នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ធម្មបទ-អដ្ឋកថា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

១. មហាមោហតមោនទ្ធេ, លោកេ លោកន្តទស្សិនា;

យេន សទ្ធម្មបជ្ជោតោ, ជាលិតោ ជលិតិទ្ធិនា.

២. តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា, សម្ពុទ្ធស្ស សិរីមតោ;

សទ្ធម្មញ្ចស្ស បូជេត្វា, កត្វា សង្ឃស្ស ចញ្ជលិំ.

៣. តំ តំ ការណមាគម្ម, ធម្មាធម្មេសុ កោវិទោ;

សម្បត្តសទ្ធម្មបទោ, សត្ថា ធម្មបទំ សុភំ.

៤. ទេសេសិ ករុណាវេគ-សមុស្សាហិតមានសោ;

យំ វេ ទេវមនុស្សានំ, បីតិបាមោជ្ជវឌ្ឍនំ.

៥. បរម្បរាភតា តស្ស, និបុណា អត្ថវណ្ណនា;

យា តម្ពបណ្ណិទីបម្ហិ, ទីបភាសាយ សណ្ឋិតា.

៦. ន សាធយតិ សេសានំ, សត្តានំ ហិតសម្បទំ;

អប្បេវ នាម សាធេយ្យ, សព្ពលោកស្ស សា ហិតំ.

៧. ឥតិ អាសីសមានេន, ទន្តេន សមចារិនា;

កុមារកស្សបេនាហំ, ថេរេន ថិរចេតសា.

៨. សទ្ធម្មដ្ឋិតិកាមេន, សក្កច្ចំ អភិយាចិតោ;

តំ ភាសំ អតិវិត្ថារ-គតញ្ច វចនក្កមំ.

៩. បហាយារោបយិត្វាន, តន្តិភាសំ មនោរមំ;

គាថានំ ព្យញ្ជនបទំ, យំ តត្ថ ន វិភាវិតំ.

១០. កេវលំ តំ វិភាវេត្វា, សេសំ តមេវ អត្ថតោ;

ភាសន្តរេន ភាសិស្សំ, អាវហន្តោ វិភាវិនំ;

មនសោ បីតិបាមោជ្ជំ, អត្ថធម្មូបនិស្សិតន្តិ.

១. យមកវគ្គោ

១. ចក្ខុបាលត្ថេរវត្ថុ

១. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ. –

អយំ ធម្មទេសនា កត្ថ ភាសិតាតិ? សាវត្ថិយំ. កំ អារព្ភាតិ? ចក្ខុបាលត្ថេរំ.

សាវត្ថិយំ កិរ មហាសុវណ្ណោ នាម កុដុម្ពិកោ អហោសិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ អបុត្តកោ. សោ ឯកទិវសំ ន្ហានតិត្ថំ ន្ហត្វា នត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ សម្បន្នបត្តសាខំ ឯកំ វនប្បតិំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហេសក្ខាយ ទេវតាយ បរិគ្គហិតោ ភវិស្សតី’’តិ តស្ស ហេដ្ឋាភាគំ សោធាបេត្វា បាការបរិក្ខេបំ ការាបេត្វា វាលុកំ ឱកិរាបេត្វា ធជបដាកំ ឧស្សាបេត្វា វនប្បតិំ អលង្ករិត្វា អញ្ជលិំ ករិត្វា ‘‘សចេ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លភេយ្យំ, តុម្ហាកំ មហាសក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ បត្ថនំ កត្វា បក្កាមិ.

អថស្ស ន ចិរស្សេវ ភរិយាយ កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា តស្ស អារោចេសិ. សោ តស្សា គព្ភស្ស បរិហារមទាសិ. សា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. តំ នាមគ្គហណទិវសេ សេដ្ឋិ អត្តនា បាលិតំ វនប្បតិំ និស្សាយ លទ្ធត្តា តស្ស បាលោតិ នាមំ អកាសិ. សា អបរភាគេ អញ្ញម្បិ បុត្តំ លភិ. តស្ស ចូឡបាលោតិ នាមំ កត្វា ឥតរស្ស មហាបាលោតិ នាមំ អកាសិ. តេ វយប្បត្តេ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិំសុ. អបរភាគេ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. សព្ពម្បិ វិភវំ ឥតរេយេវ វិចារិំសុ.

តស្មិំ សមយេ សត្ថា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេនាគន្ត្វា អនាថបិណ្ឌិកេន មហាសេដ្ឋិនា ចតុបណ្ណាសកោដិធនំ វិស្សជ្ជេត្វា ការិតេ ជេតវនមហាវិហារេ វិហរតិ មហាជនំ សគ្គមគ្គេ ច មោក្ខមគ្គេ ច បតិដ្ឋាបយមានោ. តថាគតោ ហិ មាតិបក្ខតោ អសីតិយា, បិតិបក្ខតោ អសីតិយាតិ ទ្វេអសីតិញាតិកុលសហស្សេហិ ការិតេ និគ្រោធមហាវិហារេ ឯកមេវ វស្សាវាសំ វសិ, អនាថបិណ្ឌិកេន ការិតេ ជេតវនមហាវិហារេ ឯកូនវីសតិវស្សានិ, វិសាខាយ សត្តវីសតិកោដិធនបរិច្ចាគេន ការិតេ បុព្ពារាមេ ឆព្ពស្សានីតិ ទ្វិន្នំ កុលានំ គុណមហត្តតំ បដិច្ច សាវត្ថិំ និស្សាយ បញ្ចវីសតិវស្សានិ វស្សាវាសំ វសិ. អនាថបិណ្ឌិកោបិ វិសាខាបិ មហាឧបាសិកា និពទ្ធំ ទិវសស្ស ទ្វេ វារេ តថាគតស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, គច្ឆន្តា ច ‘‘ទហរសាមណេរា នោ ហត្ថេ ឱលោកេស្សន្តី’’តិ តុច្ឆហត្ថា ន គតបុព្ពា. បុរេភត្តំ គច្ឆន្តា ខាទនីយភោជនីយាទីនិ គហេត្វាវ គច្ឆន្តិ, បច្ឆាភត្តំ គច្ឆន្តា បញ្ច ភេសជ្ជានិ អដ្ឋ ច បានានិ. និវេសនេសុ បន តេសំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខុសហស្សានំ និច្ចំ បញ្ញត្តាសនានេវ ហោន្តិ. អន្នបានភេសជ្ជេសុ យោ យំ ឥច្ឆតិ, តស្ស តំ យថិច្ឆិតមេវ សម្បជ្ជតិ. តេសុ អនាថបិណ្ឌិកេន ឯកទិវសម្បិ សត្ថា បញ្ហំ ន បុច្ឆិតបុព្ពោ. សោ កិរ ‘‘តថាគតោ ពុទ្ធសុខុមាលោ ខត្តិយសុខុមាលោ, ‘ពហូបការោ មេ, គហបតី’តិ មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេន្តោ កិលមេយ្យា’’តិ សត្ថរិ អធិមត្តសិនេហេន បញ្ហំ ន បុច្ឆតិ. សត្ថា បន តស្មិំ និសិន្នមត្តេយេវ ‘‘អយំ សេដ្ឋិ មំ អរក្ខិតព្ពដ្ឋានេ រក្ខតិ. អហញ្ហិ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អលង្កតបដិយត្តំ អត្តនោ សីសំ ឆិន្ទិត្វា អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា ហទយមំសំ ឧប្បាដេត្វា បាណសមំ បុត្តទារំ បរិច្ចជិត្វា បារមិយោ បូរេន្តោ បរេសំ ធម្មទេសនត្ថមេវ បូរេសិំ. ឯស មំ អរក្ខិតព្ពដ្ឋានេ រក្ខតី’’តិ ឯកំ ធម្មទេសនំ កថេតិយេវ.

តទា សាវត្ថិយំ សត្ត មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. តេសុ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា បញ្ចកោដិមត្តា មនុស្សា អរិយសាវកា ជាតា, ទ្វេកោដិមត្តា មនុស្សា បុថុជ្ជនា. តេសុ អរិយសាវកានំ ទ្វេយេវ កិច្ចានិ អហេសុំ – បុរេភត្តំ ទានំ ទេន្តិ, បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលាទិហត្ថា វត្ថភេសជ្ជបានកាទីនិ គាហាបេត្វា ធម្មស្សវនត្ថាយ គច្ឆន្តិ. អថេកទិវសំ មហាបាលោ អរិយសាវកេ គន្ធមាលាទិហត្ថេ វិហារំ គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘អយំ មហាជនោ កុហិំ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ធម្មស្សវនាយា’’តិ សុត្វា ‘‘អហម្បិ គមិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិ.

ពុទ្ធា ច នាម ធម្មំ ទេសេន្តា សរណសីលបព្ពជ្ជាទីនំ ឧបនិស្សយំ ឱលោកេត្វា អជ្ឈាសយវសេន ធម្មំ ទេសេន្តិ, តស្មា តំ ទិវសំ សត្ថា តស្ស ឧបនិស្សយំ ឱលោកេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ អនុបុព្ពិកថំ កថេសិ. សេយ្យថិទំ – ទានកថំ, សីលកថំ, សគ្គកថំ, កាមានំ អាទីនវំ, ឱការំ សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. តំ សុត្វា មហាបាលោ កុដុម្ពិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘បរលោកំ គច្ឆន្តំ បុត្តធីតរោ វា ភាតរោ វា ភោគា វា នានុគច្ឆន្តិ, សរីរម្បិ អត្តនា សទ្ធិំ ន គច្ឆតិ, កិំ មេ ឃរាវាសេន បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ សត្ថា – ‘‘អត្ថិ តេ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពយុត្តកោ ញាតី’’តិ អាហ. ‘‘កនិដ្ឋភាតា មេ អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ តំ អាបុច្ឆាហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គេហំ គន្ត្វា កនិដ្ឋំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘តាត, យំ មយ្ហំ ឥមស្មិំ គេហេ សវិញ្ញាណកម្បិ អវិញ្ញាណកម្បិ ធនំ កិញ្ចិ អត្ថិ, សព្ពំ តំ តវ ភារោ, បដិបជ្ជាហិ ន’’ន្តិ. ‘‘តុម្ហេ បន កិំ ករិស្សថា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ កថេសិ ភាតិក, ត្វំ មេ មាតរិ មតាយ មាតា វិយ, បិតរិ មតេ បិតា វិយ លទ្ធោ, គេហេ តេ មហាវិភវោ, សក្កា គេហំ អជ្ឈាវសន្តេហេវ បុញ្ញានិ កាតុំ, មា ឯវំ ករិត្ថា’’តិ. ‘‘តាត, អហំ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឃរាវាសេ វសិតុំ ន សក្កោមិ. សត្ថារា ហិ អតិសណ្ហសុខុមំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណោ ធម្មោ ទេសិតោ, ន សក្កា សោ អគារមជ្ឈេ វសន្តេន បូរេតុំ, បព្ពជិស្សាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘ភាតិក, តរុណាយេវ តាវត្ថ, មហល្លកកាលេ បព្ពជិស្សថា’’តិ. ‘‘តាត, មហល្លកស្ស ហិ អត្តនោ ហត្ថបាទាបិ អនស្សវា ហោន្តិ, ន អត្តនោ វសេ វត្តន្តិ, កិមង្គំ បន ញាតកា, ស្វាហំ តវ កថំ ន ករោមិ, សមណបដិបត្តិំយេវ បូរេស្សាមិ’’.

‘‘ជរាជជ្ជរិតា ហោន្តិ, ហត្ថបាទា អនស្សវា;

យស្ស សោ វិហតត្ថាមោ, កថំ ធម្មំ ចរិស្សតិ’’. –

បព្ពជិស្សាមេវាហំ, តាតាតិ តស្ស វិរវន្តស្សេវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា លទ្ធបព្ពជ្ជូបសម្បទោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ បញ្ច វស្សានិ វសិត្វា វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា សត្ថារមុបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ សាសនេ កតិ ធុរានី’’តិ? ‘‘គន្ថធុរំ, វិបស្សនាធុរន្តិ ទ្វេយេវ ធុរានិ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘កតមំ បន, ភន្តេ, គន្ថធុរំ, កតមំ វិបស្សនាធុរ’’ន្តិ? ‘‘អត្តនោ បញ្ញានុរូបេន ឯកំ វា ទ្វេ វា និកាយេ សកលំ វា បន តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តស្ស ធារណំ, កថនំ, វាចនន្តិ ឥទំ គន្ថធុរំ នាម, សល្លហុកវុត្តិនោ បន បន្តសេនាសនាភិរតស្ស អត្តភាវេ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា សាតច្ចកិរិយវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តគ្គហណន្តិ ឥទំ វិបស្សនាធុរំ នាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ មហល្លកកាលេ បព្ពជិតោ គន្ថធុរំ បូរេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, វិបស្សនាធុរំ បន បូរេស្សាមិ, កម្មដ្ឋានំ មេ កថេថា’’តិ. អថស្ស សត្ថា យាវ អរហត្តំ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ.

សោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អត្តនា សហគាមិនោ ភិក្ខូ បរិយេសន្តោ សដ្ឋិ ភិក្ខូ លភិត្វា តេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា វីសយោជនសតមគ្គំ គន្ត្វា ឯកំ មហន្តំ បច្ចន្តគាមំ បត្វា តត្ថ សបរិវារោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. មនុស្សា វត្តសម្បន្នេ ភិក្ខូ ទិស្វាវ បសន្នចិត្តា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា និសីទាបេត្វា បណីតេនាហារេន បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កុហិំ អយ្យា គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘យថាផាសុកដ្ឋានំ ឧបាសកា’’តិ វុត្តេ បណ្ឌិតា មនុស្សា ‘‘វស្សាវាសំ សេនាសនំ បរិយេសន្តិ ភទន្តា’’តិ ញត្វា, ‘‘ភន្តេ, សចេ អយ្យា ឥមំ តេមាសំ ឥធ វសេយ្យុំ, មយំ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ សីលានិ គណ្ហេយ្យាមា’’តិ អាហំសុ. តេបិ ‘‘មយំ ឥមានិ កុលានិ និស្សាយ ភវនិស្សរណំ ករិស្សាមា’’តិ អធិវាសេសុំ.

មនុស្សា តេសំ បដិញ្ញំ គហេត្វា វិហារំ បដិជគ្គិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ សម្បាទេត្វា អទំសុ. តេ និពទ្ធំ តមេវ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តិ. អថ នេ ឯកោ វេជ្ជោ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ពហូនំ វសនដ្ឋានេ អផាសុកម្បិ នាម ហោតិ, តស្មិំ ឧប្បន្នេ មយ្ហំ កថេយ្យាថ, ភេសជ្ជំ ករិស្សាមី’’តិ បវារេសិ. ថេរោ វស្សូបនាយិកទិវសេ តេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា បុច្ឆិ, ‘‘អាវុសោ, ឥមំ តេមាសំ កតិហិ ឥរិយាបថេហិ វីតិនាមេស្សថា’’តិ? ‘‘ចតូហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតំ, អាវុសោ, បតិរូបំ, ននុ អប្បមត្តេហិ ភវិតព្ពំ’’? ‘‘មយញ្ហិ ធរមានកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អាគតា, ពុទ្ធា ច នាម ន សក្កា បមាទេន អារាធេតុំ, កល្យាណជ្ឈាសយេន តេ វោ អារាធេតព្ពា. បមត្តស្ស ច នាម ចត្តារោ អបាយា សកគេហសទិសា, អប្បមត្តា ហោថាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អហំ តីហិ ឥរិយាបថេហិ វីតិនាមេស្សាមិ, បិដ្ឋិំ ន បសារេស្សាមិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ.

អថ ថេរស្ស និទ្ទំ អនោក្កមន្តស្ស បឋមមាសេ អតិក្កន្តេ មជ្ឈិមមាសេ សម្បត្តេ អក្ខិរោគោ ឧប្បជ្ជិ. ឆិទ្ទឃដតោ ឧទកធារា វិយ អក្ខីហិ អស្សុធារា បគ្ឃរន្តិ. សោ សព្ពរត្តិំ សមណធម្មំ កត្វា អរុណុគ្គមនេ គព្ភំ បវិសិត្វា និសីទិ. ភិក្ខូ ភិក្ខាចារវេលាយ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភិក្ខាចារវេលា, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, គណ្ហថ បត្តចីវរ’’ន្តិ. អត្តនោ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា និក្ខមិ. ភិក្ខូ តស្ស អក្ខីហិ អស្សូនិ បគ្ឃរន្តេ ទិស្វា, ‘‘កិមេតំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អក្ខីនិ មេ, អាវុសោ, វាតា វិជ្ឈន្តី’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, វេជ្ជេន បវារិតម្ហា, តស្ស កថេមា’’តិ. ‘‘សាធាវុសោ’’តិ តេ វេជ្ជស្ស កថយិំសុ. សោ តេលំ បចិត្វា បេសេសិ. ថេរោ នាសាយ តេលំ អាសិញ្ចន្តោ និសិន្នកោវ អាសិញ្ចិត្វា អន្តោគាមំ បាវិសិ. វេជ្ជោ តំ ទិស្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, អយ្យស្ស កិរ អក្ខីនិ វាតោ វិជ្ឈតី’’តិ? ‘‘អាម, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មយា តេលំ បចិត្វា បេសិតំ, នាសាយ វោ តេលំ អាសិត្ត’’ន្តិ? ‘‘អាម, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘ឥទានិ កីទិស’’ន្តិ? ‘‘រុជ្ជតេវ ឧបាសកា’’តិ. វេជ្ជោ ‘‘មយា ឯកវារេនេវ វូបសមនសមត្ថំ តេលំ បហិតំ, កិំ នុ ខោ រោគោ ន វូបសន្តោ’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, និសីទិត្វា វោ តេលំ អាសិត្តំ, និបជ្ជិត្វា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ, បុនប្បុនំ បុច្ឆិយមានោបិ ន កថេសិ. សោ ‘‘វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឱលោកេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, គច្ឆថា’’តិ ថេរំ វិស្សជ្ជេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ ចង្កមននិសីទនដ្ឋានមេវ ទិស្វា សយនដ្ឋានំ អទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, និសិន្នេហិ វោ អាសិត្តំ, និបន្នេហី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ. ‘‘មា, ភន្តេ, ឯវំ ករិត្ថ, សមណធម្មោ នាម សរីរំ យាបេន្តេន សក្កា កាតុំ, និបជ្ជិត្វា អាសិញ្ចថា’’តិ បុនប្បុនំ យាចិ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ តាវាវុសោ, មន្តេត្វា ជានិស្សាមី’’តិ វេជ្ជំ ឧយ្យោជេសិ. ថេរស្ស ច តត្ថ នេវ ញាតី, ន សាលោហិតា អត្ថិ, តេន សទ្ធិំ មន្តេយ្យ? ករជកាយេន បន សទ្ធិំ មន្តេន្តោ ‘‘វទេហិ តាវ, អាវុសោ បាលិត, ត្វំ កិំ អក្ខីនិ ឱលោកេស្សសិ, ឧទាហុ ពុទ្ធសាសនំ? អនមតគ្គស្មិញ្ហិ សំសារវដ្ដេ តវ អក្ខិកាណស្ស គណនា នាម នត្ថិ, អនេកានិ បន ពុទ្ធសតានិ ពុទ្ធសហស្សានិ អតីតានិ. តេសុ តេ ឯកពុទ្ធោបិ ន បរិចិណ្ណោ, ឥទានិ ឥមំ អន្តោវស្សំ តយោ មាសេ ន និបជ្ជិស្សាមីតិ តេមាសំ និពទ្ធវីរិយំ ករិស្សាមិ. តស្មា តេ ចក្ខូនិ នស្សន្តុ វា ភិជ្ជន្តុ វា, ពុទ្ធសាសនមេវ ធារេហិ, មា ចក្ខូនី’’តិ ភូតកាយំ ឱវទន្តោ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –

‘‘ចក្ខូនិ ហាយន្តុ មមាយិតានិ,

សោតានិ ហាយន្តុ តថេវ កាយោ;

សព្ពម្បិទំ ហាយតុ ទេហនិស្សិតំ,

កិំ ការណា បាលិត ត្វំ បមជ្ជសិ.

‘‘ចក្ខូនិ ជីរន្តុ មមាយិតានិ,

សោតានិ ជីរន្តុ តថេវ កាយោ;

សព្ពម្បិទំ ជីរតុ ទេហនិស្សិតំ,

កិំ ការណា បាលិត ត្វំ បមជ្ជសិ.

‘‘ចក្ខូនិ ភិជ្ជន្តុ មមាយិតានិ,

សោតានិ ភិជ្ជន្តុ តថេវ កាយោ;

សព្ពម្បិទំ ភិជ្ជតុ ទេហនិស្សិតំ,

កិំ ការណា បាលិត ត្វំ បមជ្ជសី’’តិ.

ឯវំ តីហិ គាថាហិ អត្តនោ ឱវាទំ ទត្វា និសិន្នកោវ នត្ថុកម្មំ កត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. វេជ្ជោ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, នត្ថុកម្មំ កត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘កីទិសំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘រុជ្ជតេវ ឧបាសកា’’តិ. ‘‘និសីទិត្វា វោ, ភន្តេ, នត្ថុកម្មំ កតំ, និបជ្ជិត្វា’’តិ. ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ, បុនប្បុនំ បុច្ឆិយមានោបិ ន កិញ្ចិ កថេសិ. អថ នំ វេជ្ជោ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ សប្បាយំ ន ករោថ, អជ្ជតោ បដ្ឋាយ ‘អសុកេន មេ តេលំ បក្ក’ន្តិ មា វទិត្ថ, អហម្បិ ‘មយា វោ តេលំ បក្ក’ន្តិ ន វក្ខាមី’’តិ អាហ. សោ វេជ្ជេន បច្ចក្ខាតោ វិហារំ គន្ត្វា ត្វំ វេជ្ជេនាបិ បច្ចក្ខាតោសិ, ឥរិយាបថំ មា វិស្សជ្ជិ សមណាតិ.

‘‘បដិក្ខិត្តោ តិកិច្ឆាយ, វេជ្ជេនាបិ វិវជ្ជិតោ;

និយតោ មច្ចុរាជស្ស, កិំ បាលិត បមជ្ជសី’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ អត្តានំ ឱវទិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. អថស្ស មជ្ឈិមយាមេ អតិក្កន្តេ អបុព្ពំ អចរិមំ អក្ខីនិ ចេវ កិលេសា ច ភិជ្ជិំសុ. សោ សុក្ខវិបស្សកោ អរហា ហុត្វា គព្ភំ បវិសិត្វា និសីទិ.

ភិក្ខូ ភិក្ខាចារវេលាយ អាគន្ត្វា ‘‘ភិក្ខាចារកាលោ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘កាលោ, អាវុសោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆថា’’តិ. ‘‘កិំ តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អក្ខីនិ មេ, អាវុសោ, បរិហីនានី’’តិ. តេ តស្ស អក្ខីនិ ឱលោកេត្វា អស្សុបុណ្ណនេត្តា ហុត្វា, ‘‘ភន្តេ, មា ចិន្តយិត្ថ, មយំ វោ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ ថេរំ សមស្សាសេត្វា កត្តព្ពយុត្តកំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. មនុស្សា ថេរំ អទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ អយ្យោ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា យាគុំ បេសេត្វា សយំ បិណ្ឌបាតមាទាយ គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា បាទមូលេ បរិវត្តមានា រោទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយំ វោ បដិជគ្គិស្សាម, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ សមស្សាសេត្វា បក្កមិំសុ.

តតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ យាគុភត្តំ វិហារមេវ បេសេន្តិ. ថេរោបិ ឥតរេ សដ្ឋិ ភិក្ខូ និរន្តរំ ឱវទតិ. តេ តស្សោវាទេ ឋត្វា ឧបកដ្ឋាយ បវារណាយ សព្ពេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេ វុដ្ឋវស្សា ច បន សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមា ហុត្វា ថេរមាហំសុ, ‘‘ភន្តេ, សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមម្ហា’’តិ. ថេរោ តេសំ វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទុព្ពលោ, អន្តរាមគ្គេ ច អមនុស្សបរិគ្គហិតា អដវី អត្ថិ, មយិ ឯតេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តេ សព្ពេ កិលមិស្សន្តិ, ភិក្ខម្បិ លភិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, ឥមេ បុរេតរមេវ បេសេស្សាមី’’តិ. អថ នេ អាហ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន ភន្តេ’’តិ? ‘‘អហំ ទុព្ពលោ, អន្តរាមគ្គេ ច អមនុស្សបរិគ្គហិតា អដវី អត្ថិ, មយិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តេ សព្ពេ កិលមិស្សថ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថា’’តិ. ‘‘មា, ភន្តេ, ឯវំ ករិត្ថ, មយំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘មា វោ, អាវុសោ, ឯវំ រុច្ចិត្ថ, ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ អផាសុកំ ភវិស្សតិ, មយ្ហំ កនិដ្ឋោ បន តុម្ហេ ទិស្វា បុច្ឆិស្សតិ, អថស្ស មម ចក្ខូនំ បរិហីនភាវំ អារោចេយ្យាថ, សោ មយ្ហំ សន្តិកំ កញ្ចិទេវ បហិណិស្សតិ, តេន សទ្ធិំ អាគច្ឆិស្សាមិ, តុម្ហេ មម វចនេន ទសពលញ្ច អសីតិមហាថេរេ ច វន្ទថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេសិ.

តេ ថេរំ ខមាបេត្វា អន្តោគាមំ បវិសិំសុ. មនុស្សា តេ ទិស្វា និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ ទត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អយ្យានំ គមនាការោ បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘អាម, ឧបាសកា, សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមម្ហា’’តិ. តេ បុនប្បុនំ យាចិត្វា តេសំ គមនឆន្ទមេវ ញត្វា អនុគន្ត្វា បរិទេវិត្វា និវត្តិំសុ. តេបិ អនុបុព្ពេន ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារញ្ច អសីតិមហាថេរេ ច ថេរស្ស វចនេន វន្ទិត្វា បុនទិវសេ យត្ថ ថេរស្ស កនិដ្ឋោ វសតិ, តំ វីថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. កុដុម្ពិកោ តេ សញ្ជានិត្វា និសីទាបេត្វា កតបដិសន្ថារោ ‘‘ភាតិកត្ថេរោ មេ, ភន្តេ, កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. អថស្ស តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សោ តំ សុត្វាវ តេសំ បាទមូលេ បរិវត្តេន្តោ រោទិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘ថេរោ ឥតោ កស្សចិ អាគមនំ បច្ចាសីសតិ, តស្ស គតកាលេ តេន សទ្ធិំ អាគមិស្សតី’’តិ. ‘‘អយំ មេ, ភន្តេ, ភាគិនេយ្យោ បាលិតោ នាម, ឯតំ បេសេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ បេសេតុំ ន សក្កា, មគ្គេ បរិបន្ថោ អត្ថិ, តំ បព្ពាជេត្វា បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ឯវំ កត្វា បេសេថ, ភន្តេ’’តិ. អថ នំ បព្ពាជេត្វា អឌ្ឍមាសមត្តំ បត្តចីវរគ្គហណាទីនិ សិក្ខាបេត្វា មគ្គំ អាចិក្ខិត្វា បហិណិំសុ.

សោ អនុបុព្ពេន តំ គាមំ បត្វា គាមទ្វារេ ឯកំ មហល្លកំ ទិស្វា, ‘‘ឥមំ គាមំ និស្សាយ កោចិ អារញ្ញកោ វិហារោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ នាម តត្ថ វសតី’’តិ? ‘‘បាលិតត្ថេរោ នាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មគ្គំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ. ‘‘កោសិ ត្វំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោម្ហី’’តិ. អថ នំ គហេត្វា វិហារំ នេសិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា អឌ្ឍមាសមត្តំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា ថេរំ សម្មា បដិជគ្គិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មាតុលកុដុម្ពិកោ មេ តុម្ហាកំ អាគមនំ បច្ចាសីសតិ, ឯថ, គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ ឥមំ មេ យដ្ឋិកោដិំ គណ្ហាហី’’តិ. សោ យដ្ឋិកោដិំ គហេត្វា ថេរេន សទ្ធិំ អន្តោគាមំ បាវិសិ. មនុស្សា ថេរំ និសីទាបេត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, គមនាការោ វោ បញ្ញាយតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាម, ឧបាសកា, គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ. តេ នានប្បការេន យាចិត្វា អលភន្តា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា ឧបឌ្ឍបថំ គន្ត្វា រោទិត្វា និវត្តិំសុ. សាមណេរោ ថេរំ យដ្ឋិកោដិយា អាទាយ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ កដ្ឋនគរំ នាម ថេរេន ឧបនិស្សាយ វុដ្ឋបុព្ពំ គាមំ សម្បាបុណិ, សោ គាមតោ និក្ខមិត្វា អរញ្ញេ គីតំ គាយិត្វា ទារូនិ ឧទ្ធរន្តិយា ឯកិស្សា ឥត្ថិយា គីតសទ្ទំ សុត្វា សរេ និមិត្តំ គណ្ហិ. ឥត្ថិសទ្ទោ វិយ ហិ អញ្ញោ សទ្ទោ បុរិសានំ សកលសរីរំ ផរិត្វា ឋាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកសទ្ទម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិសទ្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២).

សាមណេរោ តត្ថ និមិត្តំ គហេត្វា យដ្ឋិកោដិំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តិដ្ឋថ តាវ, ភន្តេ, កិច្ចំ មេ អត្ថី’’តិ តស្សា សន្តិកំ គតោ. សា តំ ទិស្វា តុណ្ហី អហោសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ សីលវិបត្តិំ បាបុណិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានេវ ឯកោ គីតសទ្ទោ សុយ្យិត្ថ. សោ ច ខោ ឥត្ថិយា សទ្ទោ ឆិជ្ជិ, សាមណេរោបិ ចិរាយតិ, សោ តាយ សទ្ធិំ សីលវិបត្តិំ បត្តោ ភវិស្សតី’’តិ. សោបិ អត្តនោ កិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា អាគន្ត្វា ‘‘គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ អាហ. អថ នំ ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘បាបោជាតោសិ សាមណេរា’’តិ. សោ តុណ្ហី ហុត្វា ថេរេន បុនប្បុនំ បុដ្ឋោបិ ន កិញ្ចិ កថេសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘តាទិសេន បាបេន មម យដ្ឋិកោដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ. សោ សំវេគប្បត្តោ កាសាយានិ អបនេត្វា គិហិនិយាមេន បរិទហិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ បុព្ពេ សាមណេរោ, ឥទានិ បនម្ហិ គិហី ជាតោ, បព្ពជន្តោបិ ច ស្វាហំ ន សទ្ធាយ បព្ពជិតោ, មគ្គបរិបន្ថភយេន បព្ពជិតោ, ឯថ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘អាវុសោ, គិហិបាបោបិ សមណបាបោបិ បាបោយេវ, ត្វំ សមណភាវេ ឋត្វាបិ សីលមត្តំ បូរេតុំ នាសក្ខិ, គិហី ហុត្វា កិំ នាម កល្យាណំ ករិស្សសិ, តាទិសេន បាបេន មម យដ្ឋិកោដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, អមនុស្សុបទ្ទវោ មគ្គោ, តុម្ហេ ច អន្ធា អបរិណាយកា, កថំ ឥធ វសិស្សថា’’តិ? អថ នំ ថេរោ, ‘‘អាវុសោ, ត្វំ មា ឯវំ ចិន្តយិ, ឥធេវ មេ និបជ្ជិត្វា មរន្តស្សាបិ អបរាបរំ បរិវត្តន្តស្សាបិ តយា សទ្ធិំ គមនំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘ហន្ទាហំ ហតចក្ខុស្មិ, កន្តារទ្ធានមាគតោ;

សេយ្យមានោ ន គច្ឆាមិ, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា.

‘‘ហន្ទាហំ ហតចក្ខុស្មិ, កន្តារទ្ធានមាគតោ;

មរិស្សាមិ នោ គមិស្សាមិ, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា’’តិ.

តំ សុត្វា ឥតរោ សំវេគជាតោ ‘‘ភារិយំ វត មេ សាហសិកំ អននុច្ឆវិកំ កម្មំ កត’’ន្តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ វនសណ្ឌំ បក្ខន្ទិត្វា តថា បក្កន្តោវ អហោសិ. ថេរស្សាបិ សីលតេជេន សដ្ឋិយោជនាយាមំ បញ្ញាសយោជនវិត្ថតំ បន្នរសយោជនពហលំ ជយសុមនបុប្ផវណ្ណំ និសីទនុដ្ឋហនកាលេសុ ឱនមនុន្នមនបកតិកំ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ ឱលោកេន្តោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ថេរំ អទ្ទស. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘សហស្សនេត្តោ ទេវិន្ទោ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធយិ;

បាបគរហី អយំ បាលោ, អាជីវំ បរិសោធយិ.

‘‘សហស្សនេត្តោ ទេវិន្ទោ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធយិ;

ធម្មគរុកោ អយំ បាលោ, និសិន្នោ សាសនេ រតោ’’តិ.

អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចាហំ ឯវរូបស្ស បាបគរហិនោ ធម្មគរុកស្ស អយ្យស្ស សន្តិកំ ន គមិស្សាមិ, មុទ្ធា មេ សត្តធា ផលេយ្យ, គមិស្សាមិ តស្ស សន្តិក’’ន្តិ. តតោ –

‘‘សហស្សនេត្តោ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជសិរិន្ធរោ;

តង្ខណេន អាគន្ត្វាន, ចក្ខុបាលមុបាគមិ’’. –

ឧបគន្ត្វា ច បន ថេរស្ស អវិទូរេ បទសទ្ទមកាសិ. អថ នំ ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘កោ ឯសោ’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, អទ្ធិកោ’’តិ. ‘‘កុហិំ យាសិ ឧបាសកា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យាហិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘អយ្យោ បន, ភន្តេ, កុហិំ គមិស្សតី’’តិ? ‘‘អហម្បិ តត្ថេវ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯកតោវ គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ, អាវុសោ, ទុព្ពលោ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆន្តស្ស តវ បបញ្ចោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘មយ្ហំ អច្ចាយិកំ នត្ថិ, អហម្បិ អយ្យេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ ទសសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ឯកំ លភិស្សាមិ, ឯកតោវ គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឯសោ សប្បុរិសោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘តេន ហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមិ, យដ្ឋិកោដិំ គណ្ហ ឧបាសកា’’តិ អាហ. សក្កោ តថា កត្វា បថវិំ សង្ខិបន្តោ សាយន្ហសមយេ ជេតវនំ សម្បាបេសិ. ថេរោ សង្ខបណវាទិសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កត្ថេសោ សទ្ទោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាវត្ថិយំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘បុព្ពេ មយំ គមនកាលេ ចិរេន គមិម្ហា’’តិ. ‘‘អហំ ឧជុមគ្គំ ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ ‘‘នាយំ មនុស្សោ, ទេវតា ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេសិ.

‘‘សហស្សនេត្តោ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជសិរិន្ធរោ;

សង្ខិបិត្វាន តំ មគ្គំ, ខិប្បំ សាវត្ថិមាគមី’’តិ.

សោ ថេរំ នេត្វា ថេរស្សេវត្ថាយ កនិដ្ឋកុដុម្ពិកេន ការិតំ បណ្ណសាលំ នេត្វា ផលកេ និសីទាបេត្វា បិយសហាយកវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘សម្ម, ចូឡបាលា’’តិ បក្កោសិ. ‘‘កិំ, សម្មា’’តិ? ‘‘ថេរស្សាគតភាវំ ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, កិំ បន ថេរោ អាគតោ’’តិ? ‘‘អាម, សម្ម, ឥទានិ អហំ វិហារំ គន្ត្វា ថេរំ តយា ការិតបណ្ណសាលាយ និសិន្នកំ ទិស្វា អាគតោម្ហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. កុដុម្ពិកោបិ វិហារំ គន្ត្វា ថេរំ ទិស្វា បាទមូលេ បរិវត្តន្តោ រោទិត្វា ‘‘ឥទំ ទិស្វា អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជិតុំ នាទាសិ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ទ្វេ ទាសទារកេ ភុជិស្សេ កត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេត្វា ‘‘អន្តោគាមតោ យាគុភត្តាទីនិ អាហរិត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហថា’’តិ បដិយាទេសិ. សាមណេរា វត្តបដិវត្តំ កត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហិំសុ.

អថេកទិវសំ ទិសាវាសិនោ ភិក្ខូ ‘‘សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ ជេតវនំ អាគន្ត្វា តថាគតំ វន្ទិត្វា អសីតិមហាថេរេ ច, វន្ទិត្វា វិហារចារិកំ ចរន្តា ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បត្វា ‘‘ឥទម្បិ បស្សិស្សាមា’’តិ សាយំ តទភិមុខា អហេសុំ. តស្មិំ ខណេ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិ. តេ ‘‘ឥទានិ អតិសាយន្ហោ, មេឃោ ច ឧដ្ឋិតោ, បាតោវ គន្ត្វា បស្សិស្សាមា’’តិ និវត្តិំសុ. ទេវោ បឋមយាមំ វស្សិត្វា មជ្ឈិមយាមេ វិគតោ. ថេរោ អារទ្ធវីរិយោ អាចិណ្ណចង្កមនោ, តស្មា បច្ឆិមយាមេ ចង្កមនំ ឱតរិ. តទា ច បន នវវុដ្ឋាយ ភូមិយា ពហូ ឥន្ទគោបកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ ថេរេ ចង្កមន្តេ យេភុយ្យេន វិបជ្ជិំសុ. អន្តេវាសិកា ថេរស្ស ចង្កមនដ្ឋានំ កាលស្សេវ ន សម្មជ្ជិំសុ. ឥតរេ ភិក្ខូ ‘‘ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បស្សិស្សាមា’’តិ អាគន្ត្វា ចង្កមនេ មតបាណកេ ទិស្វា ‘‘កោ ឥមស្មិំ ចង្កមតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ, ភន្តេ’’តិ. តេ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘បស្សថាវុសោ, សមណស្ស កម្មំ, សចក្ខុកកាលេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ កិញ្ចិ អកត្វា ឥទានិ ចក្ខុវិកលកាលេ ‘ចង្កមាមី’តិ ឯត្តកេ បាណកេ មារេសិ ‘អត្ថំ ករិស្សាមី’តិ អនត្ថំ ករោតី’’តិ.

អថ ខោ តេ គន្ត្វា តថាគតស្ស អារោចេសុំ, ‘‘ភន្តេ, ចក្ខុបាលត្ថេរោ ‘ចង្កមាមី’តិ ពហូ បាណកេ មារេសី’’តិ. ‘‘កិំ បន សោ តុម្ហេហិ មារេន្តោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘ន ទិដ្ឋោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យថេវ តុម្ហេ តំ ន បស្សថ, តថេវ សោបិ តេ បាណេ ន បស្សតិ. ខីណាសវានំ មរណចេតនា នាម នត្ថិ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយេ សតិ កស្មា អន្ធោ ជាតោ’’តិ? ‘‘អត្តនោ កតកម្មវសេន, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តេន កត’’ន្តិ? តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ –

អតីតេ ពារាណសិយំ កាសិរញ្ញេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ វេជ្ជោ គាមនិគមេសុ ចរិត្វា វេជ្ជកម្មំ ករោន្តោ ឯកំ ចក្ខុទុព្ពលំ ឥត្ថិំ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ? ‘‘អក្ខីហិ ន បស្សាមី’’តិ. ‘‘ភេសជ្ជំ តេ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘ករោហិ, សាមី’’តិ. ‘‘កិំ មេ ទស្សសី’’តិ? ‘‘សចេ មេ អក្ខីនិ បាកតិកានិ កាតុំ សក្ខិស្សសិ, អហំ តេ សទ្ធិំ បុត្តធីតាហិ ទាសី ភវិស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ ភេសជ្ជំ សំវិទហិ, ឯកភេសជ្ជេនេវ អក្ខីនិ បាកតិកានិ អហេសុំ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អហមេតស្ស សបុត្តធីតា ទាសី ភវិស្សាមី’’តិ បដិជានិំ, ‘‘ន ខោ បន មំ សណ្ហេន សម្មាចារេន សមុទាចរិស្សតិ, វញ្ចេស្សាមិ ន’’ន្តិ. សា វេជ្ជេនាគន្ត្វា ‘‘កីទិសំ, ភទ្ទេ’’តិ បុដ្ឋា ‘‘បុព្ពេ មេ អក្ខីនិ ថោកំ រុជ្ជិំសុ, ឥទានិ បន អតិរេកតរំ រុជ្ជន្តី’’តិ អាហ. វេជ្ជោ ‘‘អយំ មំ វញ្ចេត្វា កិញ្ចិ អទាតុកាមា, ន មេ ឯតាយ ទិន្នាយ ភតិយា អត្ថោ, ឥទានេវ នំ អន្ធំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គេហំ គន្ត្វា ភរិយាយ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិ. សា តុណ្ហី អហោសិ. សោ ឯកំ ភេសជ្ជំ យោជេត្វា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ភេសជ្ជំ អញ្ជេហី’’តិ អញ្ជាបេសិ. អថស្សា ទ្វេ អក្ខីនិ ទីបសិខា វិយ វិជ្ឈាយិំសុ. សោ វេជ្ជោ ចក្ខុបាលោ អហោសិ.

ភិក្ខវេ, តទា មម បុត្តេន កតកម្មំ បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិ. បាបកម្មញ្ហិ នាមេតំ ធុរំ វហតោ ពលិពទ្ទស្ស បទំ ចក្កំ វិយ អនុគច្ឆតីតិ ឥទំ វត្ថុំ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា បតិដ្ឋាបិតមត្តិកំ សាសនំ រាជមុទ្ទាយ លញ្ឆន្តោ វិយ ធម្មរាជា ឥមំ គាថមាហ –

១. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ.

តត្ថ មនោតិ កាមាវចរកុសលាទិភេទំ សព្ពម្បិ ចតុភូមិកចិត្តំ. ឥមស្មិំ បន បទេ តទា តស្ស វេជ្ជស្ស ឧប្បន្នចិត្តវសេន និយមិយមានំ វវត្ថាបិយមានំ បរិច្ឆិជ្ជិយមានំ ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តមេវ លព្ភតិ. បុព្ពង្គមាតិ តេន បឋមគាមិនា ហុត្វា សមន្នាគតា. ធម្មាតិ គុណទេសនាបរិយត្តិនិស្សត្តនិជ្ជីវវសេន ចត្តារោ ធម្មា នាម. តេសុ –

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤; ជា. ១.១៥.៣៨៦) –

អយំ គុណធម្មោ នាម. ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២០) អយំ ទេសនាធម្មោ នាម. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៣៩) អយំ បរិយត្តិធម្មោ នាម. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ, ខន្ធា ហោន្តី’’តិ (ធ. ស. ១២១) អយំ និស្សត្តធម្មោ នាម, និជ្ជីវធម្មោតិបិ ឯសោ ឯវ. តេសុ ឥមស្មិំ ឋានេ និស្សត្តនិជ្ជីវធម្មោ អធិប្បេតោ. សោ អត្ថតោ តយោ អរូបិនោ ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ. ឯតេ ហិ មនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា នាម.

កថំ បនេតេហិ សទ្ធិំ ឯកវត្ថុកោ ឯការម្មណោ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោ មនោ បុព្ពង្គមោ នាម ហោតីតិ? ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន. យថា ហិ ពហូសុ ឯកតោ គាមឃាតាទីនិ កម្មានិ ករោន្តេសុ ‘‘កោ ឯតេសំ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តេ យោ នេសំ បច្ចយោ ហោតិ, យំ និស្សាយ តេ តំ កម្មំ ករោន្តិ, សោ ទត្តោ វា មិត្តោ វា តេសំ បុព្ពង្គមោតិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន មនោ បុព្ពង្គមោ ឯតេសន្តិ មនោបុព្ពង្គមា. ន ហិ តេ មនេ អនុប្បជ្ជន្តេ ឧប្បជ្ជិតុំ សក្កោន្តិ, មនោ បន ឯកច្ចេសុ ចេតសិកេសុ អនុបជ្ជន្តេសុបិ ឧប្បជ្ជតិយេវ. អធិបតិវសេន បន មនោ សេដ្ឋោ ឯតេសន្តិ មនោសេដ្ឋោ. យថា ហិ ចោរាទីនំ ចោរជេដ្ឋកាទយោ អធិបតិនោ សេដ្ឋា. តថា តេសម្បិ មនោ អធិបតិ មនោវ សេដ្ឋា. យថា បន ទារុអាទីហិ និប្ផន្នានិ តានិ តានិ ភណ្ឌានិ ទារុមយាទីនិ នាម ហោន្តិ, តថា តេបិ មនតោ និប្ផន្នត្តា មនោមយា នាម.

បទុដ្ឋេនាតិ អាគន្តុកេហិ អភិជ្ឈាទីហិ ទោសេហិ បទុដ្ឋេន. បកតិមនោ ហិ ភវង្គចិត្តំ, តំ អបទុដ្ឋំ. យថា ហិ បសន្នំ ឧទកំ អាគន្តុកេហិ នីលាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ នីលោទកាទិភេទំ ហោតិ, ន ច នវំ ឧទកំ, នាបិ បុរិមំ បសន្នឧទកមេវ, តថា តម្បិ អាគន្តុកេហិ អភិជ្ឈាទីហិ ទោសេហិ បទុដ្ឋំ ហោតិ, ន ច នវំ ចិត្តំ, នាបិ បុរិមំ ភវង្គចិត្តមេវ, តេនាហ ភគវា – ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩). ឯវំ មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា សោ ភាសមានោ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតមេវ ភាសតិ, ករោន្តោ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតមេវ ករោតិ, អភាសន្តោ អករោន្តោ តាយ អភិជ្ឈាទីហិ បទុដ្ឋមានសតាយ តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ បូរេតិ. ឯវមស្ស ទស អកុសលកម្មបថា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតីតិ តតោ តិវិធទុច្ចរិតតោ តំ បុគ្គលំ ទុក្ខំ អន្វេតិ, ទុច្ចរិតានុភាវេន ចតូសុ អបាយេសុ, មនុស្សេសុ វា តមត្តភាវំ គច្ឆន្តំ កាយវត្ថុកម្បិ ឥតរម្បីតិ ឥមិនា បរិយាយេន កាយិកចេតសិកំ វិបាកទុក្ខំ អនុគច្ឆតិ. យថា កិំ? ចក្កំវ វហតោ បទន្តិ ធុរេ យុត្តស្ស ធុរំ វហតោ ពលិពទ្ទស្ស បទំ ចក្កំ វិយ. យថា ហិ សោ ឯកម្បិ ទិវសំ ទ្វេបិ បញ្ចបិ ទសបិ អឌ្ឍមាសម្បិ មាសម្បិ វហន្តោ ចក្កំ និវត្តេតុំ ជហិតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខ្វស្ស បុរតោ អភិក្កមន្តស្ស យុគំ គីវំ ពាធតិ, បច្ឆតោ បដិក្កមន្តស្ស ចក្កំ ឩរុមំសំ បដិហនតិ. ឥមេហិ ទ្វីហិ អាការេហិ ពាធន្តំ ចក្កំ តស្ស បទានុបទិកំ ហោតិ; តថេវ មនសា បទុដ្ឋេន តីណិ ទុច្ចរិតានិ បូរេត្វា ឋិតំ បុគ្គលំ និរយាទីសុ តត្ថ តត្ថ គតគតដ្ឋានេ ទុច្ចរិតមូលកំ កាយិកម្បិ ចេតសិកម្បិ ទុក្ខមនុពន្ធតីតិ.

គាថាបរិយោសានេ តិំសសហស្សា ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សម្បត្តបរិភាយបិ ទេសនា សាត្ថិកា សផលា អហោសីតិ.

ចក្ខុបាលត្ថេរវត្ថុ បឋមំ

២. មដ្ឋកុណ្ឌលីវត្ថុ

២. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ ទុតិយគាថាបិ សាវត្ថិយំយេវ មដ្ឋកុណ្ឌលិំ អារព្ភ ភាសិតា.

សាវត្ថិយំ កិរ អទិន្នបុព្ពកោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. តេន កស្សចិ កិញ្ចិ ន ទិន្នបុព្ពំ, តេន តំ ‘‘អទិន្នបុព្ពកោ’’ត្វេវ សញ្ជានិំសុ. តស្ស ឯកបុត្តកោ អហោសិ បិយោ មនាបោ. អថស្ស បិលន្ធនំ ការេតុកាមោ ‘‘សចេ សុវណ្ណការេ ការេស្សាមិ, ភត្តវេតនំ ទាតព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ សុវណ្ណំ កោដ្ដេត្វា មដ្ឋានិ កុណ្ឌលានិ កត្វា អទាសិ. តេនស្ស បុត្តោ មដ្ឋកុណ្ឌលីត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ បណ្ឌុរោគោ ឧទបាទិ. តស្ស មាតា បុត្តំ ឱលោកេត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, បុត្តស្ស តេ រោគោ ឧប្បន្នោ, តិកិច្ឆាបេហិ ន’’ន្តិ អាហ. ‘‘ភោតិ សចេ វេជ្ជំ អានេស្សាមិ, ភត្តវេតនំ ទាតព្ពំ ភវិស្សតិ; កិំ ត្វំ មម ធនច្ឆេទំ ន ឱលោកេស្សសី’’តិ? ‘‘អថ នំ កិំ ករិស្សសិ, ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘យថា មេ ធនច្ឆេទោ ន ហោតិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ. សោ វេជ្ជានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អសុករោគស្ស នាម តុម្ហេ កិំ ភេសជ្ជំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស តេ យំ វា តំ វា រុក្ខតចាទិំ អាចិក្ខន្តិ. សោ តមាហរិត្វា បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ ករោតិ. តំ ករោន្តស្សេវស្ស រោគោ ពលវា អហោសិ, អតេកិច្ឆភាវំ ឧបាគមិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស ទុព្ពលភាវំ ញត្វា ឯកំ វេជ្ជំ បក្កោសិ. សោ តំ ឱលោកេត្វាវ ‘‘អម្ហាកំ ឯកំ កិច្ចំ អត្ថិ, អញ្ញំ វេជ្ជំ បក្កោសិត្វា តិកិច្ឆាបេហី’’តិ តំ បហាយ និក្ខមិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស មរណសមយំ ញត្វា ‘‘ឥមស្ស ទស្សនត្ថាយ អាគតា អន្តោគេហេ សាបតេយ្យំ បស្សិស្សន្តិ, ពហិ នំ ករិស្សាមី’’តិ បុត្តំ នីហរិត្វា ពហិអាឡិន្ទេ និបជ្ជាបេសិ.

តំ ទិវសំ ភគវា ពលវបច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការានំ ឧស្សន្នកុសលមូលានំ វេនេយ្យពន្ធវានំ ទស្សនត្ថំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ញាណជាលំ បត្ថរិ. មដ្ឋកុណ្ឌលី ពហិអាឡិន្ទេ និបន្នាការេនេវ តស្ស អន្តោ បញ្ញាយិ. សត្ថា តំ ទិស្វា តស្ស អន្តោគេហា នីហរិត្វា តត្ថ និបជ្ជាបិតភាវំ ញត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មយ្ហំ ឯត្ថ គតបច្ចយេន អត្ថោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ឥទំ អទ្ទស – អយំ មាណវោ មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា កាលំ កត្វា តាវតិំសទេវលោកេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិស្សតិ, អច្ឆរាសហស្សបរិវារោ ភវិស្សតិ, ព្រាហ្មណោបិ តំ ឈាបេត្វា រោទន្តោ អាឡាហនេ វិចរិស្សតិ. ទេវបុត្តោ តិគាវុតប្បមាណំ សដ្ឋិសកដភារាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ អច្ឆរាសហស្សបរិវារំ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា ‘‘កេន នុ ខោ កម្មេន មយា អយំ សិរិសម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ ឱលោកេត្វា មយិ ចិត្តប្បសាទេន លទ្ធភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ធនច្ឆេទភយេន មម ភេសជ្ជមកត្វា ឥទានិ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ, វិប្បការប្បត្តំ នំ ករិស្សាមី’’តិ បិតរិ រោទន្តេ មដ្ឋកុណ្ឌលិវណ្ណេន អាគន្ត្វា អាឡាហនស្សាវិទូរេ និបជ្ជិត្វា រោទិស្សតិ. អថ នំ ព្រាហ្មណោ ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិស្សតិ. ‘‘អហំ តេ បុត្តោ មដ្ឋកុណ្ឌលី’’តិ អាចិក្ខិស្សតិ. ‘‘កុហិំ និព្ពត្តោសី’’តិ? ‘‘តាវសិំសភវនេ’’តិ. ‘‘កិំ កម្មំ កត្វា’’តិ វុត្តេ មយិ ចិត្តប្បសាទេន និព្ពត្តភាវំ អាចិក្ខិស្សតិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តុម្ហេសុ ចិត្តំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ នាម អត្ថី’’តិ មំ បុច្ឆិស្សតិ. អថស្សាហំ ‘‘ឯត្តកានិ សតានិ វា សហស្សានិ វា សតសហស្សានិ វាតិ ន សក្កា គណនា បរិច្ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ វត្វា ធម្មបទេ គាថំ ភាសិស្សាមិ. គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, មដ្ឋ កុណ្ឌលី សោតាបន្នោ ភវិស្សតិ. តថា អទិន្នបុព្ពកោ ព្រាហ្មណោ. ឥតិ ឥមំ កុលបុត្តំ និស្សាយ មហាធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតីតិ ទិស្វា បុនទិវសេ កតសរីរបដិជគ្គនោ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន ព្រាហ្មណស្ស គេហទ្វារំ គតោ.

តស្មិំ ខណេ មដ្ឋកុណ្ឌលី អន្តោគេហាភិមុខោ និបន្នោ ហោតិ. អថស្ស សត្ថា អត្តនោ អបស្សនភាវំ ញត្វា ឯកំ រស្មិំ វិស្សជ្ជេសិ. មាណវោ ‘‘កិំ ឱភាសោ នាមេសោ’’តិ បរិវត្តេត្វា និបន្នោវ សត្ថារំ ទិស្វា, ‘‘អន្ធពាលបិតរំ និស្សាយ ឯវរូបំ ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា កាយវេយ្យាវដិកំ វា កាតុំ ទានំ វា ទាតុំ ធម្មំ វា សោតុំ នាលត្ថំ, ឥទានិ មេ ហត្ថាបិ អនធិបតេយ្យា, អញ្ញំ កត្តព្ពំ នត្ថី’’តិ មនមេវ បសាទេសិ. សត្ថា ‘‘អលំ ឯត្តកេន ចិត្តប្បសាទេន ឥមស្សា’’តិ បក្កាមិ. សោ តថាគតេ ចក្ខុបថំ វិជហន្តេយេវ បសន្នមនោ កាលំ កត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ទេវលោកេ តិំសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ.

ព្រាហ្មណោបិស្ស សរីរំ ឈាបេត្វា អាឡាហនេ រោទនបរាយណោ អហោសិ, ទេវសិកំ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ – ‘‘កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកា’’តិ. ទេវបុត្តោបិ អត្តនោ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា, ‘‘កេន មេ កម្មេន លទ្ធា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘សត្ថរិ មនោបសាទេនា’’តិ ញត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មម អផាសុកកាលេ ភេសជ្ជមការេត្វា ឥទានិ អាឡាហនំ គន្ត្វា រោទតិ, វិប្បការប្បត្តមេវ នំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ មដ្ឋកុណ្ឌលិវណ្ណេន អាគន្ត្វា អាឡាហនស្សាវិទូរេ ពាហា បគ្គយ្ហ រោទន្តោ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ តំ ទិស្វា ‘‘អហំ តាវ បុត្តសោកេន រោទាមិ, ឯស កិមត្ថំ រោទតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អលង្កតោ មដ្ឋកុណ្ឌលី,

មាលធារី ហរិចន្ទនុស្សទោ;

ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទសិ,

វនមជ្ឈេ កិំ ទុក្ខិតោ តុវ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២០៧; បេ. វ. ១៨៦);

សោ មាណវោ អាហ –

‘‘សោវណ្ណមយោ បភស្សរោ,

ឧប្បន្នោ រថបញ្ជរោ មម;

តស្ស ចក្កយុគំ ន វិន្ទាមិ,

តេន ទុក្ខេន ជហាមិ ជីវិត’’ន្តិ. (វ. ១២០៨; បេ. វ. ១៨៧);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ –

‘‘សោវណ្ណមយំ មណិមយំ,

លោហិតកមយំ អថ រូបិយមយំ;

អាចិក្ខ មេ ភទ្ទ មាណវ,

ចក្កយុគំ បដិបាទយាមិ តេ’’តិ. (វិ. វ. ១២០៩; បេ. វ. ១៨៨);

តំ សុត្វា មាណវោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បុត្តស្ស ភេសជ្ជមកត្វា បុត្តបតិរូបកំ មំ ទិស្វា រោទន្តោ ‘សុវណ្ណាទិមយំ រថចក្កំ ករោមី’តិ វទតិ, ហោតុ និគ្គណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កីវ មហន្តំ មេ ចក្កយុគំ ករិស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘យាវ មហន្តំ អាកង្ខសិ, តាវ មហន្តំ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ចន្ទិមសូរិយេហិ មេ អត្ថោ, តេ មេ ទេហី’’តិ យាចន្តោ អាហ –

‘‘សោ មាណវោ តស្ស បាវទិ,

ចន្ទសូរិយា ឧភយេត្ថ ទិស្សរេ;

សោវណ្ណមយោ រថោ មម,

តេន ចក្កយុគេន សោភតី’’តិ. (វិ. វ. ១២១០; បេ. វ. ១៨៩);

អថ នំ ព្រាហ្មណោ អាហ –

‘‘ពាលោ ខោ ត្វំ អសិ មាណវ,

យោ ត្វំ បត្ថយសេ អបត្ថិយំ;

មញ្ញាមិ តុវំ មរិស្សសិ,

ន ហិ ត្វំ លច្ឆសិ ចន្ទសូរិយេ’’តិ. (វិ. វ. ១២១១; បេ. វ. ១៩០);

អថ នំ មាណវោ អាហ –

‘‘កិំ បន បញ្ញាយមានស្សត្ថាយ រោទន្តោ ពាលោ ហោតិ, ឧទាហុ អបញ្ញាយមានស្សត្ថាយា’’តិ វត្វា –

‘‘គមនាគមនម្បិ ទិស្សតិ,

វណ្ណធាតុ ឧភយត្ថ វីថិយា;

បេតោ កាលកតោ ន ទិស្សតិ,

កោ និធ កន្ទតំ ពាល្យតរោ’’តិ. (វិ. វ. ១២១២; បេ. វ. ១៩១);

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘យុត្តំ ឯស វទតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា –

‘‘សច្ចំ ខោ វទេសិ មាណវ,

អហមេវ កន្ទតំ ពាល្យតរោ;

ចន្ទំ វិយ ទារកោ រុទំ,

បេតំ កាលកតាភិបត្ថយិ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២១៣; បេ. វ. ១៩២) –

វត្វា តស្ស កថាយ និស្សោកោ ហុត្វា មាណវស្ស ថុតិំ ករោន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃតសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

‘‘អព្ពហី វត មេ សល្លំ, សោកំ ហទយនិស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បុត្តសោកំ អបានុទិ.

‘‘ស្វាហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន មាណវា’’តិ. (វិ. វ. ១២១៤-១២១៦; បេ. វ. ១៩៣-១៩៥);

អថ នំ ‘‘កោ នាម ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ –

‘‘ទេវតានុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ. (វិ. វ. ១២១៧; បេ. វ. ១៩៦) –

អាហ. អថស្ស មាណវោ –

‘‘យញ្ច កន្ទសិ យញ្ច រោទសិ,