៣៣. ជដិលត្ថេរវត្ថុ

យោធ តណ្ហន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ជដិលត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា – អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ ទ្វេ ភាតរោ កុដុម្ពិកា មហន្តំ ឧច្ឆុខេត្តំ ការេសុំ. អថេកទិវសំ កនិដ្ឋភាតា ឧច្ឆុខេត្តំ គន្ត្វា ‘‘ឯកំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស ទស្សាមិ, ឯកំ មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ទ្វេ ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ រសស្ស អនិក្ខមនត្ថាយ ឆិន្នដ្ឋានេ ពន្ធិត្វា គណ្ហិ. តទា កិរ ឧច្ឆូនំ យន្តេន បីឡនកិច្ចំ នត្ថិ, អគ្គេ វា មូលេ វា ឆិន្ទិត្វា ឧក្ខិត្តកាលេ ធម្មករណតោ ឧទកំ វិយ សយមេវ រសោ និក្ខមតិ. តស្ស បន ខេត្តតោ ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ គហេត្វា អាគមនកាលេ គន្ធមាទនេ បច្ចេកពុទ្ធោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស នុ ខោ អជ្ជ អនុគ្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ឧបធារេន្តោ តំ អត្តនោ ញាណជាលេ បវិដ្ឋំ ទិស្វា សង្គហំ កាតុំ សមត្ថភាវញ្ច ញត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ ឥទ្ធិយា អាគន្ត្វា តស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ. សោ តំ ទិស្វាវ បសន្នចិត្តោ ឧត្តរសាដកំ ឧច្ចតរេ ភូមិបទេសេ អត្ថរិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥធ និសីទថា’’តិ បច្ចេកពុទ្ធំ និសីទាបេត្វា ‘‘បត្តំ ឧបនាមេថា’’តិ ឧច្ឆុយដ្ឋិយា ពន្ធនដ្ឋានំ មោចេត្វា បត្តស្ស ឧបរិ អកាសិ, រសោ ឱតរិត្វា បត្តំ បូរេសិ. បច្ចេកពុទ្ធេន តស្មិំ រសេ បីតេ ‘‘សាធុកំ វត មេ អយ្យេន រសោ បីតោ. សចេ មេ ជេដ្ឋភាតិកោ មូលំ អាហរាបេស្សតិ, មូលំ ទស្សាមិ. សចេ បត្តិំ អាហរាបេស្សតិ, បត្តិំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, បត្តំ មេ ឧបនាមេថា’’តិ ទុតិយម្បិ ឧច្ឆុយដ្ឋិំ មោចេត្វា រសំ អទាសិ. ‘‘ភាតា មេ ឧច្ឆុខេត្តតោ អញ្ញំ ឧច្ឆុំ អាហរិត្វា ខាទិស្សតី’’តិ ឯត្តកម្បិ កិរស្ស វញ្ចនចិត្តំ នាហោសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ បន បឋមំ ឧច្ឆុរសស្ស បីតត្តា តំ ឧច្ឆុរសំ អញ្ញេហិបិ សទ្ធិំ សំវិភជិតុកាមោ ហុត្វា គហេត្វាវ និសីទិ. សោ តស្ស អាការំ ញត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ អយំ មយា ទិន្នោ អគ្គរសោ, ឥមស្ស និស្សន្ទេន ទេវមនុស្សេសុ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា បរិយោសានេ តុម្ហេហិ បត្តធម្មមេវ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិស្ស ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ វត្វា ‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហ’’ន្តិ ទ្វីហិ គាថាហិ អនុមោទនំ កត្វា យថា សោ បស្សតិ, ឯវំ អធិដ្ឋហិត្វា អាកាសេន គន្ធមាទនំ គន្ត្វា បញ្ចន្នំ បច្ចេកពុទ្ធសតានំ តំ រសំ អទាសិ.

សោ តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ភាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កហំ គតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧច្ឆុខេត្តំ ឱលោកេតុំ គតោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ តាទិសេន ឧច្ឆុខេត្តំ គតេន, ននុ នាម ឯកំ វា ទ្វេ វា ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ អាទាយ អាគន្តព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ ភាតរា វុត្តោ – ‘‘អាម, ភាតិក, ទ្វេ មេ ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ គហិតា, ឯកំ បន បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា មម ឧច្ឆុយដ្ឋិតោ រសំ ទត្វា ‘មូលំ វា បត្តិំ វា ទស្សាមី’តិ តុម្ហាកម្បិ មេ ឧច្ឆុយដ្ឋិតោ រសោ ទិន្នោ, កិំ នុ ខោ តស្ស មូលំ គណ្ហិស្សថ, ឧទាហុ បត្តិ’’ន្តិ អាហ. ‘‘កិំ បន បច្ចេកពុទ្ធេន កត’’ន្តិ? ‘‘មម ឧច្ឆុយដ្ឋិតោ រសំ បិវិត្វា តុម្ហាកំ ឧច្ឆុយដ្ឋិតោ រសំ អាទាយ អាកាសេន គន្ធមាទនំ គន្ត្វា បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ អទាសី’’តិ. សោ តស្មិំ កថេន្តេយេវ និរន្តរំ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ ហុត្វា ‘‘តេន មេ បច្ចេកពុទ្ធេន ទិដ្ឋធម្មស្សេវ អធិគមោ ភវេយ្យា’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. ឯវំ កនិដ្ឋេន តិស្សោ សម្បត្តិយោ បត្ថិតា, ជេដ្ឋេន បន ឯកបទេនេវ អរហត្តំ បត្ថិតន្តិ ឥទំ តេសំ បុព្ពកម្មំ.

តេ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបយិំសុ. តេសំ ទេវលោកេ ឋិតកាលេយេវ វិបស្សី សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិ. តេបិ ទេវលោកតោ ចវិត្វា ពន្ធុមតិយា ឯកស្មិំ កុលគេហេ ជេដ្ឋោ ជេដ្ឋោវ, កនិដ្ឋោ កនិដ្ឋោវ ហុត្វា បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋស្ស សេនោតិ នាមំ អកំសុ, កនិដ្ឋស្ស អបរាជិតោតិ. តេសុ វយប្បត្តកាលេ កុដុម្ពំ សណ្ឋាបេត្វា វិហរន្តេសុ ‘‘ពុទ្ធរតនំ លោកេ ឧប្បន្នំ, ធម្មរតនំ, សង្ឃរតនំ, ទានានិ ទេថ, បុញ្ញានិ ករោថ, អជ្ជ អដ្ឋមី, អជ្ជ ចាតុទ្ទសី, អជ្ជ បន្នរសី, ឧបោសថំ ករោថ, ធម្មំ សុណាថា’’តិ ធម្មឃោសកស្ស ពន្ធុមតីនគរេ ឃោសនំ សុត្វា មហាជនំ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ ធម្មស្សវនាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា សេនកុដុម្ពិកោ ‘‘កហំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មស្សវនាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហម្បិ គមិស្សាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិ.

សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតោ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អត្ថិ បន តេ អបលោកេតព្ពា ញាតកា’’តិ បុច្ឆិ. អត្ថិ, ភន្តេតិ. តេន ហិ អបលោកេត្វា ឯហីតិ. សោ កនិដ្ឋស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘យំ ឥមស្មិំ កុលេ សាបតេយ្យំ, តំ សព្ពំ តវ ហោតូ’’តិ អាហ. តុម្ហេ បន, សាមីតិ. អហំ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមីតិ. សាមិ កិំ វទេថ, អហំ មាតរិ មតាយ មាតរំ វិយ, បិតរិ មតេ បិតរំ វិយ តុម្ហេ អលត្ថំ, ឥទំ កុលំ មហាភោគំ, គេហេ ឋិតេនេវ សក្កា បុញ្ញានិ កាតុំ, មា ឯវំ ករិត្ថាតិ. មយា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មោ សុតោ, ន សក្កា តំ អគារមជ្ឈេ ឋិតេន បូរេតុំ, បព្ពជិស្សាមេវាហំ, ត្វំ និវត្តាហីតិ. ឯវំ សោ កនិដ្ឋំ និវត្តាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. កនិដ្ឋោបិ ‘‘ភាតុ បព្ពជិតសក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ភាតរំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ អត្តនោ ភវនិស្សរណំ កតំ, អហំ បន បញ្ចហិ កាមគុណេហិ ពទ្ធោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតុំ ន សក្កោមិ, មយ្ហំ គេហេ ឋិតស្សេវ អនុច្ឆវិកំ មហន្តំ បុញ្ញកម្មំ អាចិក្ខថា’’តិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘សាធុ សាធុ, បណ្ឌិត, សត្ថុ គន្ធកុដិំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា នានាទារូនិ អាហរាបេត្វា ថម្ភាទីនំ អត្ថាយ តច្ឆាបេត្វា ឯកំ សុវណ្ណខចិតំ, ឯកំ រជតខចិតំ, ឯកំ មណិខចិតន្តិ សព្ពានិ សត្តរតនខចិតានិ ការេត្វា តេហិ គន្ធកុដិំ ការេត្វា សត្តរតនខចិតាហេវ ឆទនិដ្ឋកាហិ ឆាទាបេសិ. គន្ធកុដិយា ករណកាលេយេវ បន តំ អត្តនា សមាននាមកោ អបរាជិតោយេវ នាម ភាគិនេយ្យោ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហម្បិ ករិស្សាមិ, មយ្ហម្បិ បត្តិំ ទេថ មាតុលា’’តិ អាហ. ន ទេមិ, តាត, អញ្ញេហិ អសាធារណំ ករិស្សាមីតិ. សោ ពហុម្បិ យាចិត្វា បត្តិំ អលភមានោ ‘‘គន្ធកុដិយា បុរតោ កុញ្ជរសាលំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ សត្តរតនមយំ កុញ្ជរសាលំ ការេសិ. សោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ ហុត្វា និព្ពត្តិ.

គន្ធកុដិយំ បន សត្តរតនមយានិ តីណិ មហាវាតបានានិ អហេសុំ. តេសំ អភិមុខេ ហេដ្ឋា សុធាបរិកម្មកតា តិស្សោ បោក្ខរណិយោ ការេត្វា ចតុជ្ជាតិកគន្ធោទកស្ស បូរេត្វា អបរាជិតោ, គហបតិ, បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ រោបាបេសិ តថាគតស្ស អន្តោ និសិន្នកាលេ វាតវេគេន សមុដ្ឋិតាហិ រេណុវដ្ដីហិ សរីរស្ស ឱកិរណត្ថំ. គន្ធកុដិថូបិកាយ កបល្លំ រត្តសុវណ្ណមយំ អហោសិ, បវាឡមយា សិខរា, ហេដ្ឋា មណិមយា ឆទនិដ្ឋកា. ឥតិ សា នច្ចន្តោ វិយ មោរោ សោភមានា អដ្ឋាសិ. សត្តសុ បន រតនេសុ កោដ្ដេតព្ពយុត្តកំ កោដ្ដេត្វា ឥតរំ សកលមេវ គហេត្វា ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា គន្ធកុដិំ បរិក្ខិបិត្វា បរិវេណំ បូរេសិ.

ឯវំ គន្ធកុដិំ និដ្ឋាបេត្វា អបរាជិតោ, គហបតិ, ភាតិកត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, និដ្ឋិតា គន្ធកុដិ, បរិភោគមស្សា បច្ចាសីសាមិ, បរិភោគេន កិរ មហន្តំ បុញ្ញំ ហោតី’’តិ. សោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមិនា កិរ វោ កុដុម្ពិកេន គន្ធកុដិ ការិតា, ឥទានិ បន បរិភោគំ បច្ចាសីសតី’’តិ អាហ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា គន្ធកុដិអភិមុខំ គន្ត្វា គន្ធកុដិំ បរិក្ខិបិត្វា បរិក្ខិត្តរតនរាសិំ ឱលោកេន្តោ ទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ កុដុម្ពិកោ ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. សត្ថា តត្ថេវ ឋត្វា តតិយវារេ តស្ស ភាតិកត្ថេរំ ឱលោកេសិ. សោ ឱលោកិតាការេនេវ ញត្វា កនិដ្ឋភាតរំ អាហ – ‘‘ឯហិ, តាត, ‘មមេវ រក្ខា ភវិស្សតិ, តុម្ហេ យថាសុខំ វសថា’តិ សត្ថារំ វទេហី’’តិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា សត្ថារំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យថា មនុស្សា រុក្ខមូលេ បវិសិត្វា អនបេក្ខា បក្កមន្តិ, យថា វា នទិំ តរិត្វា ឧឡុម្បំ អនបេក្ខា បរិច្ចជន្តិ, ឯវំ អនបេក្ខា ហុត្វា តុម្ហេ វសថា’’តិ អាហ. កិមត្ថំ បន សត្ថា អដ្ឋាសិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ពុទ្ធានំ សន្តិកំ បុរេភត្តម្បិ បច្ឆាភត្តម្បិ ពហូ អាគច្ឆន្តិ, តេសុ រតនានិ អាទាយ បក្កមន្តេសុ ន សក្កា អម្ហេហិ វារេតុំ, បរិវេណម្ហិ ឯត្តកេ រតនេ វោកិណ្ណេ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ ហរន្តេបិ ន វារេតីតិ កុដុម្ពិកោ មយិ អាឃាតំ កត្វា អបាយូបគោ ភវេយ្យា’’តិ ឥមិនា ការណេន អដ្ឋាសិ. តេន បន, ‘‘ភន្តេ, មមេវ រក្ខា ភវិស្សតិ, តុម្ហេ វសថា’’តិ វុត្តេ បាវិសិ.

កុដុម្ពិកោ សមន្តា រក្ខំ ឋបេត្វា មនុស្សេ អាហ – ‘‘តាតា, ឧច្ឆង្គេន វា បច្ឆិបសិព្ពកេហិ វា អាទាយ គច្ឆន្តេ វារេយ្យាថ, ហត្ថេន គហេត្វា គច្ឆន្តេ បន មា វារយិត្ថា’’តិ. អន្តោនគរេបិ អារោចាបេសិ ‘‘មយា គន្ធកុដិបរិវេណេ សត្ត រតនានិ ឱកិណ្ណានិ, សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា គច្ឆន្តា ទុគ្គតមនុស្សា ឧភោ ហត្ថេ បូរេត្វា គណ្ហន្តុ, សុខិតាបិ ឯកេន គណ្ហន្តូ’’តិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘សទ្ធា តាវ ធម្មំ សោតុកាមា គមិស្សន្តិយេវ, អស្សទ្ធាបិ បន ធនលោភេន គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ទុក្ខតោ មុច្ចិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ជនសង្គហត្ថាយ ឯវំ អារោចាបេសិ. មហាជនោ តេន វុត្តនិយាមេនេវ រតនានិ គណ្ហិ. សកិំ ឱកិណ្ណរតនេសុ ខីណេសុ យាវតតិយំ ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា ឱកិរាបេសិយេវ. សត្ថុ បន បាទមូលេ តិបុសមត្តំ អនគ្ឃំ មណិរតនំ ឋបេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សត្ថុ សរីរតោ សុវណ្ណវណ្ណាយ បភាយ សទ្ធិំ មណិបភំ ឱលោកេន្តានំ តិត្តិ នាម ន ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ឯវមកាសិ. មហាជនោបិ អតិត្តោវ ឱលោកេសិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកព្រាហ្មណោ ‘‘សត្ថុ កិរ បាទមូលេ មហគ្ឃំ មណិរតនំ និក្ខិត្តំ, ហរិស្សាមិ ន’’ន្តិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិតុំ អាគតស្ស មហាជនស្ស អន្តរេន បាវិសិ. កុដុម្ពិកោ តស្ស បវិសនាការេនេវ ‘‘មណិំ គណ្ហិតុកាមោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘អហោ វត ន គណ្ហេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. សោបិ សត្ថារំ វន្ទន្តោ វិយ បាទមូលេ ហត្ថំ ឧបនាមេត្វា មណិំ គហេត្វា ឱវដ្ដិកាយ កត្វា បក្កាមិ. កុដុម្ពិកោ តស្មិំ ចិត្តំ បសាទេតុំ នាសក្ខិ. សោ ធម្មកថាវសានេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយា តិក្ខត្តុំ គន្ធកុដិំ បរិក្ខិបិត្វា ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា សត្ត រតនានិ ឱកិណ្ណានិ, តានិ មេ គណ្ហន្តេសុ អាឃាតោ នាម នាហោសិ, ចិត្តំ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បសីទិយេវ. អជ្ជ បន ‘អហោ វតាយំ ព្រាហ្មណោ មណិំ ន គណ្ហេយ្យា’តិ ចិន្តេត្វា តស្មិំ មណិំ អាទាយ គតេ ចិត្តំ បសាទេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ. សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ននុ, ឧបាសក, អត្តនោ សន្តកំ បរេហិ អនាហរណីយំ កាតុំ សក្កោសី’’តិ នយំ អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេ ឋត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា មម សន្តកំ ទសិកសុត្តមត្តម្បិ មំ អភិភវិត្វា អនេកសតាបិ រាជានោ វា ចោរា វា គណ្ហិតុំ សមត្ថា នាម មា ហោន្តុ, អគ្គិនាបិ មម សន្តកំ មា ឌយ្ហតុ, ឧទកេនបិ មា វុយ្ហតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. សោ គន្ធកុដិមហំ ករោន្តោ អដ្ឋសដ្ឋិយា ភិក្ខុសតសហស្សានំ អន្តោវិហារេយេវ នវ មាសេ មហាទានំ ទត្វា ទានបរិយោសានេ សព្ពេសំ តិចីវរំ អទាសិ. សង្ឃនវកស្ស ចីវរសាដកា សហស្សគ្ឃនកា អហេសុំ.

សោ ឯវំ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ ករិត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯត្តកំ កាលំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ឯកស្មិំ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អឌ្ឍមាសាធិកេ នវ មាសេ មាតុកុច្ឆិយំ វសិ. ជាតទិវសេ បនស្ស សកលនគរេ សព្ពាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, សព្ពេសំ កាយរូឡ្ហានិ អាភរណានិបិ បជ្ជលិតានិ វិយ ឱភាសំ មុញ្ចិំសុ, នគរំ ឯកបជ្ជោតំ អហោសិ. សេដ្ឋិបិ បាតោវ រាជូបដ្ឋានំ អគមាសិ. អថ នំ រាជា បុច្ឆិ – ‘‘អជ្ជ សព្ពាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, នគរំ ឯកបជ្ជោតំ ជាតំ, ជានាសិ នុ ខោ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ? ‘‘ជានាមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ, សេដ្ឋី’’តិ? ‘‘មម គេហេ តុម្ហាកំ ទាសោ ជាតោ, តស្ស បុញ្ញតេជេនេវំ អហោសី’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ ចោរោ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘នត្ថេតំ, ទេវ, បុញ្ញវា សត្តោ កតាភិនីហារោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ នំ សម្មា បោសេតុំ វដ្ដតិ, ឥទមស្ស ខីរមូលំ ហោតូ’’តិ ទេវសិកំ សហស្សំ បដ្ឋបេសិ. អថស្ស នាមគហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឯកបជ្ជោតភូតត្តា ជោតិកោត្វេវ នាមំ ករិំសុ.

អថស្ស វយប្បត្តកាលេ គេហករណត្ថាយ ភូមិតលេ សោធិយមានេ សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥទ’’ន្តិ ឧបធារយមានោ ‘‘ជោតិកស្ស គេហដ្ឋានំ គណ្ហន្តី’’តិ ញត្វា ‘‘នាយំ ឯតេហិ កតគេហេ វសិស្សតិ, មយាបេត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វឌ្ឍកីវេសេន តត្ថ គន្ត្វា ‘‘កិំ ករោថា’’តិ អាហ. ‘‘ជោតិកស្ស គេហដ្ឋានំ គណ្ហាមា’’តិ. ‘‘អបេថ, នាយំ តុម្ហេហិ កតគេហេ វសិស្សតី’’តិ វត្វា សោឡសករីសមត្តំ ភូមិបទេសំ ឱលោកេសិ, សោ តាវទេវ កសិណមណ្ឌលំ វិយ សមោ អហោសិ. បុន ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បថវិំ ភិន្ទិត្វា សត្តរតនមយោ សត្តភូមិកបាសាទោ ឧដ្ឋហតូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឱលោកេសិ, តាវទេវ តថារូបោ បាសាទោ ឧដ្ឋហិ. បុន ‘‘ឥមំ បរិក្ខិបិត្វា សត្តរតនមយា សត្ត បាការា ឧដ្ឋហន្តូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឱលោកេសិ, តថារូបា បាការា ឧដ្ឋហិំសុ. អថ ‘‘នេសំ បរិយន្តេ កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហន្តូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឱលោកេសិ, តថារូបា កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. ‘‘បាសាទស្ស ចតូសុ កណ្ណេសុ ចតស្សោ និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋហន្តូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឱលោកេសិ, សព្ពំ តថេវ អហោសិ. និធិកុម្ភីសុ បន ឯកា យោជនិកា អហោសិ, ឯកា តិគាវុតិកា, ឯកា អឌ្ឍយោជនិកា, ឯកា គាវុតប្បមាណា. ពោធិសត្តស្ស និព្ពត្តនិធិកុម្ភីនំ បន ឯកមុខប្បមាណំ អហោសិ, ហេដ្ឋា បថវីបរិយន្តាវ អហេសុំ. ជោតិកស្ស និព្ពត្តនិធិកុម្ភីនំ មុខបរិមាណំ ន កថិតំ, សព្ពា មុខឆិន្នតាលផលំ វិយ បរិបុណ្ណាវ ឧដ្ឋហិំសុ. បាសាទស្ស ចតូសុ កណ្ណេសុ តរុណតាលក្ខន្ធប្បមាណា ចតស្សោ សុវណ្ណមយា ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ និព្ពត្តិំសុ. តាសំ មណិមយានិ បត្តានិ, សោវណ្ណមយានិ ខន្ធានិ អហេសុំ. បុព្ពកម្មស្ស ទស្សនត្ថំ កិរេតានិ, និព្ពត្តិំសុ.

សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ សត្ត យក្ខា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ. បឋមេ ទ្វារកោដ្ឋកេ យមកោឡី នាម យក្ខោ អត្តនោ បរិវារេន យក្ខសហស្សេន សទ្ធិំ អារក្ខំ គណ្ហិ, ទុតិយេ ឧប្បលោ នាម អត្តនោ បរិវារយក្ខានំ ទ្វីហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ, តតិយេ វជិរោ នាម តីហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ, ចតុត្ថេ វជិរពាហុ នាម ចតូហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ, បញ្ចមេ កសកន្ទោ នាម បញ្ចហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ, ឆដ្ឋេ កដត្ថោ នាម ឆហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ, សត្តមេ ទិសាមុខោ នាម សត្តហិ សហស្សេហិ សទ្ធិំ អារក្ខំ គណ្ហិ. ឯវំ បាសាទស្ស អន្តោ ច ពហិ ច គាឡ្ហរក្ខា អហោសិ. ‘‘ជោតិកស្ស កិរ សត្តរតនមយោ សត្តភូមិកបាសាទោ ឧដ្ឋិតោ, សត្ត បាការា សត្តទ្វារកោដ្ឋកា ចតស្សោ និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា ពិម្ពិសារោ រាជា សេដ្ឋិច្ឆត្តំ បហិណិ. សោ ជោតិកសេដ្ឋិ នាម អហោសិ.

តេន បន សទ្ធិំ កតបុញ្ញកម្មា ឥត្ថី ឧត្តរកុរូសុ និព្ពត្តិ. អថ នំ ទេវតា តតោ អានេត្វា សិរិគព្ភេ និសីទាបេសុំ. សា អាគច្ឆមានា ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិំ តយោ ច ជោតិបាសាណេ គណ្ហិ. តេសំ យាវជីវំ តាយេវ តណ្ឌុលនាឡិយា ភត្តំ អហោសិ. សចេ កិរ តេ សកដសតម្បិ តណ្ឌុលានំ បូរេតុកាមា ហោន្តិ, សា តណ្ឌុលនាឡិ នាឡិយេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ភត្តបចនកាលេ តណ្ឌុលេ ឧក្ខលិយំ បក្ខិបិត្វា តេសំ បាសាណានំ ឧបរិ ឋបេតិ, បាសាណា តាវទេវ បជ្ជលិត្វា ភត្តេ បក្កមត្តេ និព្ពាយន្តិ. តេនេវ សញ្ញាណេន ភត្តស្ស បក្កភាវំ ជានន្តិ. សូបេយ្យាទិបចនកាលេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តេសំ ជោតិបាសាណេហិ អាហារោ បច្ចតិ. មណិអាលោកេន ច វសន្តិ, អគ្គិស្ស វា ទីបស្ស វា ឱភាសំ នេវ ជានិំសុ. ‘‘ជោតិកស្ស កិរ ឯវរូបា សម្បត្តី’’តិ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ អហោសិ. មហាជនោ យានាទីនិ យោជេត្វា ទស្សនត្ថាយ អាគច្ឆតិ. ជោតិកសេដ្ឋិ អាគតាគតានំ ឧត្តរកុរុតណ្ឌុលានំ ភត្តំ បចាបេត្វា ទាបេសិ. ‘‘កប្បរុក្ខេហិ វត្ថានិ គណ្ហន្តុ, អាភរណានិ គណ្ហន្តូ’’តិ អាណាបេសិ. ‘‘គាវុតិកនិធិកុម្ភិយា មុខំ វិវរាបេត្វា យាបនមត្តំ ធនំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាណាបេសិ. សកលជម្ពុទីបវាសិកេសុ ធនំ គហេត្វា គច្ឆន្តេសុ និធិកុម្ភិយា អង្គុលិមត្តម្បិ ឩនំ នាហោសិ. គន្ធកុដិបរិវេណេ វាលុកំ កត្វា ឱកិណ្ណរតនានំ កិរស្ស ឯសោ និស្សន្ទោ.

ឯវំ មហាជនេ វត្ថាភរណានិ ចេវ ធនញ្ច យទិច្ឆកំ អាទាយ គច្ឆន្តេ ពិម្ពិសារោ តស្ស បាសាទំ ទដ្ឋុកាមោបិ មហាជនេ អាគច្ឆន្តេ ឱកាសំ នាលត្ថ. អបរភាគេ យទិច្ឆកំ អាទាយ គតត្តា មនុស្សេសុ មន្ទីភូតេសុ រាជា ជោតិកស្ស បិតរំ អាហ – ‘‘តវ បុត្តស្ស បាសាទំ ទដ្ឋុកាមម្ហា’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វត្វា គន្ត្វា បុត្តស្ស កថេសិ – ‘‘តាត, រាជា តេ បាសាទំ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, អាគច្ឆតូ’’តិ. រាជា មហន្តេន បរិវារេន តត្ថ អគមាសិ. បឋមទ្វារកោដ្ឋកេ សម្មជ្ជិត្វា កចវរឆឌ្ឌិកា ទាសី រញ្ញោ ហត្ថំ អទាសិ, រាជា ‘‘សេដ្ឋិជាយា’’តិ សញ្ញាយ លជ្ជមានោ តស្សា ពាហាយ ហត្ថំ ន ឋបេសិ. ឯវំ សេសទ្វារកោដ្ឋកេសុបិ ទាសិយោ ‘‘សេដ្ឋិភរិយាយោ’’តិ មញ្ញមានោ តាសំ ពាហាយ ហត្ថំ ន ឋបេសិ. ជោតិកោ អាគន្ត្វា រាជានំ បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិត្វា បច្ឆតោ ហុត្វា ‘‘បុរតោ យាថ, ទេវា’’តិ អាហ. រញ្ញោ មណិបថវី សតបោរិសបបាតោ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋហិ. សោ ‘‘ឥមិនា មម គហណត្ថាយ ឱបាតោ ខណិតោ’’តិ មញ្ញមានោ បាទំ និក្ខិបិតុំ ន វិសហិ. ជោតិកោ ‘‘នាយំ, ទេវ, ឱបាតោ, មម បច្ឆតោ អាគច្ឆថា’’តិ បុរតោ អហោសិ. រាជា តេន អក្កន្តកាលេ ភូមិំ អក្កមិត្វា ហេដ្ឋិមតលតោ បដ្ឋាយ បាសាទំ ឱលោកេន្តោ វិចរិ. តទា អជាតសត្តុកុមារោបិ បិតុ អង្គុលិំ គហេត្វា វិចរន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អន្ធពាលោ មម បិតា, គហបតិកេ នាម សត្តរតនមយេ បាសាទេ វសន្តេ ឯស រាជា ហុត្វា ទារុមយេ គេហេ វសតិ, អហំ ទានិ រាជា ហុត្វា ឥមស្ស ឥមស្មិំ បាសាទេ វសិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ.

រញ្ញោបិ ឧបរិមតលានិ អភិរុហន្តស្សេវ បាតរាសវេលា ជាតា. សោ សេដ្ឋិំ អាមន្តេត្វា, ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ឥធេវ បាតរាសំ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ. ជានាមិ, ទេវ, សជ្ជិតោ ទេវស្សាហារោតិ. សោ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហត្វា រតនមយេ សេដ្ឋិស្ស និសីទនមណ្ឌបេ បញ្ញត្តេ តស្សេវ និសីទនបល្លង្កេ និសីទិ. អថស្ស ហត្ថធោវនូទកំ ទត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយា កិលិន្នបាយាសំ វឌ្ឍេត្វា បុរតោ ឋបយិំសុ. រាជា ‘‘ភោជន’’ន្តិ សញ្ញាយ ភុញ្ជិតុំ អារភិ. សេដ្ឋិ ‘‘នយិទំ, ទេវ, ភោជនំ, កិលិន្នបាយាសោ ឯសោ’’តិ អញ្ញិស្សា សុវណ្ណបាតិយា ភោជនំ វឌ្ឍេត្វា បុរិមបាតិយំ ឋបយិំសុ. តតោ ឧដ្ឋិតឧតុនា កិរ តំ ភុញ្ជិតុំ សុខំ ហោតិ. រាជា មធុរភោជនំ ភុញ្ជន្តោ បមាណំ ន អញ្ញាសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘អលំ, ទេវ, ឯត្តកមេវ ហោតុ, ឥតោ ឧត្តរិំ ជិរាបេតុំ ន សក្កា’’តិ អាហ. អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘កិំ, គហបតិ, គរុកំ កត្វា កថេសិ អត្តនោ ភត្ត’’ន្តិ? ទេវ, នត្ថេតំ, តុម្ហាកំ សព្ពស្សាបិ ហិ ពលកាយស្ស ឥទមេវ ភត្តំ ឥទំ សុបេយ្យំ. អបិ ច ខោ អហំ អយសស្ស ភាយាមីតិ. កិំ ការណាតិ? សចេ ទេវស្ស កាយាលសិយមត្តំ ភវេយ្យ, ‘‘ហិយ្យោ រញ្ញា សេដ្ឋិស្ស គេហេ ភត្តំ ភុត្តំ, សេដ្ឋិនា កិញ្ចិ កតំ ភវិស្សតី’’តិ វចនស្ស ភាយាមិ, ទេវាតិ. តេន ហិ ភត្តំ ហរ, ឧទកំ អាហរាតិ. រញ្ញោ ភត្តកិច្ចាវសានេ សព្ពោ រាជបរិវារោ តទេវ ភត្តំ បរិភុញ្ជិ.

រាជា សុខកថាយ និសិន្នោ សេដ្ឋិំ អាមន្តេត្វា, ‘‘កិំ ឥមស្មិំ គេហេ សេដ្ឋិភរិយា នត្ថី’’តិ អាហ? ‘‘អាម អត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កហំ សា’’តិ? ‘‘សិរិគព្ភេ និសិន្នា, ទេវស្ស អាគតភាវំ ន ជានាតី’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ បាតោវ រាជា សបរិវារោ អាគតោ, សា បនស្ស អាគតភាវំ ន ជានាតេវ. តតោ សេដ្ឋិ ‘‘រាជា មេ ភរិយំ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘រាជា អាគតោ, កិំ តវ រាជានំ ទដ្ឋុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. សា និបន្នកាវ ‘‘កោ ឯស, សាមិ, រាជា នាមា’’តិ វត្វា ‘‘រាជា នាម អម្ហាកំ ឥស្សរោ’’តិ វុត្តេ អនត្តមនតំ បវេទេន្តី ‘‘ទុក្កដានិ វត នោ បុញ្ញកម្មានិ, យេសំ នោ ឥស្សរោបិ អត្ថិ. អស្សទ្ធាយ នាម បុញ្ញកម្មានិ កត្វា មយំ សម្បត្តិំ បាបុណិត្វា អញ្ញស្ស ឥស្សរិយដ្ឋានេ និព្ពត្តម្ហា. អទ្ធា អម្ហេហិ អសទ្ទហិត្វា ទានំ ទិន្នំ ភវិស្សតិ, តស្សេតំ ផល’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំ ទានិ ករោមិ, សាមី’’តិ អាហ. តាលវណ្ដំ អាទាយ អាគន្ត្វា រាជានំ ពីជាហីតិ. តស្សា តាលវណ្ដំ អាទាយ អាគន្ត្វា រាជានំ ពីជេន្តិយា រញ្ញោ វេឋនស្ស គន្ធវាតោ អក្ខីនិ បហរិ, អថស្សា អក្ខីហិ អស្សុធារា បវត្តិំសុ. តំ ទិស្វា រាជា សេដ្ឋិំ អាហ – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, មាតុគាមោ នាម អប្បពុទ្ធិកោ, ‘រាជា មេ សាមិកស្ស សម្បត្តិំ គណ្ហេយ្យា’តិ ភយេន រោទតិ មញ្ញេ, អស្សាសេហិ នំ ‘ន មេ តវ សម្បត្តិយា អត្ថោ’’’តិ. ន ឯសា, ទេវ, រោទតីតិ. អថ កិំ ឯតន្តិ? តុម្ហាកំ វេឋនគន្ធេនស្សា អស្សូនិ បវត្តិំសុ. អយញ្ហិ ទីបោភាសំ វា អគ្គិឱភាសំ វា អទិស្វា មណិអាលោកេនេវ ភុញ្ជតិ ច និសីទតិ ច និបជ្ជតិ ច, ទេវោ បន ទីបាលោកេន និសិន្នោ ភវិស្សតីតិ? អាម, សេដ្ឋីតិ. តេន ហិ, ទេវ, អជ្ជ បដ្ឋាយ មណិអាលោកេន និសីទថាតិ មហន្តំ តិបុសមត្តំ អនគ្ឃំ មណិរតនំ អទាសិ. រាជា គេហំ ឱលោកេត្វា ‘‘មហតី វត ជោតិកស្ស សម្បត្តី’’តិ វត្វា អគមាសិ. អយំ តាវ ជោតិកស្ស ឧប្បត្តិ.

ឥទានិ ជដិលស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា – ពារាណសិយញ្ហិ ឯកា សេដ្ឋិធីតា អភិរូបា អហោសិ, តំ បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ រក្ខណត្ថាយ ឯកំ ទាសិំ ទត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សិរិគព្ភេ វាសយិំសុ. តំ ឯកទិវសំ វាតបានំ វិវរិត្វា ពហិ ឱលោកយមានំ អាកាសេន គច្ឆន្តោ ឯកោ វិជ្ជាធរោ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហោ វាតបានេន បវិសិត្វា តាយ សទ្ធិំ សន្ថវមកាសិ. សា តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ ន ចិរស្សេវ គព្ភំ បដិលភិ. អថ នំ សា ទាសី ទិស្វា, ‘‘អម្ម, កិំ ឥទ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ហោតុ មា កស្សចិ អាចិក្ខី’’តិ តាយ វុត្តា ភយេន តុណ្ហី អហោសិ. សាបិ ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិត្វា នវភាជនំ អាហរាបេត្វា តត្ថ តំ ទារកំ និបជ្ជាបេត្វា តំ ភាជនំ បិទហិត្វា ឧបរិ បុប្ផទាមានិ ឋបេត្វា ‘‘ឥមំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា គង្គាយ វិស្សជ្ជេហិ, ‘កិំ ឥទ’ន្តិ ច បុដ្ឋា ‘អយ្យាយ មេ ពលិកម្ម’ន្តិ វទេយ្យាសី’’តិ ទាសិំ អាណាបេសិ. សា តថា អកាសិ.

ហេដ្ឋាគង្គាយម្បិ ទ្វេ ឥត្ថិយោ ន្ហាយមានា តំ ភាជនំ ឧទកេនាហរិយមានំ ទិស្វា ឯកា ‘‘មយ្ហេតំ ភាជន’’ន្តិ អាហ. ឯកា ‘‘យំ ឯតស្ស អន្តោ, តំ មយ្ហ’’ន្តិ វត្វា ភាជនេ សម្បត្តេ តំ អាទាយ ថលេ ឋបេត្វា វិវរិត្វា ទារកំ ទិស្វា ឯកា ‘‘មម ភាជនន្តិ វុត្តតាយ ទារកោ មមេវ ហោតី’’តិ អាហ. ឯកា ‘‘យំ ភាជនស្ស អន្តោ, តំ មមេវ ហោតូតិ វុត្តតាយ មម ទារកោ’’តិ អាហ. តា វិវទមានា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា អមច្ចេសុ វិនិច្ឆិតុំ អសក្កោន្តេសុ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រាជា តាសំ វចនំ សុត្វា ‘‘ត្វំ ទារកំ គណ្ហ, ត្វំ ភាជនំ គណ្ហា’’តិ អាហ. យាយ បន ទារកោ លទ្ធោ, សា មហាកច្ចានត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាយិកា អហោសិ. តស្មា សា ទារកំ ‘‘ឥមំ ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ បោសេសិ. តស្ស ជាតទិវសេ គព្ភមលស្ស ធោវិត្វា អនបនីតតាយ កេសា ជដិតា ហុត្វា អដ្ឋំសុ, តេនស្ស ជដិលោត្វេវ នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា វិចរណកាលេ ថេរោ តំ គេហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឧបាសិកា ថេរំ និសីទាបេត្វា អាហារមទាសិ. ថេរោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសិកេ ទារកោ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមាហំ ទារកំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមីតិ បោសេសិំ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ អទាសិ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ អាទាយ តំ គច្ឆន្តោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្ស គិហិសម្បត្តិំ អនុភវិតុំ បុញ្ញកម្ម’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘មហាបុញ្ញោ សត្តោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិស្សតិ, ទហរោ ឯស តាវ, ញាណម្បិស្ស បរិបាកំ ន គច្ឆតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ អាទាយ តក្កសិលាយំ ឯកស្ស ឧបដ្ឋាកស្ស គេហំ អគមាសិ.

សោ ថេរំ វន្ទិត្វា ឋិតោ តំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ទារកោ វោ, ភន្តេ, លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. អាម, ឧបាសក, បព្ពជិស្សតិ, ទហរោ តាវ, តវេវ សន្តិកេ ហោតូតិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តំ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បដិជគ្គិ. តស្ស បន គេហេ ទ្វាទស វស្សានិ ភណ្ឌកំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. សោ គាមន្តរំ គច្ឆន្តោ សព្ពម្បិ តំ ភណ្ឌំ អាបណំ ហរិត្វា ទារកំ អាបណេ និសីទាបេត្វា តស្ស តស្ស ភណ្ឌកស្ស មូលំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥទញ្ច ឥទញ្ច ឯត្តកំ នាម ធនំ គហេត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តំទិវសំ នគរបរិគ្គាហិកា ទេវតា អន្តមសោ មរិចជីរកមត្តេនាបិ អត្ថិកេ តស្សេវ អាបណាភិមុខេ ករិំសុ. សោ ទ្វាទស វស្សានិ ឧស្សន្នំ ភណ្ឌកំ ឯកទិវសេនេវ វិក្កិណិ. កុដុម្ពិកោ អាគន្ត្វា អាបណេ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘សព្ពំ តេ, តាត, ភណ្ឌកំ នាសិត’’ន្តិ អាហ. ន នាសេមិ, សព្ពំ តុម្ហេហិ វុត្តនយេនេវ វិក្កិណិំ, ឥទំ អសុកស្ស មូលំ, ឥទំ អសុកស្សាតិ. កុដុម្ពិកោ បសីទិត្វា ‘‘អនគ្ឃោ បុរិសោ, យត្ថ កត្ថចិ ជីវិតុំ សមត្ថោ’’តិ អត្តនោ គេហេ វយប្បត្តំ ធីតរំ តស្ស ទត្វា ‘‘គេហមស្ស ករោថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេត្វា និដ្ឋិតេ គេហេ ‘‘គច្ឆថ, តុម្ហេ អត្តនោ គេហេ វសថា’’តិ អាហ.

អថស្ស គេហបវិសនកាលេ ឯកេន បាទេន ឧម្មារេ អក្កន្តមត្តេ គេហស្ស បច្ឆិមភាគេ ភូមិំ ភិន្ទិត្វា អសីតិហត្ថោ សុវណ្ណបព្ពតោ ឧដ្ឋហិ. រាជា ‘‘ជដិលកុមារស្ស កិរ គេហេ ភូមិំ ភិន្ទិត្វា សុវណ្ណបព្ពតោ ឧដ្ឋិតោ’’តិ សុត្វាវ តស្ស សេដ្ឋិច្ឆត្តំ បេសេសិ. សោ ជដិលសេដ្ឋិ នាម អហោសិ. តស្ស តយោ បុត្តា អហេសុំ. សោ តេសំ វយប្បត្តកាលេ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សចេ អម្ហេហិ សមានភោគំ សេដ្ឋិកុលំ ភវិស្សតិ, បព្ពជិតុំ ទស្សន្តិ. នោ ចេ, ន ទស្សន្តិ. អត្ថិ នុ ខោ ជម្ពុទីបេ អម្ហេហិ សមានភោគំ កុល’’ន្តិ វីមំសនត្ថាយ សុវណ្ណមយំ ឥដ្ឋកំ សុវណ្ណមយំ បតោទលដ្ឋិំ សុវណ្ណមយំ បាទុកញ្ច ការាបេត្វា បុរិសានំ ហត្ថេ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ, ឥមានិ អាទាយ កិញ្ចិទេវ ឱលោកយមានា វិយ ជម្ពុទីបតលេ វិចរិត្វា អម្ហេហិ សមានភោគស្ស សេដ្ឋិកុលស្ស អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា ញត្វា អាគច្ឆថា’’តិ បហិណិ.

តេ ចារិកំ ចរន្តា ភទ្ទិយនគរំ បាបុណិំសុ. អថ នេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ ទិស្វា, ‘‘តាតា, កិំ ករោន្តា វិចរថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯកំ ឱលោកេន្តា វិចរាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥមេសំ ឥមានិ គហេត្វា កិញ្ចិទេវ ឱលោកេតុំ វិចរណកិច្ចំ នត្ថិ, រដ្ឋំ បរិគ្គណ្ហមានា វិចរន្តី’’តិ ញត្វា, ‘‘តាតា, អម្ហាកំ បច្ឆិមគេហំ បវិសិត្វា ឱលោកេថា’’តិ អាហ. តេ តត្ថ អដ្ឋករីសមត្តេ ឋានេ ហត្ថិអស្សឧសភប្បមាណេ បិដ្ឋិយា បិដ្ឋិំ អាហច្ច បថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧដ្ឋិតេ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ សុវណ្ណមេណ្ឌកេ ទិស្វា តេសំ អន្តរន្តរា វិចរិត្វា និក្ខមិំសុ. អថ នេ សេដ្ឋិ, ‘‘តាតា, យំ ឱលោកេន្តា វិចរថ, ទិដ្ឋោ វោ សោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បស្សាម, សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ គច្ឆថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ តតោវ គន្ត្វា អត្តនោ សេដ្ឋិនា ‘‘កិំ, តាតា, ទិដ្ឋំ វោ អម្ហាកំ សមានភោគំ សេដ្ឋិកុល’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ កិំ អត្ថិ, ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ ឯវរូបោ នាម វិភវោ’’តិ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ អត្តមនោ ហុត្វា ‘‘ឯកំ តាវ សេដ្ឋិកុលំ លទ្ធំ, អបរម្បិ នុ ខោ អត្ថី’’តិ សតសហស្សគ្ឃនិកំ កម្ពលំ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ, តាតា, អញ្ញម្បិ. សេដ្ឋិកុលំ វិចិនថា’’តិ បហិណិ.

តេ រាជគហំ គន្ត្វា ជោតិកសេដ្ឋិស្ស គេហតោ អវិទូរេ ទារុរាសិំ កត្វា អគ្គិំ ទត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុដ្ឋកាលេ ច ‘‘ឯកំ នោ មហគ្ឃកម្ពលំ វិក្កិណន្តានំ កយិកោ នត្ថិ, គហេត្វា វិចរន្តាបិ ចោរានំ ភាយាម, តេន តំ ឈាបេត្វា គមិស្សាមា’’តិ វទិំសុ. អថ នេ ជោតិកសេដ្ឋិ ទិស្វា ‘‘ឥមេ កិំ ករោន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា ‘‘កិំ អគ្ឃនកោ កម្ពលោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សតសហស្សគ្ឃនកោ’’តិ វុត្តេ សតសហស្សំ ទាបេត្វា ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកំ សម្មជ្ជិត្វា កចវរឆឌ្ឌិកាយ ទាសិយា ទេថា’’តិ តេសំយេវ ហត្ថេ បហិណិ. សា កម្ពលំ គហេត្វា រោទមានា សាមិកស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ មំ, សាមិ, អបរាធេ សតិ បហរិតុំ ន វដ្ដតិ, កស្មា មេ ឯវរូបំ ថូលកម្ពលំ បហិណិត្ថ, កថាហំ ឥមំ និវាសេស្សាមិ វា បារុបិស្សាមិ វា’’តិ. នាហំ តវ ឯតទត្ថាយ បហិណិំ, ឯតំ បន បលិវេឋេត្វា តវ សយនបាទមូលេ ឋបេត្វា និបជ្ជនកាលេ គន្ធោទកេន ធោតានំ បាទានំ បុញ្ឆនត្ថាយ តេ បហិណិំ, កិំ ឯតម្បិ កាតុំ ន សក្កោសីតិ. សា ‘‘ឯតំ បន កាតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ គហេត្វា អគមាសិ. តេ ច បុរិសា តំ ការណំ ទិស្វា អត្តនោ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាតា, ទិដ្ឋំ វោ សេដ្ឋិកុល’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘សាមិ, កិំ តុម្ហាកំ អត្ថិ, រាជគហនគរេ ជោតិកសេដ្ឋិស្ស ឯវរូបា នាម សម្បត្តី’’តិ សព្ពំ គេហសម្បត្តិំ អារោចេត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. សេដ្ឋិ តេសំ វចនំ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ ‘‘ឥទានិ បព្ពជិតុំ លភិស្សាមី’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បព្ពជិតុកាមោម្ហិ, ទេវា’’តិ អាហ. សាធុ, មហាសេដ្ឋិ, បព្ពជាហីតិ. សោ គេហំ គន្ត្វា បុត្តេ បក្កោសាបេត្វា សុវណ្ណទណ្ឌំ វជិរកុទ្ទាលំ ជេដ្ឋបុត្តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា, ‘‘តាត, បច្ឆិមគេហេ សុវណ្ណបព្ពតតោ សុវណ្ណបិណ្ឌំ ឧទ្ធរាហី’’តិ អាហ. សោ កុទ្ទាលំ អាទាយ គន្ត្វា សុវណ្ណបព្ពតំ បហរិ, បិដ្ឋិបាសាណេ បហដកាលោ វិយ អហោសិ. តស្ស ហត្ថតោ កុទ្ទាលំ គហេត្វា មជ្ឈិមបុត្តស្ស ហត្ថេ ទត្វា បហិណិ, តស្សបិ សុវណ្ណបព្ពតំ បហរន្តស្ស បិដ្ឋិបាសាណេ បហដកាលោ វិយ អហោសិ. អថ នំ កនិដ្ឋបុត្តស្ស ហត្ថេ ទត្វា បហិណិ, តស្ស តំ គហេត្វា បហរន្តស្ស កោដ្ដេត្វា រាសិកតាយ មត្តិកាយ បហដកាលោ វិយ អហោសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘ឯហិ, តាត, អលំ ឯត្តកេនា’’តិ វត្វា ឥតរេ ទ្វេ ជេដ្ឋភាតិកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អយំ សុវណ្ណបព្ពតោ ន តុម្ហាកំ និព្ពត្តោ, មយ្ហញ្ច កនិដ្ឋស្ស ច និព្ពត្តោ, ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. កស្មា បន សោ តេសមេវ និព្ពត្តតិ, កស្មា ច ជដិលោ ជាតកាលេ ឧទកេ បាតិតោតិ? អត្តនោ កតកម្មេនេវ.

កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ហិ ចេតិយេ ករិយមានេ ឯកោ ខីណាសវោ ចេតិយដ្ឋានំ គន្ត្វា ឱលោកេត្វា, ‘‘តាតា, កស្មា ចេតិយស្ស ឧត្តរេន មុខំ ន ឧដ្ឋហតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សុវណ្ណំ នប្បហោតី’’តិ អាហំសុ. អហំ អន្តោគាមំ បវិសិត្វា សមាទបេស្សាមិ, តុម្ហេ អាទរេន កម្មំ ករោថាតិ. សោ ឯវំ វត្វា នគរំ បវិសិត្វា, ‘‘អម្មា, តាតា, តុម្ហាកំ ចេតិយស្ស ឯកស្មិំ មុខេ សុវណ្ណំ នប្បហោតិ, សុវណ្ណំ ជានាថា’’តិ មហាជនំ សមាទបេន្តោ សុវណ្ណការកុលំ អគមាសិ. សុវណ្ណការោបិ តង្ខណេយេវ ភរិយាយ សទ្ធិំ កលហំ ករោន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ចេតិយេ តុម្ហេហិ គហិតមុខស្ស សុវណ្ណំ នប្បហោតិ, តំ ជានិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. សោ ភរិយាយ កោបេន ‘‘តវ សត្ថារំ ឧទកេ ខិបិត្វា គច្ឆា’’តិ អាហ. អថ នំ សា ‘‘អតិសាហសិកកម្មំ តេ កតំ, មម កុទ្ធេន តេ អហមេវ អក្កោសិតព្ពា វា បហរិតព្ពា វា, កស្មា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ពុទ្ធេសុ វេរមកាសី’’តិ អាហ. សុវណ្ណការោ តាវទេវ សំវេគប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘ខមថ មេ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិ. តាត, អហំ តយា ន កិញ្ចិ វុត្តោ, សត្ថារំ ខមាបេហីតិ. កិន្តិ កត្វា ខមាបេមិ, ភន្តេតិ. សុវណ្ណបុប្ផានំ តយោ កុម្ភេ កត្វា អន្តោធាតុនិធានេ បក្ខិបិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ ហុត្វា ខមាបេហិ, តាតាតិ.

សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វត្វា សុវណ្ណបុប្ផានិ ករោន្តោ តីសុ បុត្តេសុ ជេដ្ឋបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯហិ, តាត, អហំ សត្ថារំ វេរវចនេន អវចំ, តស្មា ឥមានិ បុប្ផានិ កត្វា ធាតុនិធានេ បក្ខិបិត្វា ខមាបេស្សាមិ, ត្វម្បិ ខោ មេ សហាយោ ហោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ន ត្វំ មយា វេរវចនំ វទាបិតោ, ត្វំយេវ ករោហី’’តិ កាតុំ ន ឥច្ឆិ. មជ្ឈិមបុត្តំ បក្កោសិត្វា តថេវាហ, សោបិ តថេវ វត្វា កាតុំ ន ឥច្ឆិ. កនិដ្ឋំ បក្កោសិត្វា តថេវាហ, សោ ‘‘បិតុ ឧប្បន្នកិច្ចំ នាម បុត្តស្ស ភារោ’’តិ វត្វា បិតុសហាយោ ហុត្វា បុប្ផានិ អកាសិ. សុវណ្ណការោ វិទត្ថិប្បមាណានំ បុប្ផានំ តយោ កុម្ភេ និដ្ឋាបេត្វា ធាតុនិធានេ បក្ខិបិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ សត្ថារំ ខមាបេសិ. ឥតិ សោ សត្តក្ខត្តុំ ជាតកាលេ ឧទកេ បាតនំ លភិ. អយំ បនស្ស កោដិយំ ឋិតោ អត្តភាវោ. ឥធាបិ តស្សេវ និស្សន្ទេន ឧទកេ បាតិតោ. យេ បនស្ស ទ្វេ ជេដ្ឋភាតិកា បុត្តា សុវណ្ណបុប្ផានំ ករណកាលេ សហាយា ភវិតុំ ន ឥច្ឆិំសុ, តេសំ តេន ការណេន សុវណ្ណបព្ពតោ ន និព្ពត្តិ, ជដិលស្ស ចេវ កនិដ្ឋបុត្តស្ស ច ឯកតោ កតភាវេន និព្ពត្តិ. ឥតិ សោ បុត្តេ អនុសាសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សត្ថា អបរេន សមយេន បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តស្ស បុត្តានំ គេហទ្វារំ អគមាសិ, តេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អឌ្ឍមាសំ ភិក្ខាទានំ អទំសុ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អជ្ជាបិ តេ, អាវុសោ ជដិល, អសីតិហត្ថេ សុវណ្ណបព្ពតេ ច បុត្តេសុ ច តណ្ហា អត្ថី’’តិ. ‘‘ន មេ, អាវុសោ, ឯតេសុ តណ្ហា វា មានោ វា អត្ថី’’តិ. តេ ‘‘អយំ ជដិលត្ថេរោ អភូតំ វត្វា អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ វទិំសុ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តស្ស តេសុ តណ្ហា វា មានោ វា អត្ថី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៤១៦. ‘‘យោធ តណ្ហំ បហន្ត្វាន, អនាគារោ បរិព្ពជេ;

តណ្ហាភវបរិក្ខីណំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យោ ឥធ លោកេ ឆទ្វារិកំ តណ្ហំ វា មានំ វា ជហិត្វា ឃរាវាសេន អនត្ថិកោ អនាគារោ ហុត្វា បរិព្ពជតិ, តណ្ហាយ ចេវ ភវស្ស ច បរិក្ខីណត្តា តណ្ហាភវបរិក្ខីណំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ជដិលត្ថេរវត្ថុ តេត្តិំសតិមំ.