៩. ទានសុត្តវណ្ណនា

៩៨. នវមេ ទានន្តិ ទាតព្ពំ, សវត្ថុកា វា ចេតនា ទានំ, សម្បត្តិបរិច្ចាគស្សេតំ អធិវចនំ. អាមិសទានន្តិ ចត្តារោ បច្ចយា ទេយ្យភាវវសេន អាមិសទានំ នាម. តេ ហិ តណ្ហាទីហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសន្តិ វុច្ចន្តិ. តេសំ វា បរិច្ចាគចេតនា អាមិសទានំ. ធម្មទានន្តិ ឥធេកច្ចោ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អកុសលា, ឥមេ ធម្មា សាវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា អនវជ្ជា, ឥមេ វិញ្ញុគរហិតា, ឥមេ វិញ្ញុប្បសត្ថា; ឥមេ សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, ឥមេ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ កុសលាកុសលកម្មបថេ វិភជន្តោ កម្មកម្មវិបាកេ ឥធលោកបរលោកេ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ វិយ បាកដំ ករោន្តោ អកុសលេហិ ធម្មេហិ និវត្តាបេន្តោ, កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាបេន្តោ, ធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ ធម្មទានំ. យោ បន ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា, ឥមេ បរិញ្ញេយ្យា, ឥមេ បហាតព្ពា, ឥមេ សច្ឆិកាតព្ពា, ឥមេ ភាវេតព្ពា’’តិ សច្ចានិ វិភាវេន្តោ អមតាធិគមាយ បដិបត្តិធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ សិខាប្បត្តំ ធម្មទានំ នាម. ឯតទគ្គន្តិ ឯតំ អគ្គំ. យទិទន្តិ យំ ឥទំ ធម្មទានំ វុត្តំ, ឯតំ ឥមេសុ ទ្វីសុ ទានេសុ អគ្គំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ. វិវដ្ដគាមិធម្មទានញ្ហិ និស្សាយ សព្ពានត្ថតោ បរិមុច្ចតិ, សកលំ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កមតិ. លោកិយំ បន ធម្មទានំ សព្ពេសំ ទានានំ និទានំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលំ. តេនាហ –

‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតិ, សព្ពរសំ ធម្មរសោ ជិនាតិ;

សព្ពរតិំ ធម្មរតី ជិនាតិ, តណ្ហក្ខយោ សព្ពទុក្ខំ ជិនាតី’’តិ. (ធ. ប. ៣៥៤) –

អភយទានមេត្ថ ធម្មទានេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សាធារណភោគិតាធិប្បាយេន អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ចតុបច្ចយតោ សយមេវ អភុញ្ជិត្វា បរេសំ សំវិភជនំ អាមិសសំវិភាគោ. សាធារណភោគិតាធិប្បាយេនេវ អត្តនា វិទិតស្ស អធិគតស្ស ធម្មស្ស អប្បោស្សុក្កោ អហុត្វា បរេសំ ឧបទេសោ ធម្មសំវិភាគោ. ចតូហិ បច្ចយេហិ ចតូហិ ច សង្គហវត្ថូហិ បរេសំ អនុគ្គណ្ហនំ អនុកម្បនំ អាមិសានុគ្គហោ. វុត្តនយេនេវ ធម្មេន បរេសំ អនុគ្គណ្ហនំ អនុកម្បនំ ធម្មានុគ្គហោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

គាថាសុ យមាហុ ទានំ បរមន្តិ យំ ទានំ ចិត្តខេត្តទេយ្យធម្មានំ ឧឡារភាវេន បរមំ ឧត្តមំ, ភោគសម្បត្តិអាទីនំ វា បូរណតោ ផលនតោ, បរស្ស វា លោភមច្ឆរិយាទិកស្ស បដិបក្ខស្ស មទ្ទនតោ ហិំសនតោ ‘‘បរម’’ន្តិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អាហុ. អនុត្តរន្តិ យំ ទានំ ចេតនាទិសម្បត្តិយា សាតិសយបវត្តិយា អគ្គភាវេន អគ្គវិបាកត្តា ច ឧត្តររហិតំ អនុត្តរភាវសាធនំ ចាតិ អាហុ. យំ សំវិភាគន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បរមំ អនុត្តរ’’ន្តិ បទទ្វយំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អវណ្ណយីតិ កិត្តយិ, ‘‘ភោជនំ, ភិក្ខវេ, ទទមានោ ទាយកោ បដិគ្គាហកានំ បញ្ច ឋានានិ ទេតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៥.៣៧), ‘‘ឯវំ ចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ជានេយ្យុំ ទានសំវិភាគស្ស វិបាក’’ន្តិអាទិនា (ឥតិវុ. ២៦) ច បសំសយិ. យថា បន ទានំ សំវិភាគោ ច បរមំ អនុត្តរញ្ច ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គម្ហីតិ សីលាទិគុណវិសេសយោគេន សេដ្ឋេ អនុត្តរេ បុញ្ញក្ខេត្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អរិយសង្ឃេ ច. បសន្នចិត្តោតិ កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច ចិត្តំ បសាទេន្តោ ឱកប្បេន្តោ. ចិត្តសម្បត្តិយា ហិ ខេត្តសម្បត្តិយា ច បរិត្តេបិ ទេយ្យធម្មេ ទានំ មហានុភាវំ ហោតិ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ បសន្នម្ហិ, អប្បកា នាម ទក្ខិណា;

តថាគតេ វា សម្ពុទ្ធេ, អថ វា តស្ស សាវកេ’’តិ. (វិ. វ. ៨០៤; នេត្តិ. ៩៥);

វិញ្ញូតិ សប្បញ្ញោ. បជានន្តិ សម្មទេវ ទានផលំ ទានានិសំសំ បជានន្តោ. កោ ន យជេថ កាលេតិ យុត្តប្បត្តកាលេ កោ នាម ទានំ ន ទទេយ្យ? សទ្ធា, ទេយ្យធម្មោ, បដិគ្គាហកាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សម្មុខិភូតកាលេយេវ ហិ ទានំ សម្ភវតិ, ន អញ្ញថា, បដិគ្គាហកានំ វា ទាតុំ យុត្តកាលេ.

ឯវំ បឋមគាថាយ អាមិសទានសំវិភាគានុគ្គហេ ទស្សេត្វា ឥទានិ ធម្មទានសំវិភាគានុគ្គហេ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ចេវ ភាសន្តី’’តិ ទុតិយគាថមាហ. តត្ថ ឧភយន្តិ ‘‘ភាសន្តិ សុណន្តី’’តិ វុត្តា ទេសកា បដិគ្គាហកាតិ ឧភយំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេ សុគតស្ស ភគវតោ សាសនេ សទ្ធម្មេ បសន្នចិត្តា វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា ទេសេន្តិ បដិគ្គណ្ហន្តិ ច, តេសំ ទេសកបដិគ្គាហកានំ សោ ធម្មទានធម្មសំវិភាគធម្មានុគ្គហសង្ខាតោ អត្ថោ. បរមត្ថសាធនតោ បរមោ. តណ្ហាសំកិលេសាទិសព្ពសំកិលេសមលវិសោធនេន វិសុជ្ឈតិ. កីទិសានំ? យេ អប្បមត្តា សុគតស្ស សាសនេ. យេ ច –

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣) –

សង្ខេបតោ ឯវំ បកាសិតេ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឱវាទេ អនុសិដ្ឋិយំ អប្បមត្តា អធិសីលសិក្ខាទយោ សក្កច្ចំ សម្បាទេន្តិ. តេសំ វិសុជ្ឈតិ, អរហត្តផលវិសុទ្ធិយា អតិវិយ វោទាយតីតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.