៣. តិកនិបាតោ
១. បឋមវគ្គោ
១. មូលសុត្តវណ្ណនា
៥០. តិកនិបាតស្ស បឋមេ តីណីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឥមានីតិ អភិមុខីករណំ. អកុសលមូលានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តត្ថ អកុសលានិ ច តានិ មូលានិ ចាតិ អកុសលមូលានិ. អថ វា អកុសលានំ ហេតុបច្ចយបភវជនកសមុដ្ឋាបកនិព្ពត្តកដ្ឋេន មូលានិ ចាតិ អកុសលមូលានិ, អកុសលធម្មានំ ការណានីតិ អត្ថោ. ការណញ្ហិ យថា ហិនោតិ ឯតស្មា ផលំ បវត្តតីតិ ហេតុ, បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ, បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោ, អត្តនោ ផលំ ជនេតីតិ ជនកំ, សមុដ្ឋាបេតីតិ សមុដ្ឋាបកំ, និព្ពត្តេតីតិ និព្ពត្តកន្តិ ច វុច្ចតិ. ឯវំ បតិដ្ឋដ្ឋេន មូលន្តិ, តស្មា អកុសលមូលានីតិ អកុសលានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនានិ, ការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ.
កេចិ បន ‘‘សាលិអាទីនំ សាលិពីជាទីនិ វិយ មណិប្បភាទីនំ មណិវណ្ណាទយោ វិយ ច អកុសលានំ អកុសលភាវសាធកោ លោភាទីនំ មូលដ្ឋោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ អកុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូបេសុ តេសំ ហេតុបច្ចយភាវោ ន សិយា. ន ហិ តានិ តេសំ អកុសលភាវំ សាធេន្តិ, ន ច បច្ចយា ន ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស.១).
អហេតុកស្ស ច មោហស្ស អកុសលភាវោ ន សិយា អកុសលភាវសាធកស្ស មូលន្តរស្ស អភាវតោ. អថាបិ សិយា លោភាទីនំ សភាវសិទ្ធោ អកុសលាទិភាវោ, តំសម្បយុត្តានំ បន លោភាទិបដិពទ្ធោតិ. ឯវម្បិ យថា លោភាទីនំ, ឯវំ អលោភាទីនម្បិ សភាវសិទ្ធោ កុសលាទិភាវោតិ អលោភាទយោ កុសលា ឯវ សិយុំ, ន អព្យាកតា, ន ច ហោន្តិ. តស្មា យថា សម្បយុត្តេសុ, ឯវំ មូលេសុបិ កុសលាទិភាវោ បរិយេសិតព្ពោ. យោនិសោមនសិការាទិកោ វិយ ហិ កុសលភាវស្ស, អយោនិសោមនសិការាទិកោ អកុសលភាវស្ស ការណន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ អកុសលភាវសាធនវសេន លោភាទីនំ មូលដ្ឋំ អគ្គហេត្វា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន គយ្ហមានេ ន កោចិ ទោសោ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរូឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, ហេតុរហិតា បន តិលពីជកាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតាតិ ហេតុអាទិអត្ថេន អកុសលានំ ឧបការកត្តា មូលានីតិ អកុសលមូលានិ. យស្មា បន មូលេន មុត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ នត្ថិ, តស្មា តីហិ មូលេហិ សព្ពោ អកុសលរាសិ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.
តានិ អកុសលមូលានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លោភាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. តត្ថ បន តតិយមគ្គវជ្ឈា លោភាទយោ អាគតា, ឥធ បន អនវសេសាតិ អយមេវ វិសេសោ.
គាថាយំ បាបចេតសន្តិ អកុសលធម្មសមាយោគតោ លាមកចិត្តំ. ហិំសន្តីតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ អាយតិំ វិបាកក្ខណេ ច វិពាធេន្តិ. អត្តសម្ភូតាតិ អត្តនិ ជាតា. តចសារន្តិ គណ្ឋិតំ, វេឡុន្តិ អត្ថោ. សម្ផលន្តិ អត្តនោ ផលំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ខទិរសីសបាទយោ វិយ អន្តោសារោ អហុត្វា ពហិសារតាយ តចសារន្តិ លទ្ធនាមំ វេឡុអាទិំ យថា អត្តសម្ភូតមេវ ផលំ ហិំសតិ វិនាសេតិ, ឯវមេវ អន្តោ សីលាទិសាររហិតំ លាមកចិត្តំ បុគ្គលំ អត្តសម្ភូតាយេវ លោភាទយោ វិនាសេន្តីតិ.
បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ធាតុសុត្តវណ្ណនា
៥១. ទុតិយេ ធាតុយោតិ អត្តនោ ផលស្ស សភាវស្ស ច ធារណដ្ឋេន ធាតុយោ. យញ្ចេត្ថ ផលនិព្ពត្តកំ, តំ អត្តនោ ផលស្ស សភាវស្ស ច, ឥតរំ សភាវស្សេវ ធារណដ្ឋេន ធាតុ. រូបធាតូតិ រូបភវោ. ធាតុយា អាគតដ្ឋានេ ភវេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ, ភវស្ស អាគតដ្ឋានេ ធាតុយា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពន្តិ ឥធ ភវេន បរិច្ឆេទោ កថិតោ. តស្មា –
‘‘កតមេ ធម្មា រូបាវចរា? ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា, ឥមេ ធម្មា រូបាវចរា’’តិ (ធ. ស. ១២៨៩) –
ឯវំ វុត្តា រូបាវចរធម្មា រូបធាតុ. អរូបធាតូតិ អរូបភវោ. ឥធាបិ ភវេន បរិច្ឆេទោ កថិតោតិ –
‘‘កតមេ ធម្មា អរូបាវចរា? ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនូបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា, ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា, ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា, ឥមេ ធម្មា អរូបាវចរា’’តិ (ធ. ស. ១២៩១) –
ឯវំ វុត្តា អរូបាវចរធម្មា អរូបធាតុ. និរោធធាតូតិ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ.
អបរោ នយោ – រូបសហិតា, រូបបដិពទ្ធា, ធម្មប្បវត្តិ រូបធាតុ, បញ្ចវោការភវោ, ឯកវោការភវោ ច, តេន សកលោ កាមភវោ រូបភវោ ច សង្គហិតោ. រូបរហិតា ធម្មប្បវត្តិ អរូបធាតុ, ចតុវោការភវោ, តេន អរូបភវោ សង្គហិតោ. ឥតិ ទ្វីហិ បទេហិ តយោ ភវា សព្ពា សំសារប្បវត្តិ ទស្សិតា. តតិយបទេន បន អសង្ខតធាតុយេវ សង្គហិតាតិ មគ្គផលានិ ឥធ តិកវិនិមុត្តធម្មា នាម ជាតា. កេចិ បន ‘‘រូបធាតូតិ រូបសភាវា ធម្មា, អរូបធាតូតិ អរូបសភាវា ធម្មាតិ បទទ្វយេន អនវសេសតោ បញ្ចក្ខន្ធា គហិតា’’តិ. ‘‘រូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា រូបធាតុ, អរូបតណ្ហាយ វិសយភូតា អរូបធាតូ’’តិ ច វទន្តិ, តំ សព្ពំ ឥធ នាធិប្បេតំ. តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
គាថាសុ រូបធាតុំ បរិញ្ញាយាតិ រូបបដិពទ្ធធម្មបវត្តិំ ញាតបរិញ្ញាទីហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អារុប្បេសុ អសណ្ឋិតាតិ អរូបាវចរធម្មេសុ ភវរាគវសេន ភវទិដ្ឋិវសេន ច ន បតិដ្ឋិតា អនល្លីនា. ‘‘អរូបេសុ អសណ្ឋិតា’’តិ ច បឋន្តិ, សោ ឯវ អត្ថោ. ឯត្តាវតា តេភូមកធម្មានំ បរិញ្ញា វុត្តា. និរោធេ យេ វិមុច្ចន្តីតិ យេ និព្ពានេ អារម្មណភូតេ អគ្គមគ្គផលវសេន សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធីហិ អនវសេសកិលេសតោ វិមុច្ចន្តិ. តេ ជនា មច្ចុហាយិនោតិ តេ ខីណាសវជនា មរណំ សមតីតា.
ឯវំ ធាតុត្តយសមតិក្កមេន អមតាធិគមំ ទស្សេត្វា ‘‘អយញ្ច បដិបទា មយា គតមគ្គោ ច តុម្ហាកំ ទស្សិតោ’’តិ តត្ថ នេសំ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ កាយេនាតិ នាមកាយេន មគ្គផលេហិ. ផុសយិត្វាតិ បត្វា. និរូបធិន្តិ ខន្ធាទិសព្ពូបធិរហិតំ. ឧបធិប្បដិនិស្សគ្គន្តិ តេសំយេវ ច ឧបធីនំ បដិនិស្សជ្ជនការណំ. និព្ពានស្ស ហិ មគ្គញាណេន សច្ឆិកិរិយាយ សព្ពេ ឧបធយោ បដិនិស្សដ្ឋា ហោន្តីតិ តំ តេសំ បដិនិស្សជ្ជនការណំ. សច្ឆិកត្វាតិ កាលេន កាលំ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា អនាសវោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តមេវ អសោកំ វិរជំ និព្ពានបទំ ទេសេតិ. តស្មា តទធិគមាយ ឧស្សុក្កំ កាតព្ពន្តិ.
ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. បឋមវេទនាសុត្តវណ្ណនា
៥២. តតិយេ វេទនាតិ អារម្មណរសំ វេទិយន្តិ អនុភវន្តីតិ វេទនា. តា វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘សុខា វេទនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុខ-សទ្ទោ អត្ថុទ្ធារវសេន ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ទុក្ខ-សទ្ទោ បន ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៨៧; វិភ. ១៩០) ទុក្ខវត្ថុស្មិំ អាគតោ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ ទុក្ខំ ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) ទុក្ខារម្មណេ. ‘‘ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៧) ទុក្ខបច្ចយេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករា អក្ខានេន បាបុណិតុំ, យាវ ទុក្ខា និរយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥០) ទុក្ខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣២; ធ. ស. ១៦៥) ទុក្ខវេទនាយំ. ឥធាបិ ទុក្ខវេទនាយមេវ.
វចនត្ថតោ បន សុខយតីតិ សុខា. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា. ន ទុក្ខា ន សុខាតិ អទុក្ខមសុខា, មការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. តាសុ ឥដ្ឋានុភវនលក្ខណា សុខា, អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា ទុក្ខា, ឧភយវិបរីតានុភវនលក្ខណា អទុក្ខមសុខា. តស្មា សុខទុក្ខវេទនានំ ឧប្បត្តិ បាកដា, ន អទុក្ខមសុខាយ. យទា ហិ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, សកលសរីរំ ភេន្តំ មទ្ទន្តំ ផរមានំ សតធោតសប្បិំ ខាទាបេន្តំ វិយ, សតបាកតេលំ មក្ខេន្តំ វិយ, ឃដសហស្សេន បរិឡាហំ និព្ពាបយមានំ វិយ ច ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វាចំ និច្ឆារយមានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. យទា ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, សកលសរីរំ ខោភេន្តំ មទ្ទន្តំ ផរមានំ តត្តផាលំ បវេសេន្តំ វិយ វិលីនតម្ពលោហំ អាសិញ្ចន្តំ វិយ ច ‘‘អហោ ទុក្ខំ, អហោ ទុក្ខ’’ន្តិ វិប្បលាបេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ សុខទុក្ខវេទនានំ ឧប្បត្តិ បាកដា.
អទុក្ខមសុខា បន ទុព្ពិជានា ទុទ្ទីបនា អន្ធការា អវិភូតា. សា សុខទុក្ខានំ អបគមេ សាតាសាតបដិបក្ខវសេន មជ្ឈត្តាការភូតា នយតោ គណ្ហន្តស្សេវ បាកដា ហោតិ. យថា កិំ? យថា បុព្ពាបរំ សបំសុកេ បទេសេ ឧបចរិតមគ្គវសេន បិដ្ឋិបាសាណេ មិគេន គតមគ្គោ, ឯវំ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណេសុ សុខទុក្ខានុភវនេនបិ មជ្ឈត្តារម្មណានុភវនភាវេន វិញ្ញាយតិ. មជ្ឈត្តារម្មណគ្គហណំ បិដ្ឋិបាសាណគមនំ វិយ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណគ្គហណាភាវតោ. យញ្ច តត្រានុភវនំ, សា អទុក្ខមសុខាតិ.
ឯវមេត្ថ សុខទុក្ខអទុក្ខមសុខភាវេន តិធា វុត្តាបិ កត្ថចិ សុខទុក្ខភាវេន ទ្វិធា វុត្តា. យថាហ – ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា, បរិយាយេន សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា’’តិ (ម. និ. ២.៨៩). កត្ថចិ តិស្សោបិ វិសុំ វិសុំ សុខទុក្ខអទុក្ខមសុខភាវេន ‘‘សុខា វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា, ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). កត្ថចិ សព្ពាបិ ទុក្ខភាវេន. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩).
តត្ថ សិយា – យទិ តិស្សោ វេទនា យថា ឥធ វុត្តា, អញ្ញេសុ ច ឯទិសេសុ សុត្តេសុ អភិធម្មេ ច ឯវំ អវត្វា កស្មា ឯវំ វុត្តំ ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ, ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា’’តិ ច? សន្ធាយភាសិតមេតំ, តស្មា សា បរិយាយទេសនា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
‘‘សង្ខារានិច្ចតំ, អានន្ទ, មយា សន្ធាយ ភាសិតំ សង្ខារវិបរិណាមតំ, ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិ’’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩).
‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេនា’’តិ ច (សំ. និ. ៤.២៥៩).
ឯត្ថ ហិ សុខា អទុក្ខមសុខាតិ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ វេទនានំ និប្បរិយាយេន ទុក្ខភាវោ នត្ថិ, វេនេយ្យជ្ឈាសយេន បន តត្ថ និច្ឆន្ទទស្សនត្ថំ បរិយាយេន ទុក្ខភាវោ វុត្តោតិ សា តាទិសី បរិយាយទេសនា. អយំ បន វេទនត្តយទេសនា សភាវកថាតិ កត្វា និប្បរិយាយទេសនាតិ អយមេត្ថ អាចរិយានំ សមានកថា.
វិតណ្ឌវាទី បនាហ ‘‘ទុក្ខតាទ្វយវចនតោ បរិយាយទេសនាវ វេទនត្តយទេសនា’’តិ. សោ ‘‘មា ហេវ’’ន្តិស្ស វចនីយោ, យស្មា ភគវតា សព្ពាសំ វេទនានំ ទុក្ខភាវោ អធិប្បាយវសេន វុត្តោ ‘‘សង្ខារានិច្ចតំ, អានន្ទ, មយា សន្ធាយ ភាសិតំ សង្ខារវិបរិណាមតំ ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិ’’’ន្តិ. យទិ បនេត្ថ វេទនត្តយទេសនា បរិយាយទេសនា សិយា, ‘‘ឥទំ មយា សន្ធាយ ភាសិតំ តិស្សោ វេទនា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន បនេតំ វុត្តំ.
អបិចាយមេវ វត្តព្ពោ ‘‘កោ, បនាវុសោ, វេទនត្តយទេសនាយ អធិប្បាយោ’’តិ? សចេ វទេយ្យ ‘‘មុទុកា ទុក្ខា វេទនា សុខា, អធិមត្តា ទុក្ខា, មជ្ឈិមា អទុក្ខមសុខាតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយេន វុត្តា. តាសុ ហិ ន សត្តានំ សុខាទិវឌ្ឍី’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – កោ បនាវុសោ ទុក្ខវេទនាយ សភាវោ, យេន ‘‘សព្ពា វេទនា ទុក្ខា’’តិ វុច្ចេយ្យុំ? យទិ យាយ ឧប្បន្នាយ សត្តា វិយោគមេវ ឥច្ឆន្តិ, សោ ទុក្ខវេទនាយ សភាវោ. យាយ ច បន ឧប្បន្នាយ សត្តា អវិយោគមេវ ឥច្ឆន្តិ, យាយ ន ឧភយំ ឥច្ឆន្តិ, សា កថំ ទុក្ខវេទនា សិយា? អថ យា អត្តនោ និស្សយស្ស ឧបឃាតការី, សា ទុក្ខា. យា អនុគ្គហការី, សា កថំ ទុក្ខា សិយា. អថ បន យទរិយា ទុក្ខតោ បស្សន្តិ, សោ ទុក្ខវេទនាយ សភាវោ, សង្ខារទុក្ខតាយ វេទនំ អរិយា ទុក្ខតោ បស្សន្តិ, សា ច អភិណ្ហសភាវាតិ កថំ តាសំ វេទនានំ មុទុមជ្ឈិមាធិមត្តទុក្ខភាវោ សិយា? យទិ ច សង្ខារទុក្ខតាយ ឯវ វេទនានំ ទុក្ខភាវោ សិយា, ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, ទុក្ខតាយោ ទុក្ខទុក្ខតា, វិបរិណាមទុក្ខតា, សង្ខារទុក្ខតា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) អយំ ទុក្ខតានំ វិភាគទេសនា និប្បយោជនា សិយា. តថា ច សតិ សុត្តមេវ បដិពាហិតំ សិយា, បុរិមេសុ ច តីសុ រូបាវចរជ្ឈានេសុ មុទុកា ទុក្ខា វេទនាតិ អាបជ្ជតិ សុខវេទនាវចនតោ. ចតុត្ថជ្ឈានេ អរូបជ្ឈានេសុ ច មជ្ឈិមា, អទុក្ខមសុខវេទនាវចនតោ. ឯវំ សន្តេ បុរិមា តិស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា អរូបសមាបត្តីហិ ច សន្តតរាតិ អាបជ្ជតិ. កថំ វា សន្តតរប្បណីតតរាសុ សមាបត្តីសុ ទុក្ខវេទនាយ អធិកភាវោ យុជ្ជតិ? តស្មា វេទនត្តយទេសនាយ បរិយាយទេសនាភាវោ ន យុត្តោតិ.
យំ បន វុត្តំ ‘‘ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ’’តិ (អ. និ. ៤.៤៩; បដិ. ម. ១.២៣៦), តំ កថន្តិ? វិបរិណាមទុក្ខតាយ សង្ខារទុក្ខតាយ ច យថាភូតានវពោធេន យា ឯកន្តតោ សុខសញ្ញា, យា ច ទុក្ខនិមិត្តេ សុខនិមិត្តសញ្ញា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវម្បិ ‘‘សុខា, ភិក្ខវេ, វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ (ឥតិវុ. ៥៣) ឥទំ បន កថន្តិ? ឥទំ បន វិបរិណាមទស្សនេ សន្និយោជនត្ថំ វុត្តំ តស្ស តត្ថ វិរាគុប្បត្តិយា ឧបាយភាវតោ សុខវេទនាយ ពហុទុក្ខានុគតភាវតោ ច. តថា ហិ ទុក្ខស្ស ហេតុភាវតោ អនេកេហិ ទុក្ខធម្មេហិ អនុពទ្ធត្តា ច បណ្ឌិតា សុខម្បិ ទុក្ខមិច្ចេវ បដិបន្នា.
ឯវម្បិ នត្ថេវ សុខា វេទនា, សុខហេតូនំ និយមាភាវតោ. យេ ហិ សុខវេទនាយ ហេតុសម្មតា ឃាសច្ឆាទនាទយោ, តេ ឯវ អធិមត្តំ អកាលេ ច បដិសេវិយមានា ទុក្ខវេទនាយ ហេតុភាវមាបជ្ជន្តិ. ន ច យេនេវ ហេតុនា សុខំ, តេនេវ ទុក្ខន្តិ យុត្តំ វត្តុំ. តស្មា ន តេ សុខហេតូ, ទុក្ខន្តរាបគមេ បន អវិញ្ញូនំ សុខសញ្ញា យថា ចិរតរំ ឋានាទិឥរិយាបថសមង្គី ហុត្វា តទញ្ញឥរិយាបថសមាយោគេ មហន្តញ្ច ភារំ វហតោ ភារនិក្ខេបេ ចេវ វូបសមេ ច, តស្មា នត្ថេវ សុខន្តិ? តយិទំ សម្មទេវ សុខហេតុំ អបរិញ្ញាយ តស្ស និយមាភាវបរិកប្បនំ. អារម្មណមត្តមេវ ហិ កេវលំ សុខហេតុំ មនសិកត្វា ឯវំ វុត្តំ, អជ្ឈត្តិកសរីរស្ស អវត្ថាវិសេសំ សមុទិតំ បន ឯកជ្ឈំ តទុភយំ សុខាទិហេតូតិ វេទិតព្ពំ. យាទិសញ្ច តទុភយំ សុខវេទនាយ ហេតុ, តាទិសំ ន កទាចិបិ ទុក្ខវេទនាយ ហេតុ ហោតីតិ វវត្ថិតា ឯវ សុខាទិហេតុ. យថា នាម តេជោធាតុ សាលិយវឌាកសស្សាទីនំ យាទិសមវត្ថន្តរំ បត្វា សាតមធុរភាវហេតុ ហោតិ, ន តាទិសមេវ បត្វា កទាចិបិ អសាតអមធុរភាវហេតុ ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.
ទុក្ខាបគមេវ កទាចិ សុខវេទនន្តរំ ឧបលព្ភតិ. តត្ថ សុខេយេវ សុខសញ្ញា, ន ទុក្ខាបគមមត្តេ យថា អទ្ធានគមនបរិស្សមកិលន្តស្ស សម្ពាហនេ ឥរិយាបថបរិវត្តនេ ច, អញ្ញថា កាលន្តរេបិ បរិស្សមាបគមេ តាទិសី សុខសញ្ញា សិយា. ទុក្ខាបគមមត្តេ បន សុខន្តិ បរិកប្បនា វេទនាវិសេសស្ស អនុបលព្ភមានត្តា. ឯកន្តេនេវ ចេតំ ឯវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, យតោ បណីតប្បណីតានិយេវ អារម្មណានិ មហតា អាយាសេន សត្តា អភិបត្ថយន្តិ, ន ច នេសំ យេន កេនចិ យថាលទ្ធមត្តេន បច្ចយេន បតិការំ កាតុំ សក្កា តណ្ហុប្បាទេនាតិ. វេទនាបច្ចយា ហិ តណ្ហាឧបាទិ, តថាភាវេ ច សុគន្ធមធុរសុខសម្ផស្សាទិវត្ថូនំ ឥតរីតរភាវេន សុខវិសេសសញ្ញា ជាយមានា កតមស្ស ទុក្ខវិសេសស្ស អបគមនេ ឃានជិវ្ហាកាយទ្វារេសុ, សោតទ្វារេ ច ទិព្ពសង្គីតសទិសបញ្ចង្គិកតូរិយសទ្ទាវធារណេ. តស្មា ន ទុក្ខវេទនាយមេវ ទុក្ខន្តរាបគមេ សុខសញ្ញា, នាបិ កេវលេ ទុក្ខាបគមមត្តេតិ អាគមតោ យុត្តិតោបិ វវត្ថិតា តិស្សោ វេទនាតិ ភគវតោ វេទនត្តយទេសនា នីតត្ថាយេវ, ន នេយ្យត្ថាតិ សញ្ញាបេតព្ពំ. ឯវញ្ចេតំ ឧបេតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ, កម្មំ កត្វា ឧយ្យោជេតព្ពោ ‘‘គច្ឆ យថាសុខ’’ន្តិ.
ឯវមេតា អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខសភាវវវត្ថិតលក្ខណា ឯវ តិស្សោ វេទនា ភគវតា ទេសិតា. តញ្ច ខោ វិបស្សនាកម្មិកានំ យោគាវចរានំ វេទនាមុខេន អរូបកម្មដ្ឋានទស្សនត្ថំ. ទុវិធញ្ហិ កម្មដ្ឋានំ រូបកម្មដ្ឋានំ, អរូបកម្មដ្ឋានន្តិ. តត្ថ ភគវា រូបកម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ សង្ខេបមនសិការវសេន វា វិត្ថារមនសិការវសេន វា ចតុធាតុវវត្ថានាទិវសេន វា កថេតិ. អរូបកម្មដ្ឋានំ បន កថេន្តោ ផស្សវសេន វា វេទនាវសេន វា ចិត្តវសេន វា កថេតិ. ឯកច្ចស្ស ហិ អាបាថគតេ អារម្មណេ អាវជ្ជតោ តត្ថ ចិត្តចេតសិកានំ បឋមាភិនិបាតោ ផស្សោ តំ អារម្មណំ ផុសន្តោ ឧប្បជ្ជមានោ បាកដោ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស តំ អារម្មណំ អនុភវន្តី ឧប្បជ្ជមានា វេទនា បាកដា ហោតិ, ឯកច្ចស្ស តំ អារម្មណំ វិជានន្តំ ឧប្បជ្ជមានំ វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតិ. ឥតិ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន យថាបាកដំ ផស្សាទិមុខេន តិធា អរូបកម្មដ្ឋានំ កថេតិ.
តត្ថ យស្ស ផស្សោ បាកដោ ហោតិ, សោបិ ‘‘ន កេវលំ ផស្សោវ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ តទេវ អារម្មណំ អនុភវមានា វេទនាបិ ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ, វិជានមានំ វិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ. យស្ស វេទនា បាកដា ហោតិ, សោបិ ‘‘ន កេវលំ វេទនាវ ឧប្បជ្ជតិ, តាយ សទ្ធិំ ផុសមានោ ផស្សោបិ ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ, វិជានមានំ វិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ. យស្ស វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតិ, សោបិ ‘‘ន កេវលំ វិញ្ញាណមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ តទេវារម្មណំ ផុសមានោ ផស្សោបិ ឧប្បជ្ជតិ, អនុភវមានា វេទនាបិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ.
សោ ‘‘ឥមេ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា កិំនិស្សិតា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘វត្ថុនិស្សិតា’’តិ បជានាតិ. វត្ថុ នាម ករជកាយោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥទញ្ច បន មេ វិញ្ញាណំ ឯត្ថសិតំ ឯត្ថបដិពទ្ធ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៣៥; ម. និ. ២.២៥២). សោ អត្ថតោ ភូតា ចេវ ឧបាទារូបានិ ច, ឯវមេត្ថ វត្ថុ រូបំ, ផស្សបញ្ចមកា នាមន្តិ នាមរូបមត្តមេវ បស្សតិ. រូបញ្ចេត្ថ រូបក្ខន្ធោ, នាមំ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ បញ្ចក្ខន្ធមត្តំ ហោតិ. នាមរូបវិនិមុត្តា ហិ បញ្ចក្ខន្ធា, បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ វា នាមរូបំ នត្ថិ. សោ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា កិំហេតុកា’’តិ ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘អវិជ្ជាទិហេតុកា’’តិ, តតោ ‘‘បច្ចយោ ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច ឥទំ, អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថិ, សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជមត្តមេវា’’តិ សប្បច្ចយនាមរូបវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនាបដិបាដិយា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសន្តោ វិចរតិ. សោ ‘‘អជ្ជ អជ្ជា’’តិ បដិវេធំ អាកង្ខមានោ តថារូបេ សមយេ ឧតុសប្បាយំ, បុគ្គលសប្បាយំ, ភោជនសប្បាយំ, ធម្មស្សវនសប្បាយំ វា លភិត្វា ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោវ វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯវំ ឥមេសំ តិណ្ណំ ជនានំ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន ភគវា វេទនាវសេន ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន អរូបកម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ វេទនាវសេន កថេសិ. តត្ថ –
‘‘លក្ខណញ្ច អធិដ្ឋានំ, ឧប្បត្តិ អនុសយោ តថា;
ឋានំ បវត្តិកាលោ ច, ឥន្ទ្រិយញ្ច ទ្វិធាទិតា’’តិ. –
ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ – តត្ថ លក្ខណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អធិដ្ឋានន្តិ ផស្សោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ វចនតោ ផស្សោ វេទនាយ អធិដ្ឋានំ. តថា ហិ សោ វេទនាធិដ្ឋានភាវតោ និច្ចម្មគាវីឧបមាយ ឧបមិតោ. តត្ថ សុខវេទនីយោ ផស្សោ សុខាយ វេទនាយ អធិដ្ឋានំ, ទុក្ខវេទនីយោ ផស្សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ, អទុក្ខមសុខវេទនីយោ ផស្សោ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អធិដ្ឋានំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. វេទនា កស្ស បទដ្ឋានំ? ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ វចនតោ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ អភិបត្ថនីយភាវតោ. សុខា វេទនា តាវ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ ហោតុ, ឥតរា បន កថន្តិ? វុច្ចតេ សុខសមង្គីបិ តាវ តំសទិសំ តតោ វា ឧត្តរិតរំ សុខំ អភិបត្ថេតិ, កិមង្គ បន ទុក្ខសមង្គីភូតោ. អទុក្ខមសុខា ច សន្តភាវេន សុខមិច្ចេវ វុច្ចតីតិ តិស្សោបិ វេទនា តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ.
ឧប្បត្តីតិ ឧប្បត្តិការណំ. ឥដ្ឋារម្មណភូតា ហិ សត្តសង្ខារា សុខវេទនាយ ឧប្បត្តិការណំ, តេ ឯវ អនិដ្ឋារម្មណភូតា ទុក្ខវេទនាយ, មជ្ឈត្តារម្មណភូតា អទុក្ខមសុខាយ. វិបាកតោ តទាការគ្គហណតោ ចេត្ថ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា វេទិតព្ពា.
អនុសយោតិ ឥមាសុ តីសុ វេទនាសុ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតិ, ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘សុខាយ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៦៥).
ទិដ្ឋិមានានុសយា ចេត្ថ រាគបក្ខិយា កាតព្ពា. សុខាភិនន្ទនេន ហិ ទិដ្ឋិគតិកា ‘‘សស្សត’’ន្តិអាទិនា សក្កាយេ អភិនិវិសន្តិ, មានជាតិកា ច មានំ ជប្បេន្តិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា. វិចិកិច្ឆានុសយោ បន អវិជ្ជាបក្ខិកោ កាតព្ពោ. តថា ហិ វុត្តំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ (វិភ. ២៨៨-២៨៩) ‘‘វេទនាបច្ចយា វិចិកិច្ឆា’’តិ. អនុសយានញ្ច តត្ថ តត្ថ សន្តានេ អប្បហីនភាវេន ថាមគមនំ. តស្មា ‘‘សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ មគ្គេន អប្បហីនត្តា អនុរូបការណលាភេ ឧប្បជ្ជនារហោ រាគោ, តត្ថ សយិតោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.
ឋានន្តិ កាយោ ចិត្តញ្ច វេទនាយ ឋានំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំ តស្មិំ សមយេ កាយិកំ សុខំ កាយសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ (ធ. ស. ៤៤៩). យំ តស្មិំ សមយេ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិត’’ន្តិ (ធ. ស. ៤៧១) ច.
បវត្តិកាលោតិ បវត្តិក្ខណោ, បវត្តនាកលនញ្ច. បវត្តិក្ខណេន ហិ សុខទុក្ខវេទនានំ សុខទុក្ខភាវោ វវត្ថិតោ. យថាហ –
‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា, ទុក្ខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥).
សុខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ សុខំ, នត្ថិភាវោ ទុក្ខំ. ទុក្ខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ ទុក្ខំ, នត្ថិភាវោ សុខន្តិ អត្ថោ. អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ បវត្តនាកលនំ បវត្តិយា អាកលនំ អនាកលនញ្ច ជាននំ អជាននញ្ច សុខទុក្ខភាវវវត្ថានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘អទុក្ខមសុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ.
ឥន្ទ្រិយន្តិ ឯតា ហិ សុខាទយោ តិស្សោ វេទនា សុខិន្ទ្រិយំ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយន្តិ អធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយតោ បញ្ចធា វិភត្តា. កាយិកញ្ហិ សាតំ សុខិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ, អសាតំ ទុក្ខិន្ទ្រិយន្តិ. មានសំ បន សាតំ សោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ, អសាតំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ. ទុវិធម្បិ នេវ សាតំ នាសាតំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយន្តិ. កិំ បនេត្ថ ការណំ – យថា កាយិកចេតសិកា សុខទុក្ខវេទនា ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វិភជិត្វា វុត្តា, ន ឯវំ អទុក្ខមសុខាតិ? ភេទាភាវតោ. យថេវ ហិ អនុគ្គហសភាវា ពាធកសភាវា ច សុខទុក្ខវេទនា អញ្ញថា កាយស្ស អនុគ្គហំ ពាធកញ្ច ករោន្តិ, ចិត្តស្ស ច អញ្ញថា, ន ឯវំ អទុក្ខមសុខា, តស្មា ភេទាភាវតោ វិភជិត្វា ន វុត្តា.
ទ្វិធាទិតាតិ សព្ពាបិ ហិ វេទនា វេទយិតដ្ឋេន ឯកវិធាបិ និស្សយភេទេន ទុវិធា – កាយិកា ចេតសិកាតិ, សុខា, ទុក្ខា, អទុក្ខមសុខាតិ តិវិធា, ចតុយោនិវសេន ចតុព្ពិធា, ឥន្ទ្រិយវសេន, គតិវសេន ច បញ្ចវិធា, ទ្វារវសេន ច អារម្មណវសេន ច ឆព្ពិធា, សត្តវិញ្ញាណធាតុយោគេន សត្តវិធា, អដ្ឋលោកធម្មបច្ចយតាយ អដ្ឋវិធា, សុខាទីនំ បច្ចេកំ អតីតាទិវិភាគេន នវវិធា, តា ឯវ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទេន អដ្ឋារសវិធា, តថា រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ ឯកេកស្មិំ សុខាទិវសេន តិស្សោ តិស្សោ កត្វា. រូបារម្មណស្មិញ្ហិ សុខាបិ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខាបិ, អទុក្ខមសុខាបិ, ឯវំ ឥតរេសុបិ. អថ វា អដ្ឋារសមនោបវិចារវសេន អដ្ឋារស. វុត្តញ្ហិ –
‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា សោមនស្សដ្ឋានិយំ រូបំ ឧបវិចរតិ, ទោមនស្សដ្ឋានិយំ, ឧបេក្ខាដ្ឋានិយំ រូបំ ឧបវិចរតិ, សោតេន សទ្ទំ…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ សោមនស្សដ្ឋានិយំ ធម្មំ ឧបវិចរតិ, ទោមនស្សដ្ឋានិយំ, ឧបេក្ខាដ្ឋានិយំ ធម្មំ ឧបវិចរតី’’តិ (អ. និ. ៣.៦២).
ឯវំ អដ្ឋារសវិធា ហោន្តិ. តថា ឆ គេហស្សិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ គេហស្សិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ គេហស្សិតា ឧបេក្ខា, តថា នេក្ខម្មស្សិតា សោមនស្សាទយោតិ ឯវំ ឆត្តិំសវិធា. អតីតេ ឆត្តិំស, អនាគតេ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នេ ឆត្តិំសាតិ អដ្ឋុត្តរសតម្បិ ភវន្តិ. ឯវមេត្ថ ទ្វិធាទិតា វេទិតព្ពាតិ.
បកិណ្ណកកថា និដ្ឋិតា.
គាថាសុ សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា សមាហិតោ. តេន សមថភាវនានុយោគំ ទស្សេតិ. សម្បជានោតិ សាត្ថកសម្បជញ្ញាទិនា ចតុព្ពិធេន សម្បជញ្ញេន សម្បជានោ. តេន វិបស្សនានុយោគំ ទស្សេតិ. សតោតិ សតោការី. តេន សមថវិបស្សនានយេន ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. តេន សមន្នាគតត្តំ ទស្សេតិ. វេទនា ច បជានាតីតិ ‘‘ឥមា វេទនា, ឯត្តកា វេទនា’’តិ សភាវតោ វិភាគតោ ‘‘អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិ អនិច្ចាទិលក្ខណតោ ច បុព្ពភាគេ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយមគ្គេន បរិញ្ញាបដិវេធេន បជានាតិ. វេទនានញ្ច សម្ភវន្តិ សមុទយសច្ចំ. យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តីតិ ឯត្តាវតា វេទនា យត្ថ និរុជ្ឈន្តិ, តំ និរោធសច្ចំ. ខយគាមិនន្តិ វេទនានំ ខយគាមិនំ អរិយមគ្គញ្ច បជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. វេទនានំ ខយាតិ ឯវំ ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តេន អរិយមគ្គេន វេទនានំ អនុប្បាទនិរោធា. និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោតិ និត្តណ្ហោ, បហីនតណ្ហោ, កិលេសបរិនិព្ពានេន, ខន្ធបរិនិព្ពានេន ច បរិនិព្ពុតោ ហោតិ.
តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. ទុតិយវេទនាសុត្តវណ្ណនា
៥៣. ចតុត្ថេ ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពាតិ សុខវេទនា វិបរិណាមទុក្ខវសេន ទុក្ខាតិ ញាណចក្ខុនា បស្សិតព្ពា. សល្លតោ ទដ្ឋព្ពាតិ ទុន្នីហរណដ្ឋេន អន្តោតុទនដ្ឋេន បីឡនដ្ឋេន ទុក្ខទុក្ខភាវេន ទុក្ខវេទនា សល្លន្តិ បស្សិតព្ពា. អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវតោ ឧទយព្ពយវន្តតោ តាវកាលិកតោ និច្ចបដិបក្ខតោ ច អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចាតិ បស្សិតព្ពា. កាមញ្ចេត្ថ សព្ពាបិ វេទនា អនិច្ចតោ បស្សិតព្ពា, អនិច្ចទស្សនតោ បន សាតិសយំ វិរាគនិមិត្តំ ទុក្ខទស្សនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘សុខា, ភិក្ខវេ, វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា, ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ អាហ. អថ វា យត្ថ បុថុជ្ជនា សុខាភិនិវេសិនោ, តត្ថ និព្ពេទជននត្ថំ តថា វុត្តំ. តេនស្សា សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខភាវោ ទស្សិតោ. យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខន្តិ វិបរិណាមទុក្ខតាយ ‘‘សុខា, ភិក្ខវេ, វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ វត្វា ‘‘សុខាបិ តាវ ឯទិសី, ទុក្ខា នុ ខោ កីទិសី’’តិ ចិន្តេន្តានំ ទុក្ខទុក្ខតាយ ‘‘ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ អាហ, ឥតរា បន សង្ខារទុក្ខតាយ ឯវ ទុក្ខាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ អវោច.
ឯត្ថ ច ‘‘សុខា វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ ឯតេន រាគស្ស សមុគ្ឃាតនូបាយោ ទស្សិតោ. សុខវេទនាយ ហិ រាគានុសយោ អនុសេតិ. ‘‘ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ ឯតេន ទោសស្ស សមុគ្ឃាតនូបាយោ ទស្សិតោ. ទុក្ខវេទនាយ ហិ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ. ‘‘អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ ឯតេន មោហស្ស សមុគ្ឃាតនូបាយោ ទស្សិតោ. អទុក្ខមសុខវេទនាយ ហិ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ.
តថា បឋមេន តណ្ហាសំកិលេសស្ស បហានំ ទស្សិតំ តស្ស សុខស្សាទហេតុកត្តា, ទុតិយេន ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស បហានំ. យថាភូតញ្ហិ ទុក្ខំ អបរិជានន្តា តស្ស បរិហរណត្ថំ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ. តតិយេន ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស បហានំ អនិច្ចតោ បស្សន្តស្ស ទិដ្ឋិសំកិលេសាភាវតោ អវិជ្ជានិមិត្តត្តា ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស, អវិជ្ជានិមិត្តញ្ច អទុក្ខមសុខា វេទនា. បឋមេន វា វិបរិណាមទុក្ខបរិញ្ញា, ទុតិយេន ទុក្ខទុក្ខបរិញ្ញា, តតិយេន សង្ខារទុក្ខបរិញ្ញា. បឋមេន វា ឥដ្ឋារម្មណបរិញ្ញា, ទុតិយេន អនិដ្ឋារម្មណបរិញ្ញា, តតិយេន មជ្ឈត្តារម្មណបរិញ្ញា. វិរត្តេសុ ហិ តទារម្មណធម្មេសុ អារម្មណានិបិ វិរត្តានេវ ហោន្តីតិ. បឋមេន វា រាគប្បហានបរិកិត្តនេន ទុក្ខានុបស្សនាយ អប្បណិហិតវិមោក្ខោ ទីបិតោ ហោតិ, ទុតិយេន ទោសប្បហានបរិកិត្តនេន អនិច្ចានុបស្សនាយ អនិមិត្តវិមោក្ខោ, តតិយេន មោហប្បហានបរិកិត្តនេន អនត្តានុបស្សនាយ សុញ្ញតវិមោក្ខោ ទីបិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.
យតោតិ យទា, យស្មា វា. អរិយោតិ កិលេសេហិ អារកា ឋិតោ បរិសុទ្ធោ. សម្មទ្ទសោតិ សព្ពាសំ វេទនានំ ចតុន្នម្បិ វា សច្ចានំ អវិបរីតទស្សាវី. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ វេទនាមូលកំ តណ្ហំ អគ្គមគ្គេន ឆិន្ទិ, អនវសេសតោ សមុច្ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធំ សំយោជនំ បរិវត្តយិ, និម្មូលមកាសិ. សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា, បហានាភិសមយា វា. អរហត្តមគ្គោ ហិ កិច្ចវសេន មានំ បស្សតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន សោ តាវទេវ បហីយតិ ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ, អយមស្ស បហានាភិសមយោ. អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ ឯវំ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស ទិដ្ឋត្តា បហីនត្តា ច សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស កោដិសង្ខាតំ អន្តំ បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ, អន្តិមសមុស្សយមត្តាវសេសំ ទុក្ខមកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ.
គាថាសុ យោតិ យោ អរិយសាវកោ. អទ្ទាតិ អទ្ទស, សុខវេទនំ ទុក្ខតោ បស្សីតិ អត្ថោ. សុខវេទនា ហិ វិសមិស្សំ វិយ ភោជនំ បរិភោគកាលេ អស្សាទំ ទទមានា វិបរិណាមកាលេ ទុក្ខាយេវាតិ. ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោតិ យថា សល្លំ សរីរំ អនុបវិសន្តម្បិ បវិដ្ឋម្បិ ឧទ្ធរិយមានម្បិ បីឡមេវ ជនេតិ, ឯវំ ទុក្ខវេទនា ឧប្បជ្ជមានាបិ ឋិតិប្បត្តាបិ ភិជ្ជមានាបិ វិពាធតិយេវាតិ តំ សល្លតោ វិបស្សីតិ វុត្តំ. អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោតិ សុខទុក្ខតោ សន្តសភាវតាយ សន្តតរជាតិកម្បិ នំ អទុក្ខមសុខំ អនិច្ចន្តិកតាយ អនិច្ចតោ បស្សិ.
ស វេ សម្មទ្ទសោតិ សោ ឯវំ តិស្សន្នំ វេទនានំ សម្មទេវ ទុក្ខាទិតោ ទស្សាវី. យតោតិ យស្មា. តត្ថាតិ វេទនាយំ. វិមុច្ចតីតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិវសេន វិមុច្ចតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា សុខាទីនិ ទុក្ខាទិតោ អទ្ទស, តស្មា តត្ថ វេទនាយ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន សមុច្ឆេទវសេន វិមុច្ចតិ. យំសទ្ទេ ហិ វុត្តេ តំសទ្ទោ អាហរិត្វា វត្តព្ពោ. អថ វា យតោតិ កាយវាចាចិត្តេហិ សំយតោ យតត្តោ, យតតិ បទហតីតិ វា យតោ, អាយតតីតិ អត្ថោ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ វេទនាមុខេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បរិយោសិតោ កតកិច្ចោ. សន្តោតិ រាគាទិកិលេសវូបសមេន សន្តោ. យោគាតិគោតិ កាមយោគាទិំ ចតុព្ពិធម្បិ យោគំ អតិក្កន្តោ. ឧភយហិតមុននតោ មុនីតិ.
ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. បឋមឯសនាសុត្តវណ្ណនា
៥៤. បញ្ចមេ ឯសនាតិ គវេសនា បរិយេសនា មគ្គនា. តា វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘កាមេសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមេសនាតិ កាមានំ ឯសនា, កាមសង្ខាតា វា ឯសនា កាមេសនា. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ, កាមរាគោ, កាមនន្ទី, កាមស្នេហោ, កាមបិបាសា, កាមមុច្ឆា, កាមជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩).
តស្មា កាមរាគោ កាមេសនាតិ វេទិតព្ពោ. ភវេសនាយបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘តត្ថ កតមា ភវេសនា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ…បេ… ភវជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩).
តស្មា ភវេសនរាគោ រូបារូបភវបត្ថនា ភវេសនាតិ វេទិតព្ពា. ព្រហ្មចរិយស្ស ឯសនា ព្រហ្មចរិយេសនា. យថាហ –
‘‘តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ គាហោ បតិដ្ឋាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយេសគ្គាហោ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩).
តស្មា ទិដ្ឋិគតសម្មតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ឯសនា ទិដ្ឋិព្រហ្មចរិយេសនាតិ វេទិតព្ពាតិ. ឯត្តាវតា រាគទិដ្ឋិយោ ឯសនាតិ ទស្សិតា ហោន្តិ. ន កេវលញ្ច រាគទិដ្ឋិយោវ ឯសនា, តទេកដ្ឋំ កម្មម្បិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? កាមរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា. តត្ថ កតមា ភវេសនា? ភវរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា. តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩) –
ឯវមេតា តិស្សោ ឯសនា វេទិតព្ពា.
គាថាសុ សម្ភវន្តិ ឯត្ថ ឯសនានំ ឧប្បត្តិហេតុភូតា អវិជ្ជាទយោ តណ្ហា ចាតិ សម្ភវោ, សមុទយោតិ អត្ថោ. យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តីតិ ព្រហ្មចរិយេសនា បឋមមគ្គេន និរុជ្ឈតិ, កាមេសនា អនាគាមិមគ្គេន, ភវេសនា អរហត្តមគ្គេន និរុជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.
បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. ទុតិយឯសនាសុត្តវណ្ណនា
៥៥. ឆដ្ឋេ ព្រហ្មចរិយេសនា សហាតិ ព្រហ្មចរិយេសនាយ សទ្ធិំ. វិភត្តិលោបេន ហិ អយំ និទ្ទេសោ, ករណត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ព្រហ្មចរិយេសនាយ សទ្ធិំ កាមេសនា, ភវេសនាតិ តិស្សោ ឯសនា’’តិ. តាសុ ព្រហ្មចរិយេសនំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិសច្ចបរាមាសោ, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមុស្សយា’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ឥតិ ឯវំ សច្ចន្តិ បរាមាសោ ឥតិសច្ចបរាមាសោ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញន្តិ ទិដ្ឋិយា បវត្តិអាការំ ទស្សេតិ. ទិដ្ឋិយោ ឯវ សព្ពានត្ថហេតុភាវតោ ទិដ្ឋិដ្ឋានា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). តា ឯវ ច ឧបរូបរិ វឌ្ឍមានា លោភាទិកិលេសសមុស្សយេន ច សមុស្សយា, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ មិច្ឆាភិនិវិសមានា សព្ពានត្ថហេតុភូតា កិលេសទុក្ខូបចយហេតុភូតា ច ទិដ្ឋិយោ ព្រហ្មចរិយេសនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន បវត្តិអាការតោ និព្ពត្តិតោ ច ព្រហ្មចរិយេសនា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.
សព្ពរាគវិរត្តស្សាតិ សព្ពេហិ កាមរាគភវរាគេហិ វិរត្តស្ស. តតោ ឯវ តណ្ហក្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ វិមុត្តត្តា តណ្ហក្ខយវិមុត្តិនោ អរហតោ. ឯសនា បដិនិស្សដ្ឋាតិ កាមេសនា, ភវេសនា ច សព្ពសោ និស្សដ្ឋា បហីនា. ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមូហតាតិ ព្រហ្មចរិយេសនាសង្ខាតា ទិដ្ឋិដ្ឋានា ច បឋមមគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតា. ឯសនានំ ខយាតិ ឯវមេតាសំ តិស្សន្នំ ឯសនានំ ខយា អនុប្បាទនិរោធា ភិន្នកិលេសត្តា. ភិក្ខូតិ ច សព្ពសោ អាសាភា វា. និរាសោតិ ច ទិដ្ឋេកដ្ឋស្ស វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លស្ស បហីនត្តា អកថំកថីតិ ច វុច្ចតីតិ.
ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧-៨. អាសវសុត្តទ្វយវណ្ណនា
៥៦-៥៧. សត្តមេ កាមាសវោតិ កាមេសុ អាសវោ, កាមសង្ខាតោ វា អាសវោ កាមាសវោ, អត្ថតោ បន កាមរាគោ រូបាទិអភិរតិ ច កាមាសវោ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឈាននិកន្តិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវបត្ថនា ច ភវាសវោ. អវិជ្ជាវ អវិជ្ជាសវោ.
អាសវានញ្ច សម្ភវន្តិ ឯត្ថ អយោនិសោមនសិការោ អវិជ្ជាទយោ ច កិលេសា អាសវានំ សម្ភវោ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘អយោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អាសវា បវឌ្ឍន្តី’’តិ (ម. និ. ១.១៥).
‘‘អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា អន្វទេវ អហិរិកំ អនោត្តប្ប’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៤០) ច.
មគ្គញ្ច ខយគាមិនន្តិ អាសវានំ ខយគាមិនំ អរិយមគ្គញ្ច. តត្ថ កាមាសវោ អនាគាមិមគ្គេន បហីយតិ, ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ ច អរហត្តមគ្គេន. កាមុបាទានំ វិយ កាមាសវោបិ អគ្គមគ្គវជ្ឈោតិ ច វទន្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. អដ្ឋមេ អបុព្ពំ នត្ថិ.
សត្តមអដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. តណ្ហាសុត្តវណ្ណនា
៥៨. នវមេ តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា, រូបាទិវិសយំ តសតីតិ វា តណ្ហា. ឥទានិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កាមតណ្ហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមតណ្ហា. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឈាននិកន្តិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ច ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ វិភវតណ្ហា. អបិច បច្ឆិមតណ្ហាទ្វយំ ឋបេត្វា សេសា សព្ពាបិ តណ្ហា កាមតណ្ហា ឯវ. យថាហ –
‘‘តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ភវតណ្ហា. តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ វិភវតណ្ហា. អវសេសា តណ្ហា កាមតណ្ហា’’តិ (វិភ. ៩១៦).
ឥមា ច តិស្សោ តណ្ហា រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ វិសយភេទតោ បច្ចេកំ ឆព្ពិធាតិ កត្វា អដ្ឋារស ហោន្តិ. តា អជ្ឈត្តរូបាទីសុ អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារូបាទីសុ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស, ឥតិ អតីតា ឆត្តិំស, អនាគតា ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នា ឆត្តិំសាតិ វិភាគតោ អដ្ឋសតំ ហោន្តិ. បុន សង្គហេ ករិយមានេ កាលភេទំ អនាមសិត្វា គយ្ហមានា ឆត្តិំសេវ ហោន្តិ, រូបាទីនំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវិភាគេ អករិយមានេ អដ្ឋារសេវ, រូបាទិអារម្មណវិភាគមត្តេ គយ្ហមានេ ឆឡេវ, អារម្មណវិភាគម្បិ អកត្វា គយ្ហមានា តិស្សោយេវ ហោន្តីតិ.
គាថាសុ តណ្ហាយោគេនាតិ តណ្ហាសង្ខាតេន យោគេន, កាមយោគេន, ភវយោគេន ច. សំយុត្តាតិ សម្ពន្ធា, ភវាទីសុ សំយោជិតា វា. តេនេវាហ ‘‘រត្តចិត្តា ភវាភវេ’’តិ. ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច ភវេ លគ្គចិត្តាតិ អត្ថោ. អថ វា ភវោតិ សស្សតទិដ្ឋិ, អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. តស្មា ភវាភវេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីសុ សត្តវិសត្តចិត្តាតិ. ឯតេន ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា ច ទស្សិតា. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘តណ្ហាយោគេនា’’តិ ឥមិនា កាមតណ្ហាវ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. តេ យោគយុត្តា មារស្សាតិ តេ ឯវំភូតា បុគ្គលា មារស្ស បាសសង្ខាតេន យោគេន យុត្តា ពទ្ធា. រាគោ ហិ មារយោគោ មារបាសោតិ វុច្ចតិ. យថាហ –
‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ;
តេន តំ ពាធយិស្សាមិ, ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣);
ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា យោគក្ខេមំ, និព្ពានំ អរហត្តញ្ច, តស្ស អនធិគមេន អយោគក្ខេមិនោ. ឧបរូបរិ កិលេសាភិសង្ខារានំ ជននតោ ជនា, បាណិនោ. រូបាទីសុ សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា.
‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;
អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –
ឯវំ វុត្តំ ខន្ធាទីនំ អបរាបរុប្បត្តិសង្ខាតំ សំសារំ គច្ឆន្តិ, តតោ ន មុច្ចន្តិ. កស្មា? តណ្ហាយោគយុត្តត្តា. ជាតិមរណគាមិនោ បុនប្បុនំ ជននមរណស្សេវ ឧបគមនសីលាតិ. ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ច តណ្ហំ បហន្ត្វានា’’តិ គាថមាហ. សា ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យាវ.
នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. មារធេយ្យសុត្តវណ្ណនា
៥៩. ទសមស្ស កា ឧប្បត្តិ? ឯកទិវសំ កិរ សត្ថា សេក្ខពហុលាយ បរិសាយ បរិវុតោ និសិន្នោ តេសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ឧបរិ វិសេសាធិគមាយ ឧស្សាហំ ជនេតុំ អសេក្ខភូមិំ ថោមេន្តោ ឥទំ សុត្តំ អភាសិ. តត្ថ អតិក្កម្មាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – អតិក្កម្ម អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា. មារធេយ្យំ មារស្ស វិសយំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ. អាទិច្ចោវ យថា អាទិច្ចោ អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តោ អត្តនោ ឥទ្ធិយា អានុភាវេន តេជសាតិ តីហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ នភំ អព្ភុស្សក្កមានោ សព្ពំ អាកាសគតំ តមំ អតិក្កម្ម អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា វិធមិត្វា វិរោចតិ, ឱភាសតិ, តបតិ; ឯវមេវ ខីណាសវោ ភិក្ខុ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សព្ពុបក្កិលេសវិមុត្តោ មារធេយ្យសង្ខាតំ តេភូមកធម្មប្បវត្តំ អភិភវិត្វា វិរោចតីតិ.
អសេក្ខេនាតិ ឯត្ថ សិក្ខាសុ ជាតាតិ សេក្ខា, សត្តន្នំ សេក្ខានំ ឯតេតិ វា សេក្ខា, អបរិយោសិតសិក្ខត្តា សយមេវ សិក្ខន្តីតិ វា សេក្ខា មគ្គធម្មា ហេដ្ឋិមផលត្តយធម្មា ច. អគ្គផលធម្មា បន ឧបរិ សិក្ខិតព្ពាភាវេន ន សេក្ខាតិ អសេក្ខា. យត្ថ ហិ សេក្ខភាវាសង្កា អត្ថិ, តត្ថាយំ បដិសេធោតិ លោកិយធម្មេសុ និព្ពានេ ច អសេក្ខភាវានាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតា ហិ សិក្ខា អត្តនោ បដិបក្ខកិលេសេហិ វិប្បយុត្តា បរិសុទ្ធា ឧបក្កិលេសានំ អារម្មណភាវម្បិ អនុបគមនតោ សាតិសយំ សិក្ខាតិ វត្តុំ យុត្តា, អដ្ឋសុបិ មគ្គផលេសុ វិជ្ជន្តិ; តស្មា ចតុមគ្គហេដ្ឋិមផលត្តយធម្មា វិយ អរហត្តផលធម្មាបិ ‘‘តាសុ សិក្ខាសុ ជាតា’’តិ ច, តំសិក្ខាសមង្គិនោ អរហតោ ឥតរេសំ វិយ សេក្ខត្តេ សតិ ‘‘សេក្ខស្ស ឯតេ’’តិ ច ‘‘សិក្ខា សីលំ ឯតេស’’ន្តិ ច សេក្ខាតិ អាសង្កា សិយុន្តិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ អសេក្ខាតិ យថាវុត្តសេក្ខភាវប្បដិសេធំ កត្វា វុត្តំ. អរហត្តផលេ បវត្តមានា ហិ សិក្ខា បរិនិដ្ឋិតកិច្ចត្តា ន សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តិ, កេវលំ សិក្ខាផលភាវេន បវត្តន្តិ. តស្មា តា ន សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, នាបិ តំសមង្គិនោ សេក្ខវចនំ, ន ច តំសម្បយុត្តធម្មា សិក្ខនសីលា. ‘‘សិក្ខាសុ ជាតា’’តិ ឯវមាទិអត្ថេហិ អគ្គផលធម្មា សេក្ខា ន ហោន្តិ. ហេដ្ឋិមផលេសុ បន សិក្ខា សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ ឧបនិស្សយភាវតោ សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តីតិ សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, តំសមង្គិនោ ច សេក្ខវចនំ, តំសម្បយុត្តា ធម្មា ច សិក្ខនសីលា. សេក្ខធម្មា យថាវុត្តេហិ អត្ថេហិ សេក្ខា ហោន្តិយេវ.
អថ វា សេក្ខាតិ អបរិយោសិតសិក្ខានំ វចនន្តិ, អសេក្ខាតិ បទំ បរិយោសិតសិក្ខានំ ទស្សនន្តិ ន លោកិយធម្មនិព្ពានានំ អសេក្ខភាវាបត្តិ. វុឌ្ឍិប្បត្តា សេក្ខា អសេក្ខា ច សេក្ខធម្មេសុ ឯវ កេសញ្ចិ វុឌ្ឍិប្បត្តានំ អសេក្ខតា អាបជ្ជតីតិ អរហត្តមគ្គធម្មា វុឌ្ឍិប្បត្តា. យថាវុត្តេហិ ច អត្ថេហិ សេក្ខាតិ កត្វា អសេក្ខា អាបន្នាតិ ចេ? តំ ន, សទិសេសុ តព្ពោហារតោ. អរហត្តមគ្គតោ ហិ និន្នានាករណំ អរហត្តផលំ ឋបេត្វា បរិញ្ញាទិកិច្ចករណំ វិបាកភាវញ្ច, តស្មា តេ ឯវ សេក្ខា ធម្មា អរហត្តផលភាវំ អាបន្នាតិ សក្កា វត្តុំ. កុសលសុខតោ ច វិបាកសុខំ សន្តតរតាយ បណីតតរន្តិ វុឌ្ឍិប្បត្តាវ តេ ធម្មា ហោន្តីតិ ‘‘អសេក្ខា’’តិ វុច្ចន្តិ.
តេ បន អសេក្ខធម្មេ ខន្ធវសេន ឥធ តិធា វិភជិត្វា តេហិ សមន្នាគមេន ខីណាសវស្ស អានុភាវំ វិភាវេន្តោ ភគវា ‘‘អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសទ្ទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. ខន្ធសទ្ទោ បន រាសិម្ហិ បញ្ញត្តិយំ រុឡ្ហិយំ គុណេតិ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហិ ‘‘អសង្ខេយ្យោ អប្បមេយ្យោ មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៥១; ៦.៣៧) រាសិម្ហិ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦៣, ៦៥) រុឡ្ហិយំ. ‘‘ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន តយោ ខន្ធា សង្គហិតា, តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៦២) គុណេ. ឥធាបិ គុណេយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អសេក្ខេន សីលសង្ខាតេន គុណេនាតិ អត្ថោ. សមន្នាគតោតិ សម្បយុត្តោ សមង្គីភូតោ. សមាទហតិ ឯតេន, សយំ វា សមាទហតិ, សមាធានមេវ វាតិ សមាធិ. បការេហិ ជានាតិ យថាសភាវំ បដិវិជ្ឈតីតិ បញ្ញា. សីលមេវ ខន្ធោ សីលក្ខន្ធោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.
តត្ថ អគ្គផលភូតា សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ ច សភាវេនេវ អសេក្ខោ សីលក្ខន្ធោ នាម, តថា សម្មាសមាធិ អសេក្ខោ សមាធិក្ខន្ធោ. តទុបការកតោ បន សម្មាវាយាមសម្មាសតិយោ សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តថា សម្មាទិដ្ឋិ អសេក្ខោ បញ្ញាក្ខន្ធោ. តទុបការកតោ សម្មាសង្កប្បោ បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ឯវមេត្ថ អដ្ឋបិ អរហត្តផលធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហេត្វា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពំ.
យស្ស ឯតេ សុភាវិតាតិ យេន អរហតា ឯតេ សីលាទយោ អសេក្ខធម្មក្ខន្ធា សុភាវិតា សុដ្ឋុ វឌ្ឍិតា, សោ អាទិច្ចោវ វិរោចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យស្ស ចេតេ’’តិបិ បឋន្តិ. តេសញ្ច សទ្ទោ និបាតមត្តំ. ឯវមេតស្មិំ វគ្គេ បឋមសុត្តេ វដ្ដំ, បរិយោសានសុត្តេ វិវដ្ដំ, ឥតរេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.
ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ទុតិយវគ្គោ
១. បុញ្ញកិរិយវត្ថុសុត្តវណ្ណនា
៦០. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ បុជ្ជភវផលំ និព្ពត្តេន្តិ, អត្តនោ សន្តានំ បុនន្តីតិ វា បុញ្ញានិ, បុញ្ញានិ ច តានិ ហេតុបច្ចយេហិ កត្តព្ពតោ កិរិយា ចាតិ បុញ្ញកិរិយា. តា ឯវ ច តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថុភាវតោ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. ទានមយន្តិ អនុបច្ឆិន្នភវមូលស្ស អនុគ្គហវសេន បូជាវសេន វា អត្តនោ ទេយ្យធម្មស្ស បរេសំ បរិច្ចាគចេតនា ទីយតិ ឯតាយាតិ ទានំ, ទានមេវ ទានមយំ. ចីវរាទីសុ ហិ ចតូសុ បច្ចយេសុ អន្នាទីសុ វា ទសសុ ទានវត្ថូសុ រូបាទីសុ វា ឆសុ អារម្មណេសុ តំ តំ ទេន្តស្ស តេសំ ឧប្បាទនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពភាគេ បរិច្ចាគកាលេ បច្ឆា សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណេ ចាតិ តីសុ កាលេសុ វុត្តនយេន បវត្តចេតនា ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម.
សីលមយន្តិ និច្ចសីលឧបោសថនិយមាទិវសេន បញ្ច, អដ្ឋ, ទស វា សីលានិ សមាទិយន្តស្ស សីលបូរណត្ថំ បព្ពជិស្សាមីតិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស បព្ពជន្តស្ស មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ‘‘បព្ពជិតោ វតម្ហិ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស សទ្ធាយ បាតិមោក្ខំ បរិបូរេន្តស្ស បញ្ញាយ ចីវរាទិកេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សតិយា អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ ចក្ខុទ្វារាទីនិ សំវរន្តស្ស វីរិយេន អាជីវំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា សីលតីតិ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម.
តថា បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៤៨) វុត្តេន វិបស្សនាមគ្គេន ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហំ, កាយំ, មនំ. រូបេ…បេ… ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ. ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ. រូបសញ្ញំ…បេ… ធម្មសញ្ញំ. ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស យា ចេតនា, យា ច បថវីកសិណាទីសុ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ បវត្តា ឈានចេតនា, យា ច អនវជ្ជេសុ កម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានេសុ បរិចយមនសិការាទិវសេន បវត្តា ចេតនា, សព្ពា ភាវេតិ ឯតាយាតិ ភាវនាមយំ វុត្តនយេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ចាតិ.
ឯកមេកញ្ចេត្ថ យថារហំ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ កាយេន ករោន្តស្ស កាយកម្មំ ហោតិ, តទត្ថំ វាចំ និច្ឆារេន្តស្ស វចីកម្មំ, កាយង្គំ វាចង្គញ្ច អចោបេត្វា មនសា ចិន្តេន្តស្ស មនោកម្មំ. អន្នាទីនិ ទេន្តស្ស ចាបិ ‘‘អន្នទានាទីនិ ទេមី’’តិ វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា វា ទានកាលេ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ. វត្តសីសេ ឋត្វា ទទតោ សីលមយំ, ខយតោ វយតោ កម្មតោ សម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា ទទតោ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ.
អបរានិបិ សត្ត បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ – អបចិតិសហគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វេយ្យាវច្ចសហគតំ បត្តិអនុប្បទានំ អព្ភនុមោទនំ ទេសនាមយំ សវនមយំ ទិដ្ឋិជុគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ. សរណគមនម្បិ ហិ ទិដ្ឋិជុគតេនេវ សង្គយ្ហតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.
តត្ថ វុឌ្ឍតរំ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរបដិគ្គហណាភិវាទនមគ្គសម្បទានាទិវសេន អបចាយនសហគតំ វេទិតព្ពំ. វុឌ្ឍតរានំ វត្តបដិបត្តិករណវសេន, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា គាមេ ភិក្ខំ សម្បាទេត្វា ឧបសំហរណវសេន ‘‘គច្ឆ ភិក្ខូនំ បត្តំ អាហរា’’តិ សុត្វា វេគេន គន្ត្វា បត្តាហរណាទិវសេន ច វេយ្យាវច្ចសហគតំ វេទិតព្ពំ. ចត្តារោ បច្ចយេ ទត្វា បុប្ផគន្ធាទីហិ រតនត្តយស្ស បូជំ កត្វា អញ្ញំ វា តាទិសំ បុញ្ញំ កត្វា ‘‘សព្ពសត្តានំ បត្តិ ហោតូ’’តិ បរិណាមវសេន បត្តិអនុប្បទានំ វេទិតព្ពំ. តថា បរេហិ ទិន្នាយ បត្តិយា កេវលំ វា បរេហិ កតំ បុញ្ញំ ‘‘សាធុ, សុដ្ឋូ’’តិ អនុមោទនវសេន អព្ភនុមោទនំ វេទិតព្ពំ. អត្តនោ បគុណធម្មំ អបច្ចាសីសន្តោ ហិតជ្ឈាសយេន បរេសំ ទេសេតិ – ឥទំ ទេសនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. យំ បន ឯកោ ‘‘ឯវំ មំ ធម្មកថិកោតិ ជានិស្សន្តី’’តិ ឥច្ឆាយ ឋត្វា លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតោ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ. ‘‘អទ្ធា អយំ អត្តហិតបរហិតានំ បដិបជ្ជនូបាយោ’’តិ យោនិសោមនសិការបុរេចារិកហិតផរណេន មុទុចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ, ឥទំ សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ. យំ បនេកោ ‘‘ឥតិ មំ សទ្ធោតិ ជានិស្សន្តី’’តិ សុណាតិ, តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ. ទិដ្ឋិយា ឧជុគមនំ ទិដ្ឋិជុគតំ, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តស្ស សម្មាទស្សនស្ស ឯតំ អធិវចនំ. ឥទញ្ហិ បុព្ពភាគេ វា បច្ឆាភាគេ វា ញាណវិប្បយុត្តម្បិ ឧជុករណកាលេ ញាណសម្បយុត្តមេវ ហោតិ. អបរេ បនាហុ ‘‘វិជាននបជាននវសេន ទស្សនំ ទិដ្ឋិ កុសលញ្ច វិញ្ញាណំ កម្មស្សកតាញាណាទិ ច សម្មាទស្សន’’ន្តិ. តត្ថ កុសលេន វិញ្ញាណេន ញាណស្ស អនុប្បាទេបិ អត្តនា កតបុញ្ញានុស្សរណវណ្ណារហវណ្ណនាទីនំ សង្គហោ, កម្មស្សកតាញាណេន កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិយា. ឥតរំ បន ទិដ្ឋិជុគតំ សព្ពេសំ និយមលក្ខណំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ បុញ្ញំ ករោន្តស្ស ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវេនេវ តំ មហប្ផលំ ហោតិ.
ឥមេសំ បន សត្តន្នំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បុរិមេហិ តីហិ ទានមយាទីហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ សង្គហោ. តត្ថ ហិ អបចាយនវេយ្យាវច្ចានិ សីលមយេ, បត្តិអនុប្បទានអព្ភនុមោទនានិ ទានមយេ, ធម្មទេសនាសវនានិ ភាវនាមយេ, ទិដ្ឋិជុគតំ តីសុបិ. តេនាហ ភគវា –
‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. កតមានិ តីណិ? ទានមយំ…បេ… ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិ (អ. និ. ៨.៣៦).
ឯត្ថ ច អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលចេតនានំ វសេន តិណ្ណម្បិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បវត្តិ ហោតិ. យថា ហិ បគុណំ ធម្មំ បរិវត្តេន្តស្ស ឯកច្ចេ អនុសន្ធិំ អសល្លក្ខេន្តស្សេវ គច្ឆន្តិ, ឯវំ បគុណំ សមថវិបស្សនាភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស អន្តរន្តរា ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនាបិ មនសិការោ បវត្តតិ. សព្ពំ តំ បន មហគ្គតកុសលចេតនានំ វសេន ភាវនាមយមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ, ន ឥតរានិ. គាថាយ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.
បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ចក្ខុសុត្តវណ្ណនា
៦១. ទុតិយេ ចក្ខូនីតិ ចក្ខន្តីតិ ចក្ខូនិ, សមវិសមំ អាចិក្ខន្តានិ វិយ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា ចក្ខនដ្ឋេន ចក្ខូនិ. កិមិទំ ចក្ខនំ នាម? អស្សាទនំ, តថា ហិ វទន្តិ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’តិ ឥមានិ ច អារម្មណរសំ អនុភវន្តានិ អស្សាទេន្តានិ វិយ ហោន្តីតិ ចក្ខនដ្ឋេន ចក្ខូនិ. តានិ បន សង្ខេបតោ ទ្វេ ចក្ខូនិ – ញាណចក្ខុ, មំសចក្ខុ ចាតិ. តេសុ មំសចក្ខុ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ញាណចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខូតិ ឥធ ទ្វិធា កត្វា វុត្តំ.
តត្ថ ទិព្ពចក្ខូតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណគ្គហណសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ, ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនោ ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តា. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ, ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ.
បជានាតីតិ បញ្ញា. កិំ បជានាតិ? ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘បជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា បញ្ញាតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច បជានាតិ? ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៤៩).
អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បញ្ញាបនវសេន បញ្ញា. កិន្តិ បញ្ញាបេតិ? អនិច្ចន្តិ បញ្ញាបេតិ, ទុក្ខន្តិ បញ្ញាបេតិ, អនត្តាតិ បញ្ញាបេតី’’តិ វុត្តំ. សា បនាយំ លក្ខណាទិតោ យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. វិសេសតោ បនេត្ថ អាសវក្ខយញាណសង្ខាតា បញ្ញា ចតុសច្ចទស្សនដ្ឋេន បញ្ញាចក្ខូតិ អធិប្បេតា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥).
ឯតេសុ ច មំសចក្ខុ បរិត្តំ, ទិព្ពចក្ខុ មហគ្គតំ, ឥតរំ អប្បមាណំ. មំសចក្ខុ រូបំ, ឥតរានិ អរូបានិ. មំសចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ ច លោកិយានិ សាសវានិ រូបវិសយានិ, ឥតរំ លោកុត្តរំ អនាសវំ ចតុសច្ចវិសយំ. មំសចក្ខុ អព្យាកតំ, ទិព្ពចក្ខុ សិយា កុសលំ សិយា អព្យាកតំ, តថា បញ្ញាចក្ខុ. មំសចក្ខុ កាមាវចរំ, ទិព្ពចក្ខុ រូបាវចរំ, ឥតរំ លោកុត្តរន្តិ ឯវមាទិ វិភាគា វេទិតព្ពា.
គាថាសុ អនុត្តរន្តិ បញ្ញាចក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អាសវក្ខយញាណភាវតោ អនុត្តរំ. អក្ខាសិ បុរិសុត្តមោតិ បុរិសានំ ឧត្តមោ អគ្គោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទេសេសិ. ឧប្បាទោតិ មំសចក្ខុស្ស បវត្តិ. មគ្គោតិ ឧបាយោ, ទិព្ពចក្ខុស្ស ការណំ. បកតិចក្ខុមតោ ឯវ ហិ ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, យស្មា កសិណាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស ឧប្បាទនំ, សោ ច កសិណមណ្ឌលេ ឧគ្គហនិមិត្តេន វិនា នត្ថីតិ. យតោតិ យទា. ញាណន្តិ អាសវក្ខយញាណំ. តេនេវាហ ‘‘បញ្ញាចក្ខុ អនុត្តរ’’ន្តិ. យស្ស ចក្ខុស្ស បដិលាភាតិ យស្ស អរិយស្ស បញ្ញាចក្ខុស្ស ឧប្បត្តិយា ភាវនាយ សព្ពស្មា វដ្ដទុក្ខតោ បមុច្ចតិ បរិមុច្ចតីតិ.
ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. ឥន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា
៦២. តតិយេ ឥន្ទ្រិយានីតិ អធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ. យានិ ហិ សហជាតធម្មេសុ ឥស្សរា វិយ ហុត្វា តេហិ អនុវត្តិតព្ពានិ, តានិ ឥន្ទ្រិយានិ នាម. អបិច ឥន្ទោ ភគវា ធម្មិស្សរោ បរមេន ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ. តេន ឥន្ទេន សព្ពបឋមំ ទិដ្ឋត្តា អធិគតត្តា បរេសញ្ច ទិដ្ឋត្តា ទេសិតត្តា វិហិតត្តា គោចរភាវនាសេវនាហិ ទិដ្ឋត្តា ច ឥន្ទ្រិយានិ. ឥន្ទំ វា មគ្គាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភូតំ បុញ្ញកម្មំ, តស្ស លិង្គានីតិបិ ឥន្ទ្រិយានិ. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ អនញ្ញាតំ អនធិគតំ អមតបទំ ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ជានិស្សាមី’’តិ បដិបន្នស្ស ឥមិនា បុព្ពភាគេន ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ, សោតាបត្តិមគ្គបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អាជាននឥន្ទ្រិយំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាជានាតិ បឋមមគ្គញាណេន ទិដ្ឋមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វាវ ជានាតីតិ អញ្ញា. យថេវ ហិ បឋមមគ្គបញ្ញា ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បវត្តតិ, តថេវ អយម្បិ បវត្តតីតិ អញ្ញា ច សា យថាវុត្តេនដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ ចាតិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អាជាននដ្ឋេនេវ អញ្ញស្ស វា អរិយបុគ្គលស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ, សោតាបត្តិផលតោ បដ្ឋាយ ឆសុ ឋានេសុ ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. ឯត្ថ ច បឋមបច្ឆិមានិ បឋមមគ្គចតុត្ថផលវសេន ឯកដ្ឋានិកានិ, ឥតរំ ឥតរមគ្គផលវសេន ឆដ្ឋានិកន្តិ វេទិតព្ពំ.
គាថាសុ សិក្ខមានស្សាតិ អធិសីលសិក្ខាទយោ សិក្ខមានស្ស ភាវេន្តស្ស. ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ ឧជុមគ្គោ វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ, អន្តទ្វយវិវជ្ជិតត្តា តស្ស អនុស្សរណតោ ឧជុមគ្គានុសារិនោ, បដិបាដិយា មគ្គេ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ខយស្មិន្តិ អនវសេសកិលេសានំ ខេបនតោ ខយសង្ខាតេ អគ្គមគ្គេ ញាណំ បឋមំ បុរេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ អញ្ញា អនន្តរាតិ តតោ មគ្គញាណតោ អនន្តរា អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អថ វា ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនាទិកេ វជ្ជេត្វា សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវនាវសេន បវត្តំ បុព្ពភាគមគ្គំ អនុស្សរន្តស្ស អនុគច្ឆន្តស្ស បដិបជ្ជន្តស្ស គោត្រភុញាណានន្តរំ ទិដ្ឋេកដ្ឋានំ កិលេសានំ ខេបនតោ ខយស្មិំ សោតាបត្តិមគ្គេ បឋមំ ញាណំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ អញ្ញា អនន្តរាតិ តតោ បឋមញាណតោ អនន្តរា អនន្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គមគ្គា អញ្ញា អញ្ញិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ.
តតោ អញ្ញា វិមុត្តស្សាតិ តតោ អញ្ញា អញ្ញិន្ទ្រិយតោ បច្ឆា អរហត្តមគ្គញាណានន្តរា អរហត្តផលេន បញ្ញាវិមុត្តិយា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយេន វិមុត្តស្ស. ញាណំ វេ ហោតិ តាទិនោតិ អរហត្តផលុប្បត្តិតោ ឧត្តរកាលេ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. កថំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អកុប្បា មេ វិមុត្តី’’តិ. តស្ស អកុប្បភាវស្ស ការណំ ទស្សេតិ ‘‘ភវសំយោជនក្ខយា’’តិ.
ឥទានិ តាទិសំ ខីណាសវំ ថោមេន្តោ ‘‘ស វេ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ’’តិ តតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ យថាវុត្តេហិ តីហិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ, សុទ្ធេហិបិ វា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធេហិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ បរិបុណ្ណោ, តតោ ឯវ ចក្ខាទីហិ សុដ្ឋុ វូបសន្តេហិ និព្ពិសេវនេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ. តេនាហ ‘‘សន្តោ’’តិ, សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមេន ឧបសន្តោតិ អត្ថោ. សន្តិបទេ រតោតិ និព្ពានេ អភិរតោ អធិមុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ’’តិ ឯតេន ភាវិតមគ្គតា, បរិញ្ញាតក្ខន្ធតា ចស្ស ទស្សិតា. ‘‘សន្តោ’’តិ ឯតេន បហីនកិលេសតា, ‘‘សន្តិបទេ រតោ’’តិ ឯតេន សច្ឆិកតនិរោធតាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.
តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. អទ្ធាសុត្តវណ្ណនា
៦៣. ចតុត្ថេ អទ្ធាតិ កាលា. អតីតោ អទ្ធាតិអាទីសុ ទ្វេ បរិយាយា – សុត្តន្តបរិយាយោ, អភិធម្មបរិយាយោ ច. តត្ថ សុត្តន្តបរិយាយេន បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម, ចុតិតោ បច្ឆា អនាគតោ អទ្ធា នាម, សហ ចុតិបដិសន្ធីហិ តទនន្តរំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អភិធម្មបរិយាយេន ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ ឥមេ តយោ ខណេ បត្វា និរុទ្ធធម្មា អតីតោ អទ្ធា នាម, តយោបិ ខណេ អសម្បត្តា អនាគតោ អទ្ធា នាម, ខណត្តយសមង្គិនោ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម.
អបរោ នយោ – អយញ្ហិ អតីតាទិវិភាគោ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា វេទិតព្ពោ. តេសុ អទ្ធាវិភាគោ វុត្តោ. សន្តតិវសេន សភាគា ឯកឧតុសមុដ្ឋានា, ឯកាហារសមុដ្ឋានា ច បុព្ពាបរិយវសេន វត្តមានាបិ បច្ចុប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានា អតីតា បច្ឆា អនាគតា. ចិត្តជា ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានា បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. កម្មសមុដ្ឋានានំ បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ, តេសំយេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភកវសេន តស្ស អតីតាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានា តំតំសមយេ បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អយំ តាវ រូបធម្មេសុ នយោ. អរូបធម្មេសុ បន ខណវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នា បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អបិច អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចា អតីតា, និដ្ឋិតហេតុកិច្ចា អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចា បច្ចុប្បន្នា, ឧភយកិច្ចំ អសម្បត្តា អនាគតា. អត្តនោ វា កិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា, សេសា បរិយាយា. អយញ្ហិ អតីតាទិភេទោ នាម ធម្មានំ ហោតិ, ន កាលស្ស. អតីតាទិភេទេ បន ធម្មេ ឧបាទាយ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ ឥធ តេនេវ វោហារេន អតីតោតិអាទិនា វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.
គាថាសុ អក្ខេយ្យសញ្ញិនោតិ ឯត្ថ អក្ខាយតិ, កថីយតិ, បញ្ញាបីយតីតិ អក្ខេយ្យំ, កថាវត្ថុ, អត្ថតោ រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យ, អនាគតំ វា…បេ… បច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥).
តថា –
‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ, ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា អត្ថីតិ, ន តស្ស សង្ខា ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៦២) –
ឯវំ វុត្តេន និរុត្តិបថសុត្តេនបិ ឯត្ថ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ. ឯវំ កថាវត្ថុភាវេន អក្ខេយ្យសង្ខាតេ ខន្ធបញ្ចកេ អហន្តិ ច មមន្តិ ច ទេវោតិ ច មនុស្សោតិ ច ឥត្ថីតិ ច បុរិសោតិ ច អាទិនា បវត្តសញ្ញាវសេន អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សត្តបុគ្គលាទិសញ្ញិនោតិ អត្ថោ. អក្ខេយ្យស្មិំ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវសេន បតិដ្ឋិតា, រាគាទិវសេន វា អដ្ឋហាការេហិ បតិដ្ឋិតា. រត្តោ ហិ រាគវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន, មូឡ្ហោ មោហវសេន, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន, ថាមគតោ អនុសយវសេន, វិនិពទ្ធោ មានវសេន, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតីតិ.
អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយាតិ តំ អក្ខេយ្យំ តេភូមកធម្មេ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិជានិត្វា តស្ស អបរិជាននហេតុ. យោគមាយន្តិ មច្ចុនោតិ មរណស្ស យោគំ តេន សំយោគំ ឧបគច្ឆន្តិ, ន វិសំយោគន្តិ អត្ថោ.
អថ វា យោគន្តិ ឧបាយំ, តេន យោជិតំ បសារិតំ មារសេនដ្ឋានិយំ អនត្ថជាលំ កិលេសជាលញ្ច ឧបគច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ –
‘‘ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧២; ជា. ២.២២.១២១; នេត្តិ. ១០៣);
ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘អក្ខេយ្យញ្ច បរិញ្ញាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, តេន អក្ខេយ្យបរិជាននេន លទ្ធព្ពំ វក្ខមានមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. បរិញ្ញាយាតិ វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទុក្ខន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិត្វា, តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន វា តំ សមតិក្កមិត្វា តិស្សន្នម្បិ បរិញ្ញានំ កិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វា. អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ សព្ពសោ មញ្ញនានំ បហីនត្តា ខីណាសវោ អក្ខាតារំ ន មញ្ញតិ, ការកាទិសភាវំ កិញ្ចិ អត្តានំ ន បច្ចេតីតិ អត្ថោ. ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរន្តិ យស្មា សព្ពសង្ខតវិមុត្តត្តា ‘‘វិមោក្ខោ’’តិ សព្ពកិលេសសន្តាបវូបសមនដ្ឋានតាយ ‘‘សន្តិបទ’’ន្តិ លទ្ធនាមោ និព្ពានធម្មោ ផុដ្ឋោ ផុសិតោ បត្តោ, តស្មា អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ. អថ វា ‘‘បរិញ្ញាយា’’តិ បទេន ទុក្ខសច្ចស្ស បរិញ្ញាភិសមយំ សមុទយសច្ចស្ស បហានាភិសមយញ្ច វត្វា ឥទានិ ‘‘ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរ’’ន្តិ ឥមិនា មគ្គនិរោធានំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាភិសមយំ វទតិ. តស្សត្ថោ – សមុច្ឆេទវសេន សព្ពកិលេសេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អរិយមគ្គោ. សោ បនស្ស មគ្គចិត្តេន ផុដ្ឋោ ផុសិតោ ភាវិតោ, តេនេវ អនុត្តរំ សន្តិបទំ និព្ពានំ ផុដ្ឋំ ផុសិតំ សច្ឆិកតន្តិ.
អក្ខេយ្យសម្បន្នោតិ អក្ខេយ្យនិមិត្តំ វិវិធាហិ វិបត្តីហិ ឧបទ្ទុតេ លោកេ បហីនវិបល្លាសតាយ តតោ សុបរិមុត្តោ អក្ខេយ្យបរិញ្ញាភិនិព្ពត្តាហិ សម្បត្តីហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. សង្ខាយ សេវីតិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ចីវរាទិបច្ចយេ សង្ខាយ បរិតុលេត្វាវ សេវនសីលោ, សង្ខាតធម្មត្តា ច អាបាថគតំ សព្ពម្បិ វិសយំ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន សង្ខាយ សេវនសីលោ. ធម្មដ្ឋោតិ អសេក្ខធម្មេសុ និព្ពានធម្មេ ឯវ វា ឋិតោ. វេទគូតិ វេទិតព្ពស្ស ចតុសច្ចស្ស បារង្គតត្តា វេទគូ. ឯវំគុណោ អរហា ភវាទីសុ កត្ថចិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ មនុស្សទេវាតិ សង្ខ្យំ ន ឧបេតិ, អបញ្ញត្តិកភាវមេវ គច្ឆតីតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.
ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.