៣. កោកាលិកវត្ថុ

យោ មុខសំយតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ‘‘អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិ សុត្តេ (សំ. និ. ១.១៨១; សុ. និ. កោកាលិកសុត្ត; អ. និ. ១០.៨៩) អាគតមេវ. អត្ថោបិស្ស អដ្ឋកថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

កោកាលិកេ បន បទុមនិរយេ ឧប្បន្នេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អហោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ មុខំ និស្សាយ វិនាសំ បត្តោ, ទ្វេ អគ្គសាវកេ អក្កោសន្តស្សេវ ហិស្ស បថវី វិវរំ អទាសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ កោកាលិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ មុខមេវ និស្សាយ នដ្ឋោ’’តិ វត្វា តមត្ថំ សោតុកាមេហិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ តស្ស បកាសនត្ថំ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ហិមវន្តបទេសេ ឯកស្មិំ សរេ កច្ឆបោ វសតិ. ទ្វេ ហំសបោតកា គោចរាយ ចរន្តា តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ កត្វា ទឡ្ហវិស្សាសិកា ហុត្វា ឯកទិវសំ កច្ឆបំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘សម្ម, អម្ហាកំ ហិមវន្តេ ចិត្តកូដបព្ពតតលេ កញ្ចនគុហាយ វសនដ្ឋានំ, រមណិយោ បទេសោ, គច្ឆិស្សសិ អម្ហេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘សម្ម, អហំ កថំ គមិស្សាមី’’តិ? ‘‘មយំ តំ នេស្សាម, សចេ មុខំ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘រក្ខិស្សាមិ, សម្មា គហេត្វា មំ គច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ឯកំ ទណ្ឌកំ កច្ឆបេន ឌំសាបេត្វា សយំ តស្ស ឧភោ កោដិយោ ឌំសិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. តំ តថា ហំសេហិ នីយមានំ គាមទារកា ទិស្វា ‘‘ទ្វេ ហំសា កច្ឆបំ ទណ្ឌេន ហរន្តី’’តិ អាហំសុ. កច្ឆបោ ‘‘យទិ មំ សហាយកា នេន្តិ, តុម្ហាកំ ឯត្ថ កិំ ហោតិ ទុដ្ឋចេដកា’’តិ វត្តុកាមោ ហំសានំ សីឃវេគតាយ ពារាណសិនគរេ រាជនិវេសនស្ស ឧបរិភាគំ សម្បត្តកាលេ ទដ្ឋដ្ឋានតោ ទណ្ឌកំ វិស្សជ្ជេត្វា អាកាសង្គណេ បតិត្វា ទ្វេធា ភិជ្ជិ. សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘អវធី វត អត្តានំ, កច្ឆបោ ព្យាហរំ គិរំ;

សុគ្គហីតស្មិំ កដ្ឋស្មិំ, វាចាយ សកិយាវធី.

‘‘ឯតម្បិ ទិស្វា នរវីរិយសេដ្ឋ,

វាចំ បមុញ្ចេ កុសលំ នាតិវេលំ;

បស្សសិ ពហុភាណេន, កច្ឆបំ ព្យសនំ គត’’ន្តិ. (ជា. ១.២.១២៩-១៣០);

ឥមំ ទុកនិបាតេ ពហុភាណិជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម មុខសំយតេន សមចារិនា អនុទ្ធតេន និព្ពុតចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦៣. ‘‘យោ មុខសំយតោ ភិក្ខុ, មន្តភាណី អនុទ្ធតោ;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ទីបេតិ, មធុរំ តស្ស ភាសិត’’ន្តិ.

តត្ថ មុខសំយតោតិ ទាសចណ្ឌាលាទយោបិ ‘‘ត្វំ ទុជ្ជាតោ, ត្វំ ទុស្សីលោ’’តិអាទីនំ អវចនតាយ មុខេន សំយតោ. មន្តភាណីតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ភណនសីលោ. អនុទ្ធតោតិ និព្ពុតចិត្តោ. អត្ថំ ធម្មញ្ច ទីបេតីតិ ភាសិតត្ថញ្ចេវ ទេសនាធម្មញ្ច កថេតិ. មធុរន្តិ ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ភាសិតំ មធុរំ នាម. យោ បន អត្ថមេវ សម្បាទេតិ, ន បាឡិំ, បាឡិំយេវ សម្បាទេតិ, ន អត្ថំ, ឧភយំ វា បន ន សម្បាទេតិ, តស្ស ភាសិតំ មធុរំ នាម ន ហោតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កោកាលិកវត្ថុ តតិយំ.