២៥. ភិក្ខុវគ្គោ

១. បញ្ចភិក្ខុវត្ថុ

ចក្ខុនា សំវរោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ច ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេសុ កិរ ឯកេកោ ចក្ខុទ្វារាទីសុ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ ឯកេកមេវ រក្ខិ. អថេកទិវសំ សន្និបតិត្វា ‘‘អហំ ទុរក្ខំ រក្ខាមិ, អហំ ទុរក្ខំ រក្ខាមី’’តិ វិវទិត្វា ‘‘សត្ថារំ បុច្ឆិត្វា ឥមមត្ថំ ជានិស្សាមា’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយំ ចក្ខុទ្វារាទីនិ រក្ខន្តា អត្តនោ អត្តនោ រក្ខនទ្វារមេវ ទុរក្ខន្តិ មញ្ញាម, កោ នុ ខោ អម្ហេសុ ទុរក្ខំ រក្ខតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ឯកំ ភិក្ខុម្បិ អនោសាទេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, សព្ពានិ បេតានិ ទុរក្ខានេវ, អបិ ច ខោ បន តុម្ហេ ន ឥទានេវ បញ្ចសុ ឋានេសុ អសំវុតា, បុព្ពេបិ អសំវុតា, អសំវុតត្តាយេវ ច បណ្ឌិតានំ ឱវាទេ អវត្តិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិត្ថា’’តិ វត្វា ‘‘កទា, ភន្តេ’’តិ តេហិ យាចិតោ អតីតេ តក្កសិលជាតកស្ស វត្ថុំ វិត្ថារេត្វា រក្ខសីនំ វសេន រាជកុលេ ជីវិតក្ខយំ បត្តេ បត្តាភិសេកេន មហាសត្តេន សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា រាជាសនេ និសិន្នេន អត្តនោ សិរិសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘វីរិយំ នាមេតំ សត្តេហិ កត្តព្ពមេវា’’តិ ឧទានវសេន ឧទានិតំ –

‘‘កុសលូបទេសេ ធិតិយា ទឡ្ហាយ ច,

អនិវត្តិតត្តាភយភីរុតាយ ច;

ន រក្ខសីនំ វសមាគមិម្ហសេ,

ស សោត្ថិភាវោ មហតា ភយេន មេ’’តិ. (ជា. ១.១.១៣២) –

ឥមំ គាថំ ទស្សេត្វា ‘‘តទាបិ តុម្ហេវ បញ្ច ជនា តក្កសិលាយំ រជ្ជគហណត្ថាយ និក្ខន្តំ មហាសត្តំ អាវុធហត្ថា បរិវារេត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ រក្ខសីហិ ចក្ខុទ្វារាទិវសេន ឧបនីតេសុ រូបារម្មណាទីសុ អសំវុតា បណ្ឌិតស្ស ឱវាទេ អវត្តិត្វា ឱលីយន្តា រក្ខសីហិ ខាទិតា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិត្ថ. តេសុ បន អារម្មណេសុ សុសំវុតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធន្តិំ ទេវវណ្ណិំ យក្ខិនិំ អនាទិយិត្វា សោត្ថិនា តក្កសិលំ គន្ត្វា រជ្ជំ បត្តោ រាជា អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម សព្ពានិ ទ្វារានិ សំវរិតព្ពានិ. ឯតានិ ហិ សំវរន្តោ ឯវ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៦០. ‘‘ចក្ខុនា សំវរោ សាធុ, សាធុ សោតេន សំវរោ;

ឃានេន សំវរោ សាធុ, សាធុ ជិវ្ហាយ សំវរោ.

៣៦១. ‘‘កាយេន សំវរោ សាធុ, សាធុ វាចាយ សំវរោ;

មនសា សំវរោ សាធុ, សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោ;

សព្ពត្ថ សំវុតោ ភិក្ខុ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ចក្ខុនាតិ យទា ហិ ភិក្ខុនោ ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណំ អាបាថមាគច្ឆតិ, តទា ឥដ្ឋារម្មណេ អរជ្ជន្តស្ស អនិដ្ឋារម្មណេ អទុស្សន្តស្ស អសមបេក្ខនេន មោហំ អនុប្បាទេន្តស្ស តស្មិំ ទ្វារេ សំវរោ ថកនំ បិទហនំ គុត្តិ កតា នាម ហោតិ. តស្ស សោ ឯវរូបោ ចក្ខុនា សំវរោ សាធុ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុបិ. ចក្ខុទ្វារាទីសុយេវ បន សំវរោ វា អសំវរោ វា នុប្បជ្ជតិ, បរតោ បន ជវនវីថិយំ ឯស លព្ភតិ. តទា ហិ អសំវរោ ឧប្បជ្ជន្តោ អស្សទ្ធា អក្ខន្តិ កោសជ្ជំ មុដ្ឋសច្ចំ អញ្ញាណន្តិ អកុសលវីថិយំ អយំ បញ្ចវិធោ លព្ភតិ. សំវរោ ឧប្បជ្ជន្តោ សទ្ធា ខន្តិ វីរិយំ សតិ ញាណន្តិ កុសលវីថិយំ អយំ បញ្ចវិធោ លព្ភតិ.

កាយេន សំវរោតិ ឯត្ថ បន បសាទកាយោបិ ចោបនកាយោបិ លព្ភតិ. ឧភយម្បិ បនេតំ កាយទ្វារមេវ. តត្ថ បសាទទ្វារេ សំវរាសំវរោ កថិតោវ. ចោបនទ្វារេបិ តំវត្ថុកា បាណាតិបាតអទិន្នាទានកាមេសុមិច្ឆាចារា. តេហិ បន សទ្ធិំ អកុសលវីថិយំ ឧប្បជ្ជន្តេហិ តំ ទ្វារំ អសំវុតំ ហោតិ, កុសលវីថិយំ ឧប្បជ្ជន្តេហិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីហិ សំវុតំ. សាធុ វាចាយាតិ ឯត្ថាបិ ចោបនវាចាបិ វាចា. តាយ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជន្តេហិ មុសាវាទាទីហិ តំ ទ្វារំ អសំវុតំ ហោតិ, មុសាវាទាវេរមណិអាទីហិ សំវុតំ. មនសា សំវរោតិ ឯត្ថាបិ ជវនមនតោ អញ្ញេន មនេន សទ្ធិំ អភិជ្ឈាទយោ នត្ថិ. មនោទ្វារេ បន ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានេហិ អភិជ្ឈាទីហិ តំ ទ្វារំ អសំវុតំ ហោតិ, អនភិជ្ឈាទីហិ សំវុតំ ហោតិ. សាធុ សព្ពត្ថាតិ តេសុ ចក្ខុទ្វារាទីសុ សព្ពេសុបិ សំវរោ សាធុ. ឯត្តាវតា ហិ អដ្ឋ សំវរទ្វារានិ អដ្ឋ ច អសំវរទ្វារានិ កថិតានិ. តេសុ អដ្ឋសុ អសំវរទ្វារេសុ ឋិតោ ភិក្ខុ សកលវដ្ដមូលកទុក្ខតោ ន មុច្ចតិ, សំវរទ្វារេសុ បន ឋិតោ សព្ពស្មាបិ វដ្ដមូលកទុក្ខា មុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សព្ពត្ថ សំវុតោ ភិក្ខុ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ.

ទេសនាវសានេ តេ បញ្ច ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.

២. ហំសឃាតកភិក្ខុវត្ថុ

ហត្ថសំយតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ហំសឃាតកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិវាសិនោ កិរ ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទា យេភុយ្យេន ឯកតោ វិចរន្តិ. តេ ឯកទិវសំ អចិរវតិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អាតបេ តប្បមានា សារណីយកថំ កថេន្តា អដ្ឋំសុ. តស្មិំ ខណេ ទ្វេ ហំសា អាកាសេន គច្ឆន្តិ. អថេកោ ទហរភិក្ខុ សក្ខរំ គហេត្វា ‘‘ឯកស្ស ហំសបោតកស្ស អក្ខិំ បហរិស្សាមី’’តិ អាហ, ឥតរោ ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ អាហ. តិដ្ឋតុ ឥមស្មិំ បស្សេ អក្ខិ, បរបស្សេ អក្ខិំ បហរិស្សាមីតិ. ឥទម្បិ ន សក្ខិស្សសិយេវាតិ. ‘‘តេន ហិ ឧបធារេហី’’តិ ទុតិយំ សក្ខរំ គហេត្វា ហំសស្ស បច្ឆាភាគេ ខិបិ, ហំសោ សក្ខរសទ្ទំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេសិ. អថ នំ ឥតរំ វដ្ដសក្ខរំ គហេត្វា បរបស្សេ អក្ខិម្ហិ បហរិត្វា ឱរិមក្ខិនា និក្ខាមេសិ. ហំសោ វិរវន្តោ បរិវត្តិត្វា តេសំ បាទមូលេយេវ បតិ. តត្ថ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ ទិស្វា, ‘‘អាវុសោ, ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា អននុច្ឆវិកំ វោ កតំ បាណាតិបាតំ ករោន្តេហី’’តិ វត្វា តេ អាទាយ គន្ត្វា តថាគតស្ស ទស្សេសុំ.

សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ តយា ភិក្ខុ បាណាតិបាតោ កតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ កស្មា ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ឯវមកាសិ, បោរាណកបណ្ឌិតា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ អគារមជ្ឈេ វសមានា អប្បមត្តកេសុបិ ឋានេសុ កុក្កុច្ចំ ករិំសុ, ត្វំ បន ឯវរូបេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា កុក្កុច្ចមត្តម្បិ ន អកាសី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កុរុរដ្ឋេ ឥន្ទបត្តនគរេ ធនញ្ចយេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន វិញ្ញុតំ បត្តោ តក្កសិលាយំ សិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បិតរា ឧបរជ្ជេ បតិដ្ឋាបិតោ អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេន្តោ កុរុធម្មេ វត្តិត្ថ. កុរុធម្មោ នាម បញ្ចសីលានិ, តានិ ពោធិសត្តោ បរិសុទ្ធានិ កត្វា រក្ខិ. យថា ច ពោធិសត្តោ, ឯវមស្ស មាតា អគ្គមហេសី កនិដ្ឋភាតា ឧបរាជា បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ រជ្ជុគាហកោ អមច្ចោ សារថិ សេដ្ឋិ ទោណមាបកោ មហាមត្តោ ទោវារិកោ នគរសោភិនី វណ្ណទាសីតិ ឯវមេតេសុ ឯកាទសសុ ជនេសុ កុរុធម្មំ រក្ខន្តេសុ កលិង្គរដ្ឋេ ទន្តបុរនគរេ កលិង្គេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្មិំ រដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សិ. មហាសត្តស្ស បន អញ្ជនសន្និភោ នាម មង្គលហត្ថី មហាបុញ្ញោ ហោតិ. រដ្ឋវាសិនោ ‘‘តស្មិំ អានីតេ ទេវោ វស្សិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា តស្ស ហត្ថិស្ស អានយនត្ថាយ ព្រាហ្មណេ បហិណិ. តេ គន្ត្វា មហាសត្តំ ហត្ថិំ យាចិំសុ. សត្ថា តេសំ យាចនការណំ ទស្សេតុំ អាហ –

‘‘តវ សទ្ធញ្ច សីលញ្ច, វិទិត្វាន ជនាធិប;

វណ្ណំ អញ្ជនវណ្ណេន, កលិង្គស្មិំ និមិម្ហសេ’’តិ. (ជា. ១.៣.៧៦) –

ឥមំ តិកនិបាតេ ជាតកំ កថេសិ. ហត្ថិម្ហិ បន អានីតេបិ ទេវេ អវស្សន្តេ ‘‘សោ រាជា កុរុធម្មំ រក្ខតិ, តេនស្ស រដ្ឋេ ទេវោ វស្សតី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘យំ សោ កុរុធម្មំ រក្ខតិ, តំ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិត្វា អានេថា’’តិ បុន កាលិង្គោ ព្រាហ្មណេ ច អមច្ចេ ច បេសេសិ. តេសុ គន្ត្វា យាចន្តេសុ រាជានំ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ តេ អត្តនោ អត្តនោ សីលេសុ កិញ្ចិ កុក្កុច្ចមត្តំ កត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធំ នោ សីល’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ ‘‘ន ឯត្តាវតា សីលភេទោ ហោតី’’តិ តេហិ បុនប្បុនំ យាចិតា អត្តនោ អត្តនោ សីលានិ កថយិំសុ. កាលិង្គោ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខាបេត្វា អាភតំ កុរុធម្មំ ទិស្វាវ សមាទាយ សាធុកំ បូរេសិ. តស្ស រដ្ឋេ ទេវោ បាវស្សិ, រដ្ឋំ ខេមំ សុភិក្ខំ អហោសិ. សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘គណិកា ឧប្បលវណ្ណា, បុណ្ណោ ទោវារិកោ តទា;

រជ្ជុគាហោ ច កច្ចានោ, ទោណមាបកោ ច កោលិតោ.

‘‘សារិបុត្តោ តទា សេដ្ឋី, អនុរុទ្ធោ ច សារថី;

ព្រាហ្មណោ កស្សបោ ថេរោ, ឧបរាជានន្ទបណ្ឌិតោ.

‘‘មហេសី រាហុលមាតា, មាយាទេវី ជនេត្តិកា;

កុរុរាជា ពោធិសត្តោ, ឯវំ ធារេថ ជាតក’’ន្តិ. –

ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឯវំ បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា អប្បមត្តកេបិ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ អត្តនោ សីលភេទេ អាសង្កំ ករិំសុ, ត្វំ បន មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បាណាតិបាតំ ករោន្តោ អតិភារិយំ កម្មមកាសិ, ភិក្ខុនា នាម ហត្ថេហិ បាទេហិ វាចាយ ច សំយតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦២. ‘‘ហត្ថសំយតោ បាទសំយតោ,

វាចាសំយតោ សំយតុត្តមោ;

អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ,

ឯកោ សន្តុសិតោ តមាហុ ភិក្ខុ’’ន្តិ.

តត្ថ ហត្ថសំយតោតិ ហត្ថកីឡាបនាទីនំ វា ហត្ថេន បរេសំ បហរណាទីនំ វា អភាវេន ហត្ថសំយតោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. វាចាយ បន មុសាវាទាទីនំ អករណតោ វាចាយ សំយតោ. សំយតុត្តមោតិ សំយតត្តភាវោ, កាយចលនសីសុក្ខិបនភមុកវិការាទីនំ អការកោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តរតោតិ គោចរជ្ឈត្តសង្ខាតាយ កម្មដ្ឋានភាវនាយ រតោ. សមាហិតោតិ សុដ្ឋុ ឋបិតោ. ឯកោ សន្តុសិតោតិ ឯកវិហារី ហុត្វា សុដ្ឋុ តុសិតោ វិបស្សនាចារតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អធិគមេន តុដ្ឋមានសោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកញ្ហិ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ សេខា អត្តនោ អធិគមេន សន្តុស្សន្តីតិ សន្តុសិតា, អរហា បន ឯកន្តសន្តុសិតោវ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ហំសឃាតកភិក្ខុវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. កោកាលិកវត្ថុ

យោ មុខសំយតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ‘‘អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិ សុត្តេ (សំ. និ. ១.១៨១; សុ. និ. កោកាលិកសុត្ត; អ. និ. ១០.៨៩) អាគតមេវ. អត្ថោបិស្ស អដ្ឋកថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

កោកាលិកេ បន បទុមនិរយេ ឧប្បន្នេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អហោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ មុខំ និស្សាយ វិនាសំ បត្តោ, ទ្វេ អគ្គសាវកេ អក្កោសន្តស្សេវ ហិស្ស បថវី វិវរំ អទាសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ កោកាលិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ មុខមេវ និស្សាយ នដ្ឋោ’’តិ វត្វា តមត្ថំ សោតុកាមេហិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ តស្ស បកាសនត្ថំ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ហិមវន្តបទេសេ ឯកស្មិំ សរេ កច្ឆបោ វសតិ. ទ្វេ ហំសបោតកា គោចរាយ ចរន្តា តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ កត្វា ទឡ្ហវិស្សាសិកា ហុត្វា ឯកទិវសំ កច្ឆបំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘សម្ម, អម្ហាកំ ហិមវន្តេ ចិត្តកូដបព្ពតតលេ កញ្ចនគុហាយ វសនដ្ឋានំ, រមណិយោ បទេសោ, គច្ឆិស្សសិ អម្ហេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘សម្ម, អហំ កថំ គមិស្សាមី’’តិ? ‘‘មយំ តំ នេស្សាម, សចេ មុខំ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘រក្ខិស្សាមិ, សម្មា គហេត្វា មំ គច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ឯកំ ទណ្ឌកំ កច្ឆបេន ឌំសាបេត្វា សយំ តស្ស ឧភោ កោដិយោ ឌំសិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. តំ តថា ហំសេហិ នីយមានំ គាមទារកា ទិស្វា ‘‘ទ្វេ ហំសា កច្ឆបំ ទណ្ឌេន ហរន្តី’’តិ អាហំសុ. កច្ឆបោ ‘‘យទិ មំ សហាយកា នេន្តិ, តុម្ហាកំ ឯត្ថ កិំ ហោតិ ទុដ្ឋចេដកា’’តិ វត្តុកាមោ ហំសានំ សីឃវេគតាយ ពារាណសិនគរេ រាជនិវេសនស្ស ឧបរិភាគំ សម្បត្តកាលេ ទដ្ឋដ្ឋានតោ ទណ្ឌកំ វិស្សជ្ជេត្វា អាកាសង្គណេ បតិត្វា ទ្វេធា ភិជ្ជិ. សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘អវធី វត អត្តានំ, កច្ឆបោ ព្យាហរំ គិរំ;

សុគ្គហីតស្មិំ កដ្ឋស្មិំ, វាចាយ សកិយាវធី.

‘‘ឯតម្បិ ទិស្វា នរវីរិយសេដ្ឋ,

វាចំ បមុញ្ចេ កុសលំ នាតិវេលំ;

បស្សសិ ពហុភាណេន, កច្ឆបំ ព្យសនំ គត’’ន្តិ. (ជា. ១.២.១២៩-១៣០);

ឥមំ ទុកនិបាតេ ពហុភាណិជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម មុខសំយតេន សមចារិនា អនុទ្ធតេន និព្ពុតចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦៣. ‘‘យោ មុខសំយតោ ភិក្ខុ, មន្តភាណី អនុទ្ធតោ;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ទីបេតិ, មធុរំ តស្ស ភាសិត’’ន្តិ.

តត្ថ មុខសំយតោតិ ទាសចណ្ឌាលាទយោបិ ‘‘ត្វំ ទុជ្ជាតោ, ត្វំ ទុស្សីលោ’’តិអាទីនំ អវចនតាយ មុខេន សំយតោ. មន្តភាណីតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ភណនសីលោ. អនុទ្ធតោតិ និព្ពុតចិត្តោ. អត្ថំ ធម្មញ្ច ទីបេតីតិ ភាសិតត្ថញ្ចេវ ទេសនាធម្មញ្ច កថេតិ. មធុរន្តិ ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ភាសិតំ មធុរំ នាម. យោ បន អត្ថមេវ សម្បាទេតិ, ន បាឡិំ, បាឡិំយេវ សម្បាទេតិ, ន អត្ថំ, ឧភយំ វា បន ន សម្បាទេតិ, តស្ស ភាសិតំ មធុរំ នាម ន ហោតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កោកាលិកវត្ថុ តតិយំ.

៤. ធម្មារាមត្ថេរវត្ថុ

ធម្មារាមោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មារាមត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សត្ថារា កិរ ‘‘ឥតោ មេ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតី’’តិ អារោចិតេ អនេកសហស្សា ភិក្ខូ សត្ថារំ បរិវារេត្វា វិចរិំសុ. តត្ថ បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ, ខីណាសវានំ ធម្មសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ. សព្ពេបិ ‘‘កិំ នុ ខោ ករិស្សាមា’’តិ វគ្គពន្ធនេន វិចរន្តិ. ឯកោ បន ធម្មារាមោ នាម ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ ន ឧបសង្កមតិ. ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ, អាវុសោ’’តិ វុច្ចមានោ បដិវចនម្បិ អទត្វា ‘‘សត្ថា កិរ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អហញ្ចម្ហិ អវីតរាគោ, សត្ថរិ ធរមានេយេវ វាយមិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ឯកកោវ វិហរន្តោ សត្ថារា ទេសិតំ ធម្មំ អាវជ្ជេតិ ចិន្តេតិ អនុស្សរតិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, ធម្មារាមស្ស តុម្ហេសុ សិនេហមត្តម្បិ នត្ថិ, ‘សត្ថា កិរ បរិនិព្ពាយិស្សតិ, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមា’តិ អម្ហេហិ សទ្ធិំ សម្មន្តនមត្តម្បិ ន ករោតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ឯវំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? តុម្ហេ កិរ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សថ, អហញ្ចម្ហិ អវីតរាគោ, តុម្ហេសុ ធរន្តេសុយេវ វាយមិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សាមីតិ តុម្ហេហិ ទេសិតំ ធម្មំ អាវជ្ជាមិ ចិន្តេមិ អនុស្សរាមីតិ.

សត្ថា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ តស្ស សាធុការំ ទត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, អញ្ញេនាបិ មយិ សិនេហវន្តេន ភិក្ខុនា នាម ធម្មារាមសទិសេនេវ ភវិតព្ពំ. ន ហិ មយ្ហំ មាលាគន្ធាទីហិ បូជំ ករោន្តា មម បូជំ ករោន្តិ នាម, ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជន្តាយេវ បន មំ បូជេន្តិ នាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦៤. ‘‘ធម្មារាមោ ធម្មរតោ, ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ;

ធម្មំ អនុស្សរំ ភិក្ខុ, សទ្ធម្មា ន បរិហាយតី’’តិ.

តត្ថ និវាសនដ្ឋេន សមថវិបស្សនាធម្មោ អារាមោ អស្សាតិ ធម្មារាមោ. តស្មិំយេវ ធម្មេ រតោតិ ធម្មរតោ. តស្សេវ ធម្មស្ស បុនប្បុនំ វិចិន្តនតាយ ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ, តំ ធម្មំ អាវជ្ជេន្តោ មនសិករោន្តោតិ អត្ថោ. អនុស្សរន្តិ តមេវ ធម្មំ អនុស្សរន្តោ. សទ្ធម្មាតិ ឯវរូបោ ភិក្ខុ សត្តតិំសភេទា ពោធិបក្ខិយធម្មា នវវិធលោកុត្តរធម្មា ច ន បរិហាយតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ធម្មារាមត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. វិបក្ខសេវកភិក្ខុវត្ថុ

សលាភន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ វិបក្ខសេវកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរេកោ ទេវទត្តបក្ខិកោ ភិក្ខុ សហាយោ អហោសិ. សោ តំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កុហិំ គតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អសុកដ្ឋានំ នាម បិណ្ឌាយ ចរិតុ’’ន្តិ. ‘‘លទ្ធោ តេ បិណ្ឌបាតោ’’តិ? ‘‘អាម, លទ្ធោ’’តិ. ‘‘ឥធ អម្ហាកំ មហាលាភសក្ការោ, កតិបាហំ ឥធេវ ហោហី’’តិ. សោ តស្ស វចនេន កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា សកដ្ឋានមេវ អគមាសិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘អយំ, ភន្តេ, ទេវទត្តស្ស ឧប្បន្នលាភសក្ការំ បរិភុញ្ជតិ, ទេវទត្តស្ស បក្ខិកោ ឯសោ’’តិ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ឯវមកាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, អហំ តត្ថ ឯកំ ទហរំ និស្សាយ កតិបាហំ វសិំ, ន ច បន ទេវទត្តស្ស លទ្ធិំ រោចេមី’’តិ. អថ នំ ភគវា ‘‘កិញ្ចាបិ ត្វំ លទ្ធិំ ន រោចេសិ, ទិដ្ឋទិដ្ឋកានំយេវ បន លទ្ធិំ រោចេន្តោ វិយ វិចរសិ. ន ត្វំ ឥទានេវ ឯវំ ករោសិ, បុព្ពេបិ ឯវរូបោយេវា’’តិ វត្វា ‘‘ឥទានិ តាវ, ភន្តេ, អម្ហេហិ សាមំ ទិដ្ឋោ, បុព្ពេ បនេស កេសំ លទ្ធិំ រោចេន្តោ វិយ វិចរិ, អាចិក្ខថ នោ’’តិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘បុរាណចោរាន វចោ និសម្ម,

មហិឡាមុខោ បោថយមន្វចារី;

សុសញ្ញតានញ្ហិ វចោ និសម្ម,

គជុត្តមោ សព្ពគុណេសុ អដ្ឋា’’តិ. (ជា. ១.១.២៦) –

ឥមំ មហិឡាមុខជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម សកលាភេនេវ សន្តុដ្ឋេន ភវិតព្ពំ, បរលាភំ បត្ថេតុំ ន វដ្ដតិ. បរលាភំ បត្ថេន្តស្ស ហិ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលេសុ ឯកធម្មោបិ នុប្បជ្ជតិ, សកលាភសន្តុដ្ឋស្សេវ បន ឈានាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៦៥. ‘‘សលាភំ នាតិមញ្ញេយ្យ, នាញ្ញេសំ បិហយំ ចរេ;

អញ្ញេសំ បិហយំ ភិក្ខុ, សមាធិំ នាធិគច្ឆតិ.

៣៦៦. ‘‘អប្បលាភោបិ ចេ ភិក្ខុ, សលាភំ នាតិមញ្ញតិ;

តំ វេ ទេវា បសំសន្តិ, សុទ្ធាជីវិំ អតន្ទិត’’ន្តិ.

តត្ថ សលាភន្តិ អត្តនោ ឧប្បជ្ជនកលាភំ. សបទានចារញ្ហិ បរិវជ្ជេត្វា អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តោ សលាភំ អតិមញ្ញតិ ហីឡេតិ ជិគុច្ឆតិ នាម. តស្មា ឯវំ អករណេន សលាភំ នាតិមញ្ញេយ្យ. អញ្ញេសំ បិហយន្តិ អញ្ញេសំ លាភំ បត្ថេន្តោ ន ចរេយ្យាតិ អត្ថោ. សមាធិំ នាធិគច្ឆតីតិ អញ្ញេសញ្ហិ លាភំ បិហយន្តោ តេសំ ចីវរាទិករណេ ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ ភិក្ខុ អប្បនាសមាធិំ វា ឧបចារសមាធិំ វា នាធិគច្ឆតិ. សលាភំ នាតិមញ្ញតីតិ អប្បលាភោបិ សមានោ ឧច្ចនីចកុលេ បដិបាដិយា សបទានំ ចរន្តោ ភិក្ខុ សលាភំ នាតិមញ្ញតិ នាម. តំ វេតិ តំ ឯវរូបំ ភិក្ខុំ សារជីវិតតាយ សុទ្ធាជីវិំ ជង្ឃពលំ និស្សាយ ជីវិតកប្បនេន អកុសីតតាយ អតន្ទិតំ ទេវា បសំសន្តិ ថោមេន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

វិបក្ខសេវកភិក្ខុវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. បញ្ចគ្គទាយកព្រាហ្មណវត្ថុ

សព្ពសោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចគ្គទាយកំ នាម ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ សស្សេ ខេត្តេ ឋិតកាលេយេវ ខេត្តគ្គំ នាម ទេតិ, ខលកាលេ ខលគ្គំ នាម ទេតិ, ខលភណ្ឌកាលេ ខលភណ្ឌគ្គំ នាម ទេតិ, ឧក្ខលិកកាលេ កុម្ភគ្គំ នាម ទេតិ, បាតិយំ វឌ្ឍិតកាលេ បាតគ្គំ នាម ទេតីតិ ឥមានិ បញ្ច អគ្គទានានិ ទេតិ, សម្បត្តស្ស អទត្វា នាម ន ភុញ្ជតិ. តេនស្ស បញ្ចគ្គទាយកោត្វេវ នាមំ អហោសិ. សត្ថា តស្ស ច ព្រាហ្មណិយា ចស្ស តិណ្ណំ ផលានំ ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ព្រាហ្មណស្ស ភោជនវេលាយំ គន្ត្វា ទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សោបិ ទ្វារបមុខេ អន្តោគេហាភិមុខោ និសីទិត្វា ភុញ្ជតិ, សត្ថារំ ទ្វារេ ឋិតំ ន បស្សតិ. ព្រាហ្មណី បន តំ បរិវិសមានា សត្ថារំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បញ្ចសុ ឋានេសុ អគ្គំ ទត្វា ភុញ្ជតិ, ឥទានិ ច សមណោ គោតមោ អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតោ. សចេ ព្រាហ្មណោ ឯតំ ទិស្វា អត្តនោ ភត្តំ ហរិត្វា ទស្សតិ, បុនបាហំ បចិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘ឯវំ អយំ សមណំ គោតមំ ន បស្សិស្សតី’’តិ សត្ថុ បិដ្ឋិំ ទត្វា តស្ស បច្ឆតោ តំ បដិច្ឆាទេន្តី ឱនមិត្វា បុណ្ណចន្ទំ បាណិនា បដិច្ឆាទេន្តី វិយ អដ្ឋាសិ. តថា ឋិតា ឯវ ច បន ‘‘គតោ នុ ខោ នោ’’តិ សត្ថារំ អឌ្ឍក្ខិកេន ឱលោកេសិ. សត្ថា តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណស្ស បន សវនភយេន ‘‘អតិច្ឆថា’’តិ ន វទេតិ, ឱសក្កិត្វា បន សណិកមេវ ‘‘អតិច្ឆថា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ន គមិស្សាមី’’តិ សីសំ ចាលេសិ. លោកគរុនា ពុទ្ធេន ‘‘ន គមិស្សាមី’’តិ សីសេ ចាលិតេ សា សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី មហាហសិតំ ហសិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា គេហាភិមុខំ ឱភាសំ មុញ្ចិ. ព្រាហ្មណោបិ បិដ្ឋិំ ទត្វា និសិន្នោយេវ ព្រាហ្មណិយា ហសិតសទ្ទំ សុត្វា ឆព្ពណ្ណានញ្ច រស្មីនំ ឱភាសំ ឱលោកេត្វា សត្ថារំ អទ្ទស. ពុទ្ធា ហិ នាម គាមេ វា អរញ្ញេ វា ហេតុសម្បន្នានំ អត្តានំ អទស្សេត្វា ន បក្កមន្តិ. ព្រាហ្មណោបិ សត្ថារំ ទិស្វា, ‘‘ភោតិ នាសិតោម្ហិ តយា, រាជបុត្តំ អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតំ មយ្ហំ អនាចិក្ខន្តិយា ភារិយំ តេ កម្មំ កត’’ន្តិ វត្វា អឌ្ឍភុត្តំ ភោជនបាតិំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អហំ បញ្ចសុ ឋានេសុ អគ្គំ ទត្វាវ ភុញ្ជាមិ, ឥតោ ច មេ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ឯកោវ ភត្តកោដ្ឋាសោ ភុត្តោ, ឯកោ កោដ្ឋាសោ អវសិដ្ឋោ, បដិគ្គណ្ហិស្សសិ មេ ឥទំ ភត្ត’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ន មេ តវ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តេន អត្ថោ’’តិ អវត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, អគ្គម្បិ មយ្ហមេវ អនុច្ឆវិកំ, មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា អឌ្ឍភុត្តភត្តម្បិ, ចរិមកភត្តបិណ្ឌោបិ មយ្ហមេវ អនុច្ឆវិកោ. មយញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, បរទត្តូបជីវិបេតសទិសា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យទគ្គតោ មជ្ឈតោ សេសតោ វា,

បិណ្ឌំ លភេថ បរទត្តូបជីវី;

នាលំ ថុតុំ នោបិ និបច្ចវាទី,

តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តី’’តិ. (សុ. និ. ២១៩);

ព្រាហ្មណោ តំ សុត្វាវ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ, ទីបសាមិកោ នាម រាជបុត្តោ ‘ន មេ តវ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តេន អត្ថោ’តិ អវត្វា ឯវំ វក្ខតី’’តិ ទ្វារេ ឋិតកោវ សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ភោ គោតម, តុម្ហេ អត្តនោ សាវកេ ភិក្ខូតិ វទថ, កិត្តាវតា ភិក្ខុ នាម ហោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘កថំរូបា នុ ខោ ឥមស្ស ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមេ ទ្វេបិ ជនា កស្សបពុទ្ធកាលេ ‘នាមរូប’ន្តិ វទន្តានំ កថំ សុណិំសុ, នាមរូបំ អវិស្សជ្ជិត្វាវ នេសំ ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ, ‘‘ព្រាហ្មណ, នាមេ ច រូបេ ច អរជ្ជន្តោ អសជ្ជន្តោ អសោចន្តោ ភិក្ខុ នាម ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៦៧. ‘‘សព្ពសោ នាមរូបស្មិំ, យស្ស នត្ថិ មមាយិតំ;

អសតា ច ន សោចតិ, ស វេ ភិក្ខូតិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ សព្ពសោតិ សព្ពស្មិម្បិ វេទនាទីនំ ចតុន្នំ, រូបក្ខន្ធស្ស ចាតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វសេន បវត្តេ នាមរូបេ. មមាយិតន្តិ យស្ស អហន្តិ វា មមន្តិ វា គាហោ នត្ថិ. អសតា ច ន សោចតីតិ តស្មិញ្ច នាមរូបេ ខយវយំ បត្តេ ‘‘មម រូបំ ខីណំ…បេ… មម វិញ្ញាណំ ខីណ’’ន្តិ ន សោចតិ ន វិហញ្ញតិ, ‘‘ខយវយធម្មំ មេ ខីណ’’ន្តិ បស្សតិ. ស វេតិ សោ ឯវរូបោ វិជ្ជមានេបិ នាមរូបេ មមាយិតរហិតោបិ អសតាបិ តេន អសោចន្តោ ភិក្ខូតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ឧភោបិ ជយម្បតិកា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចគ្គទាយកព្រាហ្មណវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ

មេត្តាវិហារីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ អាយស្មន្តេ មហាកច្ចានេ អវន្តិជនបទេ កុររឃរំ និស្សាយ បវត្តបព្ពតេ វិហរន្តេ សោណោ នាម កោដិកណ្ណោ ឧបាសកោ ថេរស្ស ធម្មកថាយ បសីទិត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតុកាមោ ថេរេន ‘‘ទុក្ករំ ខោ, សោណ, យាវជីវំ ឯកភត្តំ ឯកសេយ្យំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ វត្វា ទ្វេ វារេ បដិក្ខិត្តោបិ បព្ពជ្ជាយ អតិវិយ ឧស្សាហជាតោ តតិយវារេ ថេរំ យាចិត្វា បព្ពជិត្វា អប្បភិក្ខុកត្តា ទក្ខិណាបថេ តិណ្ណំ វស្សានំ អច្ចយេន លទ្ធូបសម្បទោ សត្ថារំ សម្មុខា ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា ឧបជ្ឈាយំ អាបុច្ឆិត្វា តេន ទិន្នំ សាសនំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ សត្ថារា ឯកគន្ធកុដិយំយេវ អនុញ្ញាតសេនាសនោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ វីថិនាមេត្វា រត្តិភាគេ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា អត្តនោ បត្តសេនាសនេ តំ រត្តិភាគំ វីតិនាមេត្វា បច្ចូសសមយេ សត្ថារា អជ្ឈិដ្ឋោ សោឡស អដ្ឋកវគ្គិកានិ (សុ. និ. ៧៧២ អាទយោ) សព្ពានេវ សរភញ្ញេន អភណិ. អថស្ស ភគវា សរភញ្ញបរិយោសានេ អព្ភានុមោទេន្តោ – ‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខូ’’តិ សាធុការំ អទាសិ. សត្ថារា ទិន្នសាធុការំ សុត្វា ភូមដ្ឋកទេវា នាគា សុបណ្ណាតិ ឯវំ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកសាធុការមេវ អហោសិ.

តស្មិំ ខណេ ជេតវនតោ វីសយោជនសតមត្ថកេ កុររឃរនគរេ ថេរស្ស មាតុ មហាឧបាសិកាយ គេហេ អធិវត្ថា ទេវតាបិ មហន្តេន សទ្ទេន សាធុការមទាសិ. អថ នំ ឧបាសិកា អាហ – ‘‘កោ ឯស សាធុការំ ទេតី’’តិ? អហំ, ភគិនីតិ. កោសិ ត្វន្តិ? តវ គេហេ អធិវត្ថា, ទេវតាតិ. ត្វំ ឥតោ បុព្ពេ មយ្ហំ សាធុការំ អទត្វា អជ្ជ កស្មា ទេសីតិ? នាហំ តុយ្ហំ សាធុការំ ទម្មីតិ. អថ កស្ស តេ សាធុការោ ទិន្នោតិ? តវ បុត្តស្ស កោដិកណ្ណស្ស សោណត្ថេរស្សាតិ. កិំ មេ បុត្តេន កតន្តិ? បុត្តោ តេ អជ្ជ សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, សត្ថា តវ បុត្តស្ស ធម្មំ សុត្វា បសន្នោ សាធុការមទាសិ. តេនស្ស មយាបិ សាធុការោ ទិន្នោ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ហិ សាធុការំ សម្បដិច្ឆិត្វា ភូមដ្ឋកទេវេ អាទិំ កត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកសាធុការមេវ ជាតន្តិ. កិំ បន, សាមិ, មម បុត្តេន សត្ថុ ធម្មោ កថិតោ, សត្ថារា មម បុត្តស្ស កថិតោតិ? តវ បុត្តេន សត្ថុ កថិតោតិ. ឯវំ ទេវតាយ កថេន្តិយាវ ឧបាសិកាយ បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរំ ផរិ.

អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ មេ បុត្តោ សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា សត្ថុ ធម្មំ កថេតុំ សក្ខិ, មយ្ហម្បិ កថេតុំ សក្ខិស្សតិយេវ. បុត្តស្ស អាគតកាលេ ធម្មស្សវនំ ការេត្វា ធម្មកថំ សុណិស្សាមី’’តិ. សោណត្ថេរោបិ ខោ សត្ថារា សាធុការេ ទិន្នេ ‘‘អយំ មេ ឧបជ្ឈាយេន ទិន្នសាសនំ អារោចេតុំ កាលោ’’តិ ភគវន្តំ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទំ អាទិំ កត្វា (មហាវ. ២៥៩) បញ្ច វរេ យាចិត្វា កតិបាហំ សត្ថុ សន្តិកេយេវ វសិត្វា ‘‘ឧបជ្ឈាយំ បស្សិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា ជេតវនា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

ថេរោ បុនទិវសេ តំ អាទាយ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ មាតុ ឧបាសិកាយ គេហទ្វារំ អគមាសិ. សាបិ បុត្តំ ទិស្វា តុដ្ឋមានសា វន្ទិត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, តាត, សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា សត្ថុ ធម្មកថំ កថេសី’’តិ. ‘‘ឧបាសិកេ, តុយ្ហំ កេន ឥទំ កថិត’’ន្តិ? ‘‘តាត, ឥមស្មិំ គេហេ អធិវត្ថា ទេវតា មហន្តេន សទ្ទេន សាធុការំ ទត្វា មយា ‘កោ ឯសោ’តិ វុត្តេ ‘អហ’ន្តិ វត្វា ឯវញ្ច ឯវញ្ច កថេសិ. តំ សុត្វា មយ្ហំ ឯតទហោសិ – ‘សចេ មេ បុត្តោ សត្ថុ ធម្មកថំ កថេសិ, មយ្ហម្បិ កថេតុំ សក្ខិស្សតី’តិ. អថ នំ អាហ – ‘តាត, យតោ តយា សត្ថុ សម្មុខា ធម្មោ កថិតោ, មយ្ហម្បិ កថេតុំ សក្ខិស្សសិ ឯវ. អសុកទិវសេ នាម ធម្មស្សវនំ ការេត្វា តវ ធម្មំ សុណិស្សាមិ, តាតា’’’តិ. សោ អធិវាសេសិ. ឧបាសិកា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា បូជំ កត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ ធម្មកថំ សុណិស្សាមី’’តិ ឯកមេវ ទាសិំ គេហរក្ខិកំ ឋបេត្វា សព្ពំ បរិជនំ អាទាយ អន្តោនគរេ ធម្មស្សវនត្ថាយ ការិតេ មណ្ឌបេ អលង្កតធម្មាសនំ អភិរុយ្ហ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បុត្តស្ស ធម្មកថំ សោតុំ អគមាសិ.

តស្មិំ បន កាលេ នវសតា ចោរា តស្សា ឧបាសិកាយ គេហេ ឱតារំ ឱលោកេន្តា វិចរន្តិ. តស្សា បន គេហំ សត្តហិ បាការេហិ បរិក្ខិត្តំ សត្តទ្វារកោដ្ឋកយុត្តំ, តត្ថ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ចណ្ឌសុនខេ ពន្ធិត្វា ឋបយិំសុ. អន្តោគេហេ ឆទនស្ស ឧទកបាតដ្ឋានេ បន បរិខំ ខណិត្វា តិបុនា បូរយិំសុ. តំ ទិវា អាតបេន វិលីនំ បក្កុថិតំ វិយ តិដ្ឋតិ, រត្តិំ កឋិនំ កក្ខឡំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តស្សានន្តរា មហន្តានិ អយសង្ឃាដកានិ និរន្តរំ ភូមិយំ ឱទហិំសុ. ឥតិ ឥមញ្ចារក្ខំ ឧបាសិកាយ ច អន្តោគេហេ ឋិតភាវំ បដិច្ច តេ ចោរា ឱកាសំ អលភន្តា តំ ទិវសំ តស្សា គតភាវំ ញត្វា ឧមង្គំ ភិន្ទិត្វា តិបុបរិខាយ ច អយសង្ឃាដកានញ្ច ហេដ្ឋាភាគេនេវ គេហំ បវិសិត្វា ចោរជេដ្ឋកំ តស្សា សន្តិកំ បហិណិំសុ ‘‘សចេ សា អម្ហាកំ ឥធ បវិដ្ឋភាវំ សុត្វា និវត្តិត្វា គេហាភិមុខី អាគច្ឆតិ, អសិនា នំ បហរិត្វា មារេថា’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សន្តិកេ អដ្ឋាសិ.

ចោរាបិ អន្តោគេហេ ទីបំ ជាលេត្វា កហាបណគព្ភទ្វារំ វិវរិំសុ. សា ទាសី ចោរេ ទិស្វា ឧបាសិកាយ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អយ្យេ, ពហូ ចោរា គេហំ បវិសិត្វា កហាបណគព្ភទ្វារំ វិវរិំសូ’’តិ អារោចេសិ. ‘‘ចោរា អត្តនា ទិដ្ឋកហាបណេ ហរន្តុ, អហំ មម បុត្តស្ស ធម្មកថំ សុណាមិ, មា មេ ធម្មស្ស អន្តរាយំ ករិ, គេហំ គច្ឆា’’តិ តំ បហិណិ. ចោរាបិ កហាបណគព្ភំ តុច្ឆំ កត្វា រជតគព្ភំ វិវរិំសុ. សា បុនបិ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. ឧបាសិកាបិ ‘‘ចោរា អត្តនា ឥច្ឆិតំ ហរន្តុ, មា មេ អន្តរាយំ ករី’’តិ បុន តំ បហិណិ. ចោរា រជតគព្ភម្បិ តុច្ឆំ កត្វា សុវណ្ណគព្ភំ វិវរិំសុ. សា បុនបិ គន្ត្វា ឧបាសិកាយ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ ឧបាសិកា អាមន្តេត្វា, ‘‘ភោតិ ជេ ត្វំ អនេកវារំ មម សន្តិកំ អាគតា, ‘ចោរា យថារុចិតំ ហរន្តុ, អហំ មម បុត្តស្ស ធម្មកថំ សុណាមិ, មា មេ អន្តរាយំ ករី’តិ មយា វុត្តាបិ មម កថំ អនាទិយិត្វា បុនប្បុនំ អាគច្ឆសិយេវ. សចេ ឥទានិ ត្វំ អាគច្ឆិស្សសិ, ជានិស្សាមិ តេ កត្តព្ពំ, គេហមេវ គច្ឆា’’តិ បហិណិ.

ចោរជេដ្ឋកោ តស្សា កថំ សុត្វា ‘‘ឯវរូបាយ ឥត្ថិយា សន្តកំ ហរន្តានំ អសនិ បតិត្វា មត្ថកំ ភិន្ទេយ្យា’’តិ ចោរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សីឃំ ឧបាសិកាយ សន្តកំ បដិបាកតិកំ ករោថា’’តិ អាហ. តេ កហាបណេហិ កហាបណគព្ភំ, រជតសុវណ្ណេហិ រជតសុវណ្ណគព្ភេ បុន បូរយិំសុ. ធម្មតា កិរេសា, យំ ធម្មោ ធម្មចារិនំ រក្ខតិ. តេនេវាហ –

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ,

ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតិ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ,

ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ. (ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២);

ចោរាបិ គន្ត្វា ធម្មស្សវនដ្ឋានេ អដ្ឋំសុ. ថេរោបិ ធម្មំ កថេត្វា វិភាតាយ រត្តិយា អាសនា ឱតរិ. តស្មិំ ខណេ ចោរជេដ្ឋកោ ឧបាសិកាយ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘ខមាហិ មេ, អយ្យេ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ឥទំ, តាតា’’តិ? ‘‘អហញ្ហិ តុម្ហេសុ អាឃាតំ កត្វា តុម្ហេ មារេតុកាមោ អដ្ឋាសិ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តេ, តាត, ខមាមី’’តិ. សេសចោរាបិ តថេវ វត្វា, ‘‘តាតា, ខមាមី’’តិ វុត្តេ អាហំសុ – ‘‘អយ្យេ, សចេ នោ ខមថ, បុត្តស្ស វោ សន្តិកេ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជំ ទាបេថា’’តិ. សា បុត្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តាត, ឥមេ ចោរា មម គុណេសុ តុម្ហាកញ្ច ធម្មកថាយ បសន្នា បព្ពជ្ជំ យាចន្តិ, បព្ពាជេថ នេ’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា តេហិ និវត្ថវត្ថានំ ទសានិ ឆិន្ទាបេត្វា តម្ពមត្តិកាយ រជាបេត្វា តេ បព្ពាជេត្វា សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. ឧបសម្បន្នកាលេ ច នេសំ ឯកេកស្ស វិសុំ វិសុំ កម្មដ្ឋានមទាសិ. តេ នវសតា ភិក្ខូ វិសុំ វិសុំ នវសតកម្មដ្ឋានានិ គហេត្វា ឯកំ បព្ពតំ អភិរុយ្ហ តស្ស តស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ និសីទិត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ.

សត្ថា វីសយោជនសតមត្ថកេ ជេតវនមហាវិហារេ និសិន្នោវ តេ ភិក្ខូ ឱលោកេត្វា តេសំ ចរិយវសេន ធម្មទេសនំ វវត្ថាបេត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា សម្មុខេ និសីទិត្វា កថេន្តោ វិយ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៦៨. ‘‘មេត្តាវិហារី យោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខំ.

៣៦៩. ‘‘សិញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ នាវំ, សិត្តា តេ លហុមេស្សតិ;

ឆេត្វា រាគញ្ច ទោសញ្ច, តតោ និព្ពានមេហិសិ.

៣៧០. ‘‘បញ្ច ឆិន្ទេ បញ្ច ជហេ, បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេ;

បញ្ចសង្គាតិគោ ភិក្ខុ, ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតិ.

៣៧១. ‘‘ឈាយ ភិក្ខុ មា បមាទោ,

មា តេ កាមគុណេ រមេស្សុ ចិត្តំ;

មា លោហគុឡំ គិលី បមត្តោ,

មា កន្ទី ទុក្ខមិទន្តិ ទយ្ហមានោ.

៣៧២. ‘‘នត្ថិ ឈានំ អបញ្ញស្ស, បញ្ញា នត្ថិ អឈាយតោ;

យម្ហិ ឈានញ្ច បញ្ញា ច, ស វេ និព្ពានសន្តិកេ.

៣៧៣. ‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

៣៧៤. ‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានតំ.

៣៧៥. ‘‘តត្រាយមាទិ ភវតិ, ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ;

ឥន្ទ្រិយគុត្តិ សន្តុដ្ឋិ, បាតិមោក្ខេ ច សំវរោ.

៣៧៦. ‘‘មិត្តេ ភជស្សុ កល្យាណេ, សុទ្ធាជីវេ អតន្ទិតេ;

បដិសន្ថារវុត្យស្ស, អាចារកុសលោ សិយា;

តតោ បាមោជ្ជពហុលោ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ.

តត្ថ មេត្តាវិហារីតិ មេត្តាកម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តោបិ មេត្តាវសេន តិកចតុក្កជ្ឈានេ និព្ពត្តេត្វា ឋិតោបិ មេត្តាវិហារីយេវ នាម. បសន្នោតិ យោ បន ពុទ្ធសាសនេ បសន្នោ ហោតិ, បសាទំ រោចេតិយេវាតិ អត្ថោ. បទំ សន្តន្តិ និព្ពានស្សេតំ នាមំ. ឯវរូបោ ហិ ភិក្ខុ សន្តំ កោដ្ឋាសំ សព្ពសង្ខារានំ ឧបសន្តតាយ សង្ខារូបសមំ, បរមសុខតាយ សុខន្តិ លទ្ធនាមំ និព្ពានំ អធិគច្ឆតិ, វិន្ទតិយេវាតិ អត្ថោ.

សិញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ នាវន្តិ ភិក្ខុ ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ នាវំ មិច្ឆាវិតក្កោទកំ ឆឌ្ឌេន្តោ សិញ្ច. សិត្តា តេ លហុមេស្សតីតិ យថា ហិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកស្សេវ ភរិតា នាវា ឆិទ្ទានិ បិទហិត្វា ឧទកស្ស សិត្តតាយ សិត្តា សល្លហុកា ហុត្វា មហាសមុទ្ទេ អនោសីទិត្វា សីឃំ សុបដ្ដនំ គច្ឆតិ, ឯវំ តវាបិ អយំ មិច្ឆាវិតក្កោទកភរិតា អត្តភាវនាវា ចក្ខុទ្វារាទិឆិទ្ទានិ សំវរេន បិទហិត្វា ឧប្បន្នស្ស មិច្ឆាវិតក្កោទកស្ស សិត្តតាយ សិត្តា សល្លហុកា សំសារវដ្ដេ អនោសីទិត្វា សីឃំ និព្ពានំ គមិស្សតិ. ឆេត្វាតិ រាគទោសពន្ធនានិ ឆិន្ទ. ឯតានិ ហិ ឆិន្ទិត្វា អរហត្តប្បត្តោ តតោ អបរភាគេ អនុបាទិសេសនិព្ពានមេវ ឯហិសិ, គមិស្សសីតិ អត្ថោ.

បញ្ច ឆិន្ទេតិ ហេដ្ឋាអបាយសម្បាបកានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ បាទេ ពទ្ធរជ្ជុំ បុរិសោ សត្ថេន វិយ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេន ឆិន្ទេយ្យ. បញ្ច ជហេតិ ឧបរិទេវលោកសម្បាបកានិ បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ បុរិសោ គីវាយ ពទ្ធរជ្ជុកំ វិយ អរហត្តមគ្គេន ជហេយ្យ បជហេយ្យ, ឆិន្ទេយ្យាតិ អត្ថោ. បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេតិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ បហានត្ថាយ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឧត្តរិ ភាវេយ្យ. បញ្ចសង្គាតិគោតិ ឯវំ សន្តេ បញ្ចន្នំ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិសង្គានំ អតិក្កមនេន បញ្ចសង្គាតិគោ ភិក្ខុ ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតិ, ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោយេវាតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ឈាយ ភិក្ខូតិ ភិក្ខុ ត្វំ ទ្វិន្នំ ឈានានំ វសេន ឈាយ ចេវ, កាយកម្មាទីសុ ច អប្បមត្តវិហារិតាយ មា បមជ្ជិ. រមេស្សូតិ បញ្ចវិធេ ច កាមគុណេ តេ ចិត្តំ មា រមេស្សុ. មា លោហគុឡន្តិ សតិវោស្សគ្គលក្ខណេន ហិ បមាទេន បមត្តា និរយេ តត្តំ លោហគុឡំ គិលន្តិ, តេន តំ វទាមិ ‘‘មា បមត្តោ ហុត្វា លោហគុឡំ គិលិ, មា និរយេ ឌយ្ហមានោ ‘ទុក្ខមិទ’ន្តិ កន្ទី’’តិ អត្ថោ.

នត្ថិ ឈានន្តិ ឈានុប្បាទិកាយ វាយាមបញ្ញាយ អបញ្ញស្ស ឈានំ នាម នត្ថិ. បញ្ញា នត្ថីតិ អឈាយន្តស្ស ‘‘សមាហិតោ ភិក្ខុ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតី’’តិ វុត្តលក្ខណា បញ្ញា នត្ថិ. យម្ហិ ឈានញ្ច បញ្ញា ចាតិ យម្ហិ បុគ្គលេ ឥទំ ឧភយម្បិ អត្ថិ, សោ និព្ពានស្ស សន្តិកេ ឋិតោយេវាតិ អត្ថោ.

សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្សាតិ កិស្មិញ្ចិទេវ វិវិត្តោកាសេ កម្មដ្ឋានំ អវិជហិត្វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន និសិន្នស្ស. សន្តចិត្តស្សាតិ និព្ពុតចិត្តស្ស. សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន ធម្មំ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនាសង្ខាតា អមានុសី រតិ អដ្ឋសមាបត្តិសង្ខាតា ទិព្ពាបិ រតិ ហោតិ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

យតោ យតោ សម្មសតីតិ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ កម្មំ ករោន្តោ យេន យេនាការេន, បុរេភត្តាទីសុ វា កាលេសុ យស្មិំ យស្មិំ អត្តនា អភិរុចិតេ កាលេ, អភិរុចិតេ វា កម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តោ សម្មសតិ. ឧទយព្ពយន្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បញ្ចវីសតិយា លក្ខណេហិ ឧទយំ, បញ្ចវីសតិយា ឯវ ច លក្ខណេហិ វយំ. បីតិបាមោជ្ជន្តិ ឯវំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ សម្មសន្តោ ធម្មបីតិំ ធម្មបាមោជ្ជញ្ច លភតិ. អមតន្តិ តំ សប្បច្ចយេ នាមរូបេ បាកដេ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តេ ឧប្បន្នំ បីតិបាមោជ្ជំ អមតនិព្ពានសម្បាបកត្តា វិជានតំ បណ្ឌិតានំ អមតមេវាតិ អត្ថោ.

តត្រាយមាទិ ភវតីតិ តត្រ អយំ អាទិ, ឥទំ បុព្ពដ្ឋានំ ហោតិ. ឥធ បញ្ញស្សាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ បណ្ឌិតភិក្ខុនោ. ឥទានិ ‘‘តំ អាទី’’តិ វុត្តំ បុព្ពដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ ឥន្ទ្រិយគុត្តីតិអាទិមាហ. ចតុបារិសុទ្ធិសីលញ្ហិ បុព្ពដ្ឋានំ នាម. តត្ថ ឥន្ទ្រិយគុត្តីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ. សន្តុដ្ឋីតិ ចតុបច្ចយសន្តោសោ. តេន អាជីវបារិសុទ្ធិ ចេវ បច្ចយសន្និស្សិតញ្ច សីលំ កថិតំ. បាតិមោក្ខេតិ បាតិមោក្ខសង្ខាតេ ជេដ្ឋកសីលេ បរិបូរការិតា កថិតា.

មិត្តេ ភជស្សុ កល្យាណេតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ អបតិរូបសហាយេ វជ្ជេត្វា សាធុជីវិតាយ សុទ្ធាជីវេ ជង្ឃពលំ និស្សាយ ជីវិកកប្បនាយ អកុសីតេ អតន្ទិតេ កល្យាណមិត្តេ ភជស្សុ, សេវស្សូតិ អត្ថោ. បដិសន្ថារវុត្យស្សាតិ អាមិសបដិសន្ថារេន ច ធម្មបដិសន្ថារេន ច សម្បន្នវុត្តិតាយ បដិសន្ថារវុត្តិ អស្ស, បដិសន្ថារស្ស ការកា ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អាចារកុសលោតិ សីលម្បិ អាចារោ, វត្តបដិវត្តម្បិ អាចារោ. តត្ថ កុសលោ សិយា, ឆេកោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. តតោ បាមោជ្ជពហុលោតិ តតោ បដិសន្ថារវុត្តិតោ ច អាចារកោសល្លតោ ច ឧប្បន្នេន ធម្មបាមោជ្ជេន បាមោជ្ជពហុលោ ហុត្វា តំ សកលស្សាបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ ករិស្សតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ សត្ថារា ទេសិតាសុ ឥមាសុ គាថាសុ ឯកមេកិស្សាយ គាថាយ បរិយោសានេ ឯកមេកំ ភិក្ខុសតំ និសិន្ននិសិន្នដ្ឋានេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ អាកាសេនេវ វីសយោជនសតិកំ កន្តារំ អតិក្កមិត្វា តថាគតស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ វណ្ណេន្តា ថោមេន្តា បាទេ វន្ទិំសូតិ.

សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ សត្តមំ.

៨. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

វស្សិកា វិយ បុប្ផានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តា បាតោវ បុប្ផិតានិ វស្សិកបុប្ផានិ សាយំ វណ្ដតោ មុច្ចន្តានិ ទិស្វា ‘‘បុប្ផានំ វណ្ដេហិ មុច្ចនតោ មយំ បឋមតរំ រាគាទីហិ មុច្ចិស្សាមា’’តិ វាយមិំសុ. សត្ថា តេ ភិក្ខូ ឱលោកេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម វណ្ដតោ មុច្ចនបុប្ផេន វិយ ទុក្ខតោ មុច្ចិតុំ វាយមិតព្ពមេវា’’តិ វត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ អាលោកំ ផរិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៧៧. ‘‘វស្សិកា វិយ បុប្ផានិ, មទ្ទវានិ បមុញ្ចតិ;

ឯវំ រាគញ្ច ទោសញ្ច, វិប្បមុញ្ចេថ ភិក្ខវោ’’តិ.

តត្ថ វស្សិកាតិ សុមនា. មទ្ទវានីតិ មិលាតានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វស្សិកា ហិយ្យោ បុប្ផិតបុប្ផានិ បុនទិវសេ បុរាណភូតានិ មុញ្ចតិ, វណ្ដតោ វិស្សជ្ជេតិ, ឯវំ តុម្ហេបិ រាគាទយោ ទោសេ វិប្បមុញ្ចេថាតិ.

ទេសនាវសានេ សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សន្តកាយត្ថេរវត្ថុ

សន្តកាយោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សន្តកាយត្ថេរំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចំ នាម នាហោសិ, កាយវិជម្ភនរហិតោ សន្តអត្តភាវោវ អហោសិ. សោ កិរ សីហយោនិតោ អាគតោ ថេរោ. សីហា កិរ ឯកទិវសំ គោចរំ គហេត្វា រជតសុវណ្ណមណិបវាឡគុហានំ អញ្ញតរំ បវិសិត្វា មនោសិលាតលេ ហរិតាលចុណ្ណេសុ សត្តាហំ និបជ្ជិត្វា សត្តមេ ទិវសេ ឧដ្ឋាយ និបន្នដ្ឋានំ ឱលោកេត្វា សចេ នង្គុដ្ឋស្ស វា កណ្ណានំ វា ហត្ថបាទានំ វា ចលិតត្តា មនោសិលាហរិតាលចុណ្ណានំ វិប្បកិណ្ណតំ បស្សន្តិ, ‘‘ន តេ ឥទំ ជាតិយា វា គោត្តស្ស វា បតិរូប’’ន្តិ បុន សត្តាហំ និរាហារា និបជ្ជន្តិ, ចុណ្ណានំ បន វិប្បកិណ្ណភាវេ អសតិ ‘‘ឥទំ តេ ជាតិគោត្តានំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ អាសយា និក្ខមិត្វា វិជម្ភិត្វា ទិសា អនុវិលោកេត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមន្តិ. ឯវរូបាយ សីហយោនិយា អាគតោ អយំ ភិក្ខុ. តស្ស កាយសមាចារំ ទិស្វា ភិក្ខូ សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘ន នោ, ភន្តេ, សន្តកាយត្ថេរសទិសោ ភិក្ខុ ទិដ្ឋបុព្ពោ. ឥមស្ស ហិ និសិន្នដ្ឋានេ ហត្ថចលនំ វា បាទចលនំ វា កាយវិជម្ភិតា វា នត្ថី’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម សន្តកាយត្ថេរេន វិយ កាយាទីហិ ឧបសន្តេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –