៣០. ចន្ទាភត្ថេរវត្ថុ

ចន្ទំ វាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចន្ទាភត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា – អតីតេ ឯកោ ពារាណសិវាសី វាណិជោ ‘‘បច្ចន្តំ គន្ត្វា ចន្ទនំ អាហរិស្សាមី’’តិ ពហូនិ វត្ថាភរណាទីនិ គហេត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ បច្ចន្តំ គន្ត្វា គាមទ្វារេ និវាសំ គហេត្វា អដវិយំ គោបាលទារកេ បុច្ឆិ – ‘‘ឥមស្មិំ គាមេ បព្ពតបាទកម្មិកោ កោចិ មនុស្សោ អត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, អត្ថី’’តិ. ‘‘កោ នាមេសោ’’តិ? ‘‘អសុកោ នាមា’’តិ. ‘‘ភរិយាយ បនស្ស បុត្តានំ វា កិំនាម’’ន្តិ? ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ចា’’តិ. ‘‘កហំ បនស្ស ឋានេ គេហ’’ន្តិ? ‘‘អសុកដ្ឋានេ នាមា’’តិ. សោ តេហិ ទិន្នសញ្ញាយ សុខយានកេ និសីទិត្វា តស្ស គេហទ្វារំ គន្ត្វា យានា ឱរុយ្ហ គេហំ បវិសិត្វា ‘‘អសុកនាមេ’’តិ តំ ឥត្ថិំ បក្កោសិ. សា ‘‘ឯកោ នោ ញាតកោ ភវិស្សតី’’តិ វេគេនាគន្ត្វា អាសនំ បញ្ញាបេសិ. សោ តត្ថ និសីទិត្វា នាមំ វត្វា ‘‘មម សហាយោ កហ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អរញ្ញំ គតោ, សាមី’’តិ. ‘‘មម បុត្តោ អសុកោ នាម, មម ធីតា អសុកា នាម កហ’’ន្តិ សព្ពេសំ នាមំ កិត្តេន្តោវ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមានិ នេសំ វត្ថាភរណានិ ទទេយ្យាសិ, សហាយស្សាបិ មេ អដវិតោ អាគតកាលេ ឥទំ វត្ថាភរណំ ទទេយ្យាសី’’តិ អទាសិ. សា តស្ស ឧឡារំ សក្ការំ កត្វា សាមិកស្ស អាគតកាលេ ‘‘សាមិ, ឥមិនា អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ នាមំ វត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច ទិន្ន’’ន្តិ អាហ. សោបិស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ ករិ.

អថ នំ សាយំ សយនេ និសិន្នោ បុច្ឆិ – ‘‘សម្ម, បព្ពតបាទេ ចរន្តេន តេ កិំ ពហុំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញំ ន បស្សាមិ, រត្តសាខា បន មេ ពហូ រុក្ខា ទិដ្ឋា’’តិ. ‘‘ពហូ រុក្ខា’’តិ? ‘‘អាម, ពហូ’’តិ. តេន ហិ តេ អម្ហាកំ ទស្សេហីតិ តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា រត្តចន្ទនរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា បញ្ច សកដសតានិ បូរេត្វា អាគច្ឆន្តោ តំ អាហ – ‘‘សម្ម, ពារាណសិយំ អសុកដ្ឋានេ នាម មម គេហំ, កាលេន កាលំ មម សន្តិកំ អាគច្ឆេយ្យាសិ, អញ្ញេន ច មេ បណ្ណាការេន អត្ថោ នត្ថិ, រត្តសាខរុក្ខេ ឯវ អាហរេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា កាលេន កាលំ តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តោ រត្តចន្ទនមេវ អាហរតិ, សោបិស្ស ពហុធនំ ទេតិ.

តតោ អបរេន សមយេន បរិនិព្ពុតេ កស្សបទសពលេ បតិដ្ឋិតេ កញ្ចនថូបេ សោ បុរិសោ ពហុំ ចន្ទនំ អាទាយ ពារាណសិំ អគមាសិ. អថស្ស សោ សហាយកោ វាណិជោ ពហុំ ចន្ទនំ បិសាបេត្វា បាតិំ បូរេត្វា ‘‘ឯហិ, សម្ម, យាវ ភត្តំ បចតិ, តាវ ចេតិយករណដ្ឋានំ គន្ត្វា អាគមិស្សាមា’’តិ តំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ចន្ទនបូជំ អកាសិ. សោបិស្ស បច្ចន្តវាសី សហាយកោ ចេតិយកុច្ឆិយំ ចន្ទនេន ចន្ទមណ្ឌលំ អកាសិ. ឯត្តកមេវស្ស បុព្ពកម្មំ.

សោ តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តត្ថ ខេបេត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាភិមណ្ឌលតោ ចន្ទមណ្ឌលសទិសា បភា ឧដ្ឋហិ, តេនស្ស ចន្ទាភោត្វេវ នាមំ ករិំសុ. ចេតិយេ កិរស្ស ចន្ទមណ្ឌលករណនិស្សន្ទោ ឯស. ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សក្កា អម្ហេហិ ឥមំ គហេត្វា លោកំ ខាទិតុ’’ន្តិ. តំ យានេ និសីទាបេត្វា ‘‘យោ ឥមស្ស សរីរំ ហត្ថេន បរាមសតិ, សោ ឯវរូបំ នាម ឥស្សរិយសម្បត្តិំ លភតី’’តិ វត្វា វិចរិំសុ. សតំ វា សហស្សំ វា ទទមានា ឯវ តស្ស សរីរំ ហត្ថេន ផុសិតុំ លភន្តិ. តេ ឯវំ អនុវិចរន្តា សាវត្ថិំ អនុប្បត្តា នគរស្ស ច វិហារស្ស ច អន្តរា និវាសំ គណ្ហិំសុ. សាវត្ថិយម្បិ បញ្ចកោដិមត្តា អរិយសាវកា បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលវត្ថភេសជ្ជាទិហត្ថា ធម្មស្សវនាយ គច្ឆន្តិ. ព្រាហ្មណា តេ ទិស្វា ‘‘កហំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មស្សវនាយាតិ. ឯថ តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សថ, អម្ហាកំ ចន្ទាភស្ស ព្រាហ្មណស្ស អានុភាវសទិសោ អានុភាវោ នត្ថិ. ឯតស្ស ហិ សរីរំ ផុសន្តា ឥទំ នាម លភន្តិ, ឯថ បស្សថ នន្តិ. តុម្ហាកំ ចន្ទាភស្ស ព្រាហ្មណស្ស កោ អានុភាវោ នាម, អម្ហាកំ សត្ថាយេវ មហានុភាវោតិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘វិហារំ គន្ត្វា ចន្ទាភស្ស វា អម្ហាកំ វា សត្ថុ អានុភាវំ ជានិស្សាមា’’តិ តំ គហេត្វា វិហារំ អគមំសុ.

សត្ថា តស្មិំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តេយេវ ចន្ទាភាយ អន្តរធានំ អកាសិ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ អង្គារបច្ឆិយំ កាកោ វិយ អហោសិ. អថ នំ ឯកមន្តំ នយិំសុ, អាភា បដិបាកតិកា អហោសិ. បុន សត្ថុ សន្តិកំ អានយិំសុ, អាភា តថេវ អន្តរធាយិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ គន្ត្វា អន្តរធាយមានំ អាភំ ទិស្វា ចន្ទាភោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ អាភាយ អន្តរធានមន្តំ ជានាតិ មញ្ញេ’’តិ. សោ សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ នុ ខោ អាភាយ អន្តរធានមន្តំ ជានាថា’’តិ? អាម, ជានាមីតិ. តេន ហិ មេ ទេថាតិ. ន សក្កា អបព្ពជិតស្ស ទាតុន្តិ. សោ ព្រាហ្មណេ អាហ – ‘‘ឯតស្មិំ មន្តេ គហិតេ អហំ សកលជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមិ, តុម្ហេ ឯត្ថេវ ហោថ, អហំ បព្ពជិត្វា កតិបាហេនេវ មន្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. សោ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា ឧបសម្បជ្ជិ. អថស្ស ទ្វត្តិំសាការំ អាចិក្ខិ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ឥទំ មន្តស្ស បរិកម្មំ សជ្ឈាយិតុំ វដ្ដតីតិ. ព្រាហ្មណាបិ អន្តរន្តរា អាគន្ត្វា ‘‘គហិតោ តេ មន្តោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. ន តាវ គណ្ហាមីតិ. សោ កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បត្វា ព្រាហ្មណេហិ អាគន្ត្វា បុច្ឆិតកាលេ ‘‘យាថ តុម្ហេ, ឥទានាហំ អនាគមនធម្មោ ជាតោ’’តិ អាហ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, អភូតំ វត្វា អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ខីណាសវោ ឥទានិ, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ ចន្ទាភោ, ភូតមេវេស កថេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤១៣. ‘‘ចន្ទំវ វិមលំ សុទ្ធំ, វិប្បសន្នមនាវិលំ;

នន្ទីភវបរិក្ខីណំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ.

តត្ថ វិមលន្តិ អព្ភាទិមលរហិតំ. សុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. វិប្បសន្នន្តិ បសន្នចិត្តំ. អនាវិលន្តិ កិលេសាវិលត្តរហិតំ. នន្ទីភវបរិក្ខីណន្តិ តីសុ ភវេសុ បរិក្ខីណតណ្ហំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ចន្ទាភត្ថេរវត្ថុ តិំសតិមំ.