ ចេបិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អភិជ្ឈាយតិ ឯតាយាតិ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណស្ស លោភស្សេតំ អធិវចនំ. ព្យាបជ្ជតិ បូតិភវតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ, ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស ឯកូនវីសតិអាឃាតវត្ថុវិសយស្ស ទោសស្សេតំ អធិវចនំ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមោ កាមច្ឆន្ទោ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសាន’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៥៩), តថា ‘‘លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្តំ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៩១), ‘‘ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៤១៨, ១២៣៧) ច វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ. វិគតោ ហោតីតិ អយញ្ច អភិជ្ឈា, អយញ្ច ព្យាបាទោ វិគតោ ហោតិ អបគតោ, បហីនោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស ច ព្យាបាទនីវរណស្ស ច បហានំ ទស្សិតំ ហោតិ.

ថិនមិទ្ធន្តិ ថិនញ្ចេវ មិទ្ធញ្ច. តេសុ ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតា ថិនំ, អាលសិយស្សេតំ អធិវចនំ, វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ អកម្មញ្ញតា មិទ្ធំ, បចលាយិកភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា. តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា ឱនាហោ បរិយោនាហោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦២-១១៦៣) នយេន វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចញ្ចេវ កុក្កុច្ចញ្ច. តត្ថ ឧទ្ធច្ចំ នាម ចិត្តស្ស ឧទ្ធតាការោ, កុក្កុច្ចំ នាម អកតកល្យាណស្ស កតបាបស្ស តប្បច្ចយា វិប្បដិសារោ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភន្តត្តំ ចិត្តស្សា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦៥) វិត្ថារោ. ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណំ, អកតំ កុសលំ, អកតំ ភីរុត្តានំ; កតំ បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ.

វិចិកិច្ឆាតិ ពុទ្ធាទីសុ សំសយោ. តស្សា ‘‘សត្ថរិ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៩១៥), ‘‘តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? យា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេឡ្ហកំ ទ្វេធាបថោ សំសយោ អនេកំសគ្គាហោ អាសប្បនា បរិសប្បនា អបរិយោគាហនា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១០០៨) ច នយេន វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច អភិជ្ឈាព្យាបាទាទីនំ វិគមវសេន ច បហានវសេន ច តេសំ វិក្ខម្ភនមេវ វេទិតព្ពំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តចិត្តោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (វិភ. ៥០៨).

តត្ថ យថា នីវរណានំ បហានំ ហោតិ, តំ វេទិតព្ពំ. កថញ្ច នេសំ បហានំ ហោតិ? កាមច្ឆន្ទស្ស តាវ អសុភនិមិត្តេ យោនិសោមនសិការេន បហានំ ហោតិ, សុភនិមិត្តេ អយោនិសោមនសិការេនស្ស ឧប្បត្តិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

ឯវំ សុភនិមិត្តេ អយោនិសោមនសិការេន ឧប្បជ្ជន្តស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស តប្បដិបក្ខតោ អសុភនិមិត្តេ យោនិសោមនសិការេន បហានំ ហោតិ. តត្ថ អសុភនិមិត្តំ នាម អសុភម្បិ អសុភារម្មណម្បិ, យោនិសោមនសិការោ នាម ឧបាយមនសិការោ, បថមនសិការោ, អនិច្ចេ អនិច្ចន្តិ វា, ទុក្ខេ ទុក្ខន្តិ វា, អនត្តនិ អនត្តាតិ វា, អសុភេ អសុភន្តិ វា មនសិការោ. តំ តត្ថ ពហុលំ បវត្តយតោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ. តេនាហ ភគវា –