៣២. សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរវត្ថុ

យោធ កាមេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ កុលបុត្តោ សុន្ទរសមុទ្ទកុមារោ នាម ចត្តាលីសកោដិវិភវេ មហាកុលេ និព្ពត្តោ. សោ ឯកទិវសំ បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលាទិហត្ថំ មហាជនំ ធម្មស្សវនត្ថាយ ជេតវនំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កហំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មស្សវនត្ថាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហម្បិ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. សត្ថា តស្ស អាសយំ វិទិត្វា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. សោ ‘‘ន សក្កា អគារំ អជ្ឈាវសន្តេន សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’’ន្តិ សត្ថុ ធម្មកថំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ជាតុស្សាហោ បរិសាយ បក្កន្តាយ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា ‘‘មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ តថាគតា ន បព្ពាជេន្តី’’តិ សុត្វា គេហំ គន្ត្វា រដ្ឋបាលកុលបុត្តាទយោ វិយ មហន្តេន វាយាមេន មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ ‘‘កិំ មេ ឥធ វាសេនា’’តិ តតោ និក្ខមិត្វា រាជគហំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ វីតិនាមេសិ.

អថេកទិវសំ សាវត្ថិយំ តស្ស មាតាបិតរោ ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន តស្ស សហាយកកុមារកេ កីឡមានេ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តស្ស ឥទំ ទុល្លភំ ជាត’’ន្តិ បរិទេវិំសុ. តស្មិំ ខណេ ឯកា គណិកា តំ កុលំ គន្ត្វា តស្ស មាតរំ រោទមានំ និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘អម្ម, កិំ ការណា រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បុត្តំ អនុស្សរិត្វា រោទាមី’’តិ. ‘‘កហំ បន សោ, អម្មា’’តិ? ‘‘ភិក្ខូសុ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘កិំ ឧប្បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘វដ្ដតិ, ន បន ឥច្ឆតិ, ឥតោ និក្ខមិត្វា រាជគហំ គតោ’’តិ. ‘‘សចាហំ តំ ឧប្បព្ពាជេយ្យំ, កិំ មេ ករេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ឥមស្ស តេ កុលស្ស កុដុម្ពសាមិនិំ ករេយ្យាមា’’តិ. តេន ហិ មេ បរិព្ពយំ ទេថាតិ បរិព្ពយំ គហេត្វា មហន្តេន បរិវារេន រាជគហំ គន្ត្វា តស្ស បិណ្ឌាយ ចរណវីថិំ សល្លក្ខេត្វា តត្ថេកំ និវាសគេហំ គហេត្វា បាតោវ បណីតំ អាហារំ បដិយាទេត្វា ថេរស្ស បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋកាលេ ភិក្ខំ ទត្វា កតិបាហច្ចយេន, ‘‘ភន្តេ, ឥធេវ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ ករោថា’’តិ បត្តំ គណ្ហិ. សោ បត្តមទាសិ.

អថ នំ បណីតេន អាហារេន បរិវិសិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥធេវ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ ផាសុក’’ន្តិ វត្វា កតិបាហំ អាលិន្ទេ និសីទាបេត្វា ភោជេត្វា ទារកេ បូវេហិ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘ឯថ តុម្ហេ ថេរស្ស អាគតកាលេ មយិ វារេន្តិយាបិ ឥធាគន្ត្វា រជំ ឧដ្ឋាបេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ បុនទិវសេ ថេរស្ស ភោជនវេលាយ តាយ វារិយមានាបិ រជំ ឧដ្ឋាបេសុំ. សា បុនទិវសេ, ‘‘ភន្តេ, ទារកា វារិយមានាបិ មម វចនំ អសុណិត្វា ឥធ រជំ ឧដ្ឋាបេន្តិ, អន្តោគេហេ និសីទថា’’តិ អន្តោ និសីទាបេត្វា កតិបាហំ ភោជេសិ. បុន ទារកេ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘តុម្ហេ មយា វារិយមានាបិ ថេរស្ស ភោជនកាលេ មហាសទ្ទំ ករេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តថា ករិំសុ. សា បុនទិវសេ, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ អតិវិយ មហាសទ្ទោ ហោតិ, ទារកា មយា វារិយមានាបិ វចនំ ន គណ្ហន្តិ, ឧបរិបាសាទេយេវ និសីទថា’’តិ វត្វា ថេរេន អធិវាសិតេ ថេរំ បុរតោ កត្វា បាសាទំ អភិរុហន្តី ទ្វារានិ បិទហមានាវ បាសាទំ អភិរុហិ. ថេរោ ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោ សមានោបិ រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ តស្សា វចនេន សត្តភូមិកំ បាសាទំ អភិរុហិ.

សា ថេរំ និសីទាបេត្វា ‘‘ចត្តាលីសាយ ខលុ, សម្ម, បុណ្ណមុខ ឋានេហិ ឥត្ថី បុរិសំ អច្ចាវទតិ វិជម្ភតិ វិនមតិ គិលសតិ វិលជ្ជតិ នខេន នខំ ឃដ្ដេតិ, បាទេន បាទំ អក្កមតិ, កដ្ឋេន បថវិំ វិលិខតិ, ទារកំ ឧល្លង្ឃេតិ ឱលង្ឃេតិ, កីឡតិ កីឡាបេតិ, ចុម្ពតិ ចុម្ពាបេតិ, ភុញ្ជតិ ភុញ្ជាបេតិ, ទទាតិ អាយាចតិ, កតមនុករោតិ, ឧច្ចំ ភាសតិ, នីចំ ភាសតិ, អវិច្ចំ ភាសតិ, វិវិច្ចំ ភាសតិ, នច្ចេន គីតេន វាទិតេន រោទិតេន វិលសិតេន វិភូសិតេន ជគ្ឃតិ, បេក្ខតិ, កដិំ ចាលេតិ, គុយ្ហភណ្ឌកំ ចាលេតិ, ឩរុំ វិវរតិ, ឩរុំ បិទហតិ, ថនំ ទស្សេតិ, កច្ឆំ ទស្សេតិ, នាភិំ ទស្សេតិ, អក្ខិំ និខណតិ, ភមុកំ ឧក្ខិបតិ, ឱដ្ឋំ បលិខតិ, ជិវ្ហំ និល្លាលេតិ, ទុស្សំ មុញ្ចតិ, ទុស្សំ ពន្ធតិ, សិរសំ មុញ្ចតិ, សិរសំ ពន្ធតី’’តិ (ជា. ២.២១.៣០០) ឯវំ អាគតំ ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថិលីលំ ទស្សេត្វា តស្ស បុរតោ ឋិតា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អលត្តកកតា បាទា, បាទុការុយ្ហ វេសិយា;

តុវម្បិ ទហរោ មម, អហម្បិ ទហរា តវ;

ឧភោបិ បព្ពជិស្សាម, ជិណ្ណា ទណ្ឌបរាយណា’’តិ. (ថេរគា. ៤៥៩, ៤៦២);

ថេរស្ស ‘‘អហោ វត មេ ភារិយំ អនុបធារេត្វា កតកម្ម’’ន្តិ មហាសំវេគោ ឧទបាទិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ ជេតវនេ និសិន្នោវ តំ ការណំ ទិស្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. អថ នំ អានន្ទត្ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ. អានន្ទ, រាជគហនគរេ សត្តភូមិកបាសាទតលេ សុន្ទរសមុទ្ទស្ស ច ភិក្ខុនោ គណិកាយ ច សង្គាមោ វត្តតីតិ. កស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, ជយោ ភវិស្សតិ, កស្ស បរាជយោតិ? សត្ថា, ‘‘អានន្ទ, សុន្ទរសមុទ្ទស្ស ជយោ ភវិស្សតិ, គណិកាយ បរាជយោ’’តិ ថេរស្ស ជយំ បកាសេត្វា តត្ថ និសិន្នកោវ ឱភាសំ ផរិត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឧភោបិ កាមេ និរបេក្ខោ បជហា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤១៥. ‘‘យោធ កាមេ បហន្ត្វាន, អនាគារោ បរិព្ពជេ;

កាមភវបរិក្ខីណំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ ឥធ លោកេ ឧភោបិ កាមេ ហិត្វា អនាគារោ ហុត្វា បរិព្ពជតិ, តំ បរិក្ខីណកាមញ្ចេវ បរិក្ខីណភវញ្ច អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សោ ថេរោ អរហត្តំ បត្វា ឥទ្ធិពលេន វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា កណ្ណិកាមណ្ឌលំ វិនិវិជ្ឈិត្វា សត្ថុ សរីរំ ថោមេន្តោយេវ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិ. ធម្មសភាយម្បិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យំ រសំ និស្សាយ មនំ នដ្ឋោ សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរោ, សត្ថា បនស្ស អវស្សយោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា តំ កថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ ឯតស្ស រសតណ្ហាយ ពទ្ធមនស្ស អវស្សយោ ជាតោយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ តស្សត្ថស្ស បកាសនត្ថំ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ន កិរត្ថិ រសេហិ បាបិយោ,

អាវាសេហិ វា សន្ថវេហិ វា;

វាតមិគំ គហននិស្សិតំ,

វសមានេសិ រសេហិ សញ្ជយោ’’តិ. (ជា. ១.១.១៤) –

ឯកកនិបាតេ ឥមំ វាតមិគជាតកំ វិត្ថារេត្វា ‘‘តទា សុន្ទរសមុទ្ទោ វាតមិគោ អហោសិ, ឥមំ បន គាថំ វត្វា តស្ស វិស្សជ្ជាបេតា រញ្ញោ មហាមច្ចោ អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេសីតិ.

សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរវត្ថុ ពត្តិំសតិមំ.