១២. សុមនសាមណេរវត្ថុ

យោ ហវេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ សុមនសាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពី កថា –

បទុមុត្តរពុទ្ធកាលស្មិញ្ហិ ឯកោ កុលបុត្តោ សត្ថារា ចតុបរិសមជ្ឈេ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ សម្បត្តិំ បត្ថយមានោ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឋបេសិ. សត្ថា កប្បសតសហស្សំ ឱលោកេន្តោ តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ វិទិត្វា ‘‘ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមពុទ្ធសាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ អនុរុទ្ធោ នាម ភវិស្សសី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ តំ ព្យាករណំ សុត្វា ស្វេ បត្តព្ពំ វិយ តំ សម្បត្តិំ មញ្ញមានោ បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ ភិក្ខូ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិត្វា សត្តយោជនិកំ កញ្ចនថូបំ បរិក្ខិបិត្វា អនេកានិ ទីបរុក្ខសហស្សានិ ការេត្វា ទីបបូជំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវមនុស្សេសុ កប្បសតសហស្សានិ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ កប្បេ ពារាណសិយំ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តោ សុមនសេដ្ឋិំ និស្សាយ តស្ស តិណហារកោ ហុត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ. អន្នភារោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សុមនសេដ្ឋីបិ តស្មិំ នគរេ និច្ចកាលំ មហាទានំ ទេតិ.

អថេកទិវសំ ឧបរិដ្ឋោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនេ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស នុ ខោ អជ្ជ អនុគ្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អជ្ជ មយា អន្នភារស្ស អនុគ្គហំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទានិ ច សោ អដវិតោ តិណំ អាទាយ គេហំ អាគមិស្សតី’’តិ ញត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា អន្នភារស្ស សម្មុខេ បច្ចុដ្ឋាសិ. អន្នភារោ តំ តុច្ឆបត្តហត្ថំ ទិស្វា ‘‘អបិ, ភន្តេ, ភិក្ខំ លភិត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘លភិស្សាម មហាបុញ្ញា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ថោកំ អាគមេថា’’តិ តិណកាជំ ឆឌ្ឌេត្វា វេគេន គេហំ គន្ត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, មយ្ហំ ឋបិតភាគភត្តំ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ ភរិយំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្ថិ, សាមី’’តិ វុត្តេ វេគេន បច្ចាគន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តំ អាទាយ ‘‘មយ្ហំ ទាតុកាមតាយ សតិ ទេយ្យធម្មោ ន ហោតិ, ទេយ្យធម្មេ សតិ បដិគ្គាហកំ ន លភាមិ. អជ្ជ បន មេ បដិគ្គាហកោ ច ទិដ្ឋោ, ទេយ្យធម្មោ ច អត្ថិ, លាភា វត មេ’’តិ គេហំ គន្ត្វា ភត្តំ បត្តេ បក្ខិបាបេត្វា បច្ចាហរិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋបេត្វា –

‘‘ឥមិនា បន ទានេន, មា មេ ទាលិទ្ទិយំ អហុ;

នត្ថីតិ វចនំ នាម, មា អហោសិ ភវាភវេ. –

ភន្តេ ឯវរូបា ទុជ្ជីវិតា មុច្ចេយ្យំ, នត្ថីតិ បទមេវ ន សុណេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘ឯវំ ហោតុ មហាបុញ្ញា’’តិ វត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ.

សុមនសេដ្ឋិនោបិ ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘អហោ ទានំ បរមទានំ, ឧបរិដ្ឋេ សុបតិដ្ឋិត’’ន្តិ វត្វា តិក្ខត្តុំ សាធុការមទាសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘កិំ មំ ឯត្តកំ កាលំ ទានំ ទទមានំ ន បស្សសី’’តិ អាហ. នាហំ តវ ទានំ អារព្ភ សាធុការំ ទេមិ, អន្នភារេន បន ឧបរិដ្ឋស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតេ បសីទិត្វា មយា ឯស សាធុការោ បវត្តិតោតិ. សោ ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ទានំ ទទន្តោ ទេវតំ សាធុការំ ទាបេតុំ នាសក្ខិំ, អន្នភារោ មំ និស្សាយ ជីវន្តោ ឯកបិណ្ឌបាតេនេវ សាធុការំ ទាបេសិ, តស្ស ទានេ អនុច្ឆវិកំ កត្វា តំ បិណ្ឌបាតំ មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អជ្ជ តយា កស្សចិ កិញ្ចិ ទិន្ន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, សាមិ, ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធស្ស មេ អជ្ជ ភាគភត្តំ ទិន្ន’’ន្តិ. ‘‘ហន្ទ, ភោ, កហាបណំ គហេត្វា ឯតំ មយ្ហំ បិណ្ឌបាតំ ទេហី’’តិ? ‘‘ន ទេមិ, សាមី’’តិ. សោ យាវ សហស្សំ វឌ្ឍេសិ, ឥតរោ សហស្សេនាបិ នាទាសិ. អថ នំ ‘‘ហោតុ, ភោ, យទិ បិណ្ឌបាតំ ន ទេសិ, សហស្សំ គហេត្វា បត្តិំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘អយ្យេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា ជានិស្សាមី’’តិ វេគេន បច្ចេកពុទ្ធំ សម្បាបុណិត្វា, ‘‘ភន្តេ សុមនសេដ្ឋិ, សហស្សំ ទត្វា តុម្ហាកំ បិណ្ឌបាតេ បត្តិំ យាចតិ, កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ.

អថស្ស សោ ឧបមំ អាហរិ ‘‘សេយ្យថាបិ, បណ្ឌិត, កុលសតិកេ គាមេ ឯកស្មិំ ឃរេ ទីបំ ជាលេយ្យ, សេសា អត្តនោ តេលេន វដ្ដិំ តេមេត្វា ជាលាបេត្វា គណ្ហេយ្យុំ, បុរិមបទីបស្ស បភា អត្ថីតិ វត្តព្ពា នត្ថី’’តិ. អតិរេកតរា, ភន្តេ, បភា ហោតីតិ. ឯវមេវំ បណ្ឌិត ឧឡុង្កយាគុ វា ហោតុ, កដច្ឆុភិក្ខា វា, អត្តនោ បិណ្ឌបាតេ បរេសំ បត្តិំ ទេន្តស្ស យត្តកានំ ទេតិ, តត្តកំ វឌ្ឍតិ. ត្វញ្ហិ ឯកមេវ បិណ្ឌបាតំ អទាសិ, សេដ្ឋិស្ស បន បត្តិយា ទិន្នាយ ទ្វេ បិណ្ឌបាតា ហោន្តិ ឯកោ តវ, ឯកោ តស្សាតិ.

សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តំ អភិវាទេត្វា សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘គណ្ហ, សាមិ, បត្តិ’’ន្តិ អាហ. តេន ហិ ឥមេ កហាបណេ គណ្ហាតិ. នាហំ បិណ្ឌបាតំ វិក្កិណាមិ, សទ្ធាយ តេ បត្តិំ ទម្មីតិ. ‘‘ត្វំ សទ្ធាយ ទេសិ, អហម្បិ តវ គុណេ បូជេមិ, គណ្ហ, តាត, ឥតោ បដ្ឋាយ ច បន មា សហត្ថា កម្មមកាសិ, វីថិយំ ឃរំ មាបេត្វា វស. យេន ច តេ អត្ថោ ហោតិ, សព្ពំ មម សន្តិកា គណ្ហាហី’’តិ អាហ. និរោធា វុដ្ឋិតស្ស បន ទិន្នបិណ្ឌបាតោ តទហេវ វិបាកំ ទេតិ. តស្មា រាជាបិ តំ បវត្តិំ សុត្វា អន្នភារំ បក្កោសាបេត្វា បត្តិំ គហេត្វា មហន្តំ ភោគំ ទត្វា តស្ស សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទាបេសិ.

សោ សុមនសេដ្ឋិស្ស សហាយកោ ហុត្វា យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ អមិតោទនស្ស សក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, អនុរុទ្ធោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ មហានាមសក្កស្ស កនិដ្ឋភាតា, សត្ថុ ចូឡបិតុ បុត្តោ បរមសុខុមាលោ មហាបុញ្ញោ អហោសិ. ឯកទិវសំ កិរ ឆសុ ខត្តិយេសុ បូវេ លក្ខំ កត្វា គុឡេហិ កីឡន្តេសុ អនុរុទ្ធោ បរាជិតោ បូវានំ អត្ថាយ មាតុ សន្តិកំ បហិណិ. សា មហន្តំ សុវណ្ណថាលំ បូរេត្វា បូវេ បេសេសិ. បូវេ ខាទិត្វា បុន កីឡន្តោ បរាជិតោ តថេវ បហិណិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ បូវេសុ អាហដេសុ ចតុត្ថេ វារេ មាតា ‘‘ឥទានិ បូវា នត្ថី’’តិ បហិណិ. តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘នត្ថី’’តិ បទស្ស អសុតបុព្ពតាយ ‘‘នត្ថិបូវា នាម ឥទានិ ភវិស្សន្តី’’តិ សញ្ញំ កត្វា ‘‘គច្ឆ នត្ថិបូវេ អាហរា’’តិ បេសេសិ. អថស្ស មាតា ‘‘នត្ថិបូវេ កិរ, អយ្យេ, ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘មម បុត្តេន នត្ថីតិ បទំ ន សុតបុព្ពំ, កថំ នុ ខោ នត្ថិភាវំ ជានាបេយ្យ’’ន្តិ សុវណ្ណបាតិំ ធោវិត្វា អបរាយ សុវណ្ណបាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា ‘‘ហន្ទ, តាត, ឥមំ មម បុត្តស្ស ទេហី’’តិ បហិណិ. តស្មិំ ខណេ នគរបរិគ្គាហិកា ទេវតា ‘‘អម្ហាកំ សាមិនា អន្នភារកាលេ ឧបរិដ្ឋស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ភាគភត្តំ ទត្វា ‘នត្ថីតិ បទមេវ ន សុណេយ្យ’ន្តិ បត្ថនា នាម ឋបិតា. សចេ មយំ តមត្ថំ ញត្វា អជ្ឈុបេក្ខេយ្យាម, មុទ្ធាបិ នោ សត្តធា ផលេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា ទិព្ពបូវេហិ បាតិំ បូរយិំសុ. សោ បុរិសោ បាតិំ អាហរិត្វា តស្ស សន្តិកេ ឋបេត្វា វិវរិ. តេសំ គន្ធោ សកលនគរំ ផរិ. បូវោ បន មុខេ ឋបិតមត្តោវ សត្តរសហរណិសហស្សានិ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ.

អនុរុទ្ធោបិ ចិន្តេសិ – ‘‘ន មំ មញ្ញេ ឥតោ បុព្ពេ មាតា បិយាយតិ. ន ហិ មេ អញ្ញទា តាយ នត្ថិបូវា នាម បក្កបុព្ពា’’តិ. សោ គន្ត្វា មាតរំ ឯវមាហ – ‘‘អម្ម, នាហំ តវ បិយោ’’តិ. តាត, កិំ វទេសិ, មម អក្ខីហិបិ ហទយមំសតោបិ ត្វំ បិយតរោតិ. សចាហំ, អម្ម, តវ បិយោ, កស្មា មម បុព្ពេ ឯវរូបេ នត្ថិបូវេ នាម ន អទាសីតិ. សា តំ បុរិសំ បុច្ឆិ – ‘‘តាត, កិញ្ចិ បាតិយំ អហោសី’’តិ. អាម, អយ្យេ, បូវានំ បាតិ បរិបុណ្ណា អហោសិ, ន មេ ឯវរូបា ទិដ្ឋបុព្ពាតិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘បុត្តោ មេ កតបុញ្ញោ, ទេវតាហិស្ស ទិព្ពបូវា បហិតា ភវិស្សន្តី’’តិ. សោបិ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, ន មយា ឯវរូបា បូវា ខាទិតបុព្ពា, ឥតោ បដ្ឋាយ មេ នត្ថិបូវមេវ បចេយ្យាសី’’តិ. សា តតោ បដ្ឋាយ តេន ‘‘បូវេ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ វុត្តកាលេ សុវណ្ណបាតិំ ធោវិត្វា អញ្ញាយ បាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា បហិណតិ, ទេវតា បាតិំ បូរេន្តិ. ឯវំ សោ អគារមជ្ឈេ វសន្តោ នត្ថីតិ បទស្ស អត្ថំ អជានិត្វា ទិព្ពបូវេយេវ បរិភុញ្ជិ.

សត្ថុ បន បរិវារត្ថំ កុលបដិបាដិយា សាកិយកុមារេសុ បព្ពជន្តេសុ មហានាមេន សក្កេន, ‘‘តាត, អម្ហាកំ កុលា កោចិ បព្ពជិតោ នត្ថិ, តយា វា បព្ពជិតព្ពំ, មយា វា’’តិ វុត្តេ សោ អាហ – ‘‘អហំ អតិសុខុមាលោ បព្ពជិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ. តេន ហិ កម្មន្តំ ឧគ្គណ្ហ, អហំ បព្ពជិស្សាមីតិ. កោ ឯស កម្មន្តោ នាមាតិ? សោ ហិ ភត្តស្ស ឧដ្ឋានដ្ឋានម្បិ ន ជានាតិ, កម្មន្តំ កិមេវ ជានិស្សតិ, តស្មា ឯវមាហ. ឯកទិវសញ្ហិ អនុរុទ្ធោ ភទ្ទិយោ កិមិលោតិ តយោ ជនា ‘‘ភត្តំ នាម កហំ ឧដ្ឋាតី’’តិ មន្តយិំសុ. តេសុ កិមិលោ ‘‘កោដ្ឋេសុ ឧដ្ឋាតី’’តិ អាហ. សោ កិរេកទិវសំ វីហី កោដ្ឋម្ហិ បក្ខិបន្តេ អទ្ទស, តស្មា ‘‘កោដ្ឋេ ភត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សញ្ញាយ ឯវមាហ. អថ នំ ភទ្ទិយោ ‘‘ត្វំ ន ជានាសី’’តិ វត្វា ‘‘ភត្តំ នាម ឧក្ខលិយំ ឧដ្ឋាតី’’តិ អាហ. សោ កិរេកទិវសំ ឧក្ខលិតោ ភត្តំ វឌ្ឍេន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯត្ថេវេតំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សញ្ញមកាសិ, តស្មា ឯវមាហ. អនុរុទ្ធោ តេ ឧភោបិ ‘‘តុម្ហេ ន ជានាថា’’តិ វត្វា ‘‘ភត្តំ នាម រតនុព្ពេធមកុឡាយ មហាសុវណ្ណបាតិយំ ឧដ្ឋាតី’’តិ អាហ. តេន កិរ នេវ វីហិំ កោដ្ដេន្តា, ន ភត្តំ បចន្តា ទិដ្ឋបុព្ពា, សុវណ្ណបាតិយំ វឌ្ឍេត្វា បុរតោ ឋបិតភត្តមេវ បស្សតិ, តស្មា ‘‘បាតិយំយេវេតំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សញ្ញមកាសិ, តស្មា ឯវមាហ. ឯវំ ភត្តុដ្ឋានដ្ឋានម្បិ អជានន្តោ មហាបុញ្ញោ កុលបុត្តោ កម្មន្តេ កិំ ជានិស្សតិ.

សោ ‘‘ឯហិ ខោ តេ, អនុរុទ្ធ, ឃរាវាសត្ថំ អនុសាសិស្សាមិ, បឋមំ ខេត្តំ កសាបេតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន ភាតរា វុត្តានំ កម្មន្តានំ អបរិយន្តភាវំ សុត្វា ‘‘ន មេ ឃរាវាសេន អត្ថោ’’តិ មាតរំ អាបុច្ឆិត្វា ភទ្ទិយបមុខេហិ បញ្ចហិ សាកិយកុមារេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា អនុបិយម្ពវនេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច បន សម្មាបដិបទំ បដិបន្នោ អនុបុព្ពេន តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឯកាសនេ និសិន្នោវ ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកានិ វិយ សហស្សលោកធាតុយោ ឱលោកនសមត្ថោ ហុត្វា –

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

តេវិជ្ជោ ឥទ្ធិបត្តោម្ហិ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣៣២, ៥៦២) –

ឧទានំ ឧទានេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មេ កត្វា អយំ សម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘បទុមុត្តរបាទមូលេ បត្ថនំ ឋបេសិ’’ន្តិ ញត្វា បុន ‘‘សំសារេ សំសរន្តោ អសុកស្មិំ នាម កាលេ ពារាណសិយំ សុមនសេដ្ឋិំ និស្សាយ ជីវន្តោ អន្នភារោ នាម អហោសិ’’ន្តិបិ ញត្វា –

‘‘អន្នភារោ បុរេ អាសិំ, ទលិទ្ទោ តិណហារកោ;

បិណ្ឌបាតោ មយា ទិន្នោ, ឧបរិដ្ឋស្ស តាទិនោ’’តិ. –

អាហ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យោ សោ តទា មយា ឧបរិដ្ឋស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតតោ កហាបណេ ទត្វា បត្តិំ អគ្គហេសិ, មម សហាយកោ សុមនសេដ្ឋិ កហំ នុ ខោ សោ ឯតរហិ និព្ពត្តោ’’តិ. អថ នំ ‘‘វិញ្ឈាដវិយំ បព្ពតបាទេ មុណ្ឌនិគមោ នាម អត្ថិ, តត្ថ មហាមុណ្ឌស្ស នាម ឧបាសកស្ស មហាសុមនោ ចូឡសុមនោតិ ទ្វេ បុត្តា, តេសុ សោ ចូឡសុមនោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ អទ្ទស. ទិស្វា ច បន ចិន្តេសិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ តត្ថ មយិ គតេ ឧបការោ, នត្ថី’’តិ. សោ ឧបធារេន្តោ ឥទំ អទ្ទស ‘‘សោ តត្ថ មយិ គតេ សត្តវស្សិកោវ និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សតិ, ខុរគ្គេយេវ ច អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ. ទិស្វា ច បន ឧបកដ្ឋេ អន្តោវស្សេ អាកាសេន គន្ត្វា គាមទ្វារេ ឱតរិ. មហាមុណ្ឌោ បន ឧបាសកោ ថេរស្ស បុព្ពេបិ វិស្សាសិកោ ឯវ. សោ ថេរំ បិណ្ឌបាតកាលេ ចីវរំ បារុបន្តំ ទិស្វា បុត្តំ មហាសុមនំ អាហ – ‘‘តាត, អយ្យោ, មេ អនុរុទ្ធត្ថេរោ អាគតោ, យាវស្ស អញ្ញោ កោចិ បត្តំ ន គណ្ហាតិ, តាវស្ស គន្ត្វា បត្តំ គណ្ហ, អហំ អាសនំ បញ្ញាបេស្សាមី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ឧបាសកោ ថេរំ អន្តោនិវេសនេ សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា តេមាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ, ថេរោបិ អធិវាសេសិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ បដិជគ្គន្តោ វិយ តេមាសំ បដិជគ្គិត្វា មហាបវារណាយ តិចីវរញ្ចេវ គុឡតេលតណ្ឌុលាទីនិ ច អាហរិត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘អលំ, ឧបាសក, ន មេ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, វស្សាវាសិកលាភោ នាមេស, គណ្ហថ ន’’ន្តិ? ‘‘ន គណ្ហាមិ, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘កិមត្ថំ ន គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘មយ្ហំ សន្តិកេ កប្បិយការកោ សាមណេរោបិ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, មម បុត្តោ មហាសុមនោ សាមណេរោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘ន មេ, ឧបាសក, មហាសុមនេនត្ថោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ចូឡសុមនំ បព្ពាជេថា’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ចូឡសុមនំ បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណិ. ថេរោ តេន សទ្ធិំ អឌ្ឍមាសមត្តំ តត្ថេវ វសិត្វា ‘‘សត្ថារំ បស្សិស្សាមី’’តិ តស្ស ញាតកេ អាបុច្ឆិត្វា អាកាសេនេវ គន្ត្វា ហិមវន្តបទេសេ អរញ្ញកុដិកាយ ឱតរិ.

ថេរោ បន បកតិយាបិ អារទ្ធវីរិយោ, តស្ស តត្ថ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ចង្កមន្តស្ស ឧទរវាតោ សមុដ្ឋហិ. អថ នំ កិលន្តរូបំ ទិស្វា សាមណេរោ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កិំ វោ រុជ្ជតី’’តិ? ‘‘ឧទរវាតោ មេ សមុដ្ឋិតោ’’តិ. ‘‘អញ្ញទាបិ សមុដ្ឋិតបុព្ពោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កេន ផាសុកំ ហោតិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អនោតត្តតោ បានីយេ លទ្ធេ ផាសុកំ ហោតិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាហរាមី’’តិ. ‘‘សក្ខិស្សសិ សាមណេរា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ អនោតត្តេ បន្នគោ នាម នាគរាជា មំ ជានាតិ, តស្ស អាចិក្ខិត្វា ភេសជ្ជត្ថាយ ឯកំ បានីយវារកំ អាហរាតិ. សោ សាធូតិ ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បញ្ចយោជនសតំ ឋានំ អគមាសិ. តំ ទិវសំ បន នាគរាជា នាគនាដកបរិវុតោ ឧទកកីឡំ កីឡិតុកាមោ ហោតិ. សោ សាមណេរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ កុជ្ឈិ, ‘‘អយំ មុណ្ឌកសមណោ អត្តនោ បាទបំសុំ មម មត្ថកេ ឱកិរន្តោ វិចរតិ, អនោតត្តេ បានីយត្ថាយ អាគតោ ភវិស្សតិ, ន ទានិស្ស បានីយំ ទស្សាមី’’តិ បណ្ណាសយោជនិកំ អនោតត្តទហំ មហាបាតិយា ឧក្ខលិំ បិទហន្តោ វិយ ផណេន បិទហិត្វា និបជ្ជិ. សាមណេរោ នាគរាជស្ស អាការំ ឱលោកេត្វាវ ‘‘កុទ្ធោ អយ’’ន្តិ ញត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សុណោហិ មេ នាគរាជ, ឧគ្គតេជ មហព្ពល;

ទេហិ មេ បានីយឃដំ, ភេសជ្ជត្ថម្ហិ អាគតោ’’តិ.

តំ សុត្វា នាគរាជា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បុរត្ថិមស្មិំ ទិសាភាគេ, គង្គា នាម មហានទី;

មហាសមុទ្ទមប្បេតិ, តតោ ត្វំ បានីយំ ហរា’’តិ.

តំ សុត្វា សាមណេរោ ‘‘អយំ នាគរាជា អត្តនោ ឥច្ឆាយ ន ទស្សតិ, អហំ ពលក្ការំ កត្វា អានុភាវំ ជានាបេត្វា ឥមំ អភិភវិត្វាវ បានីយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘មហារាជ, ឧបជ្ឈាយោ មំ អនោតត្តតោវ បានីយំ អាហរាបេតិ, តេនាហំ ឥទមេវ ហរិស្សាមិ, អបេហិ, មា មំ វារេហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥតោវ បានីយំ ហាស្សំ, ឥមិនាវម្ហិ អត្ថិកោ;

យទិ តេ ថាមពលំ អត្ថិ, នាគរាជ និវារយា’’តិ.

អថ នំ នាគរាជា អាហ –

‘‘សាមណេរ សចេ អត្ថិ, តវ វិក្កម បោរិសំ;

អភិនន្ទាមិ តេ វាចំ, ហរស្សុ បានីយំ មមា’’តិ.

អថ នំ សាមណេរោ ‘‘ឯវំ, មហារាជ, ហរាមី’’តិ វត្វា ‘‘យទិ សក្កោន្តោ ហរាហី’’តិ វុត្តេ – ‘‘តេន ហិ សុដ្ឋុ ជានស្សូ’’តិ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា ‘‘ពុទ្ធសាសនស្ស អានុភាវំ ទស្សេត្វា មយា បានីយំ ហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសដ្ឋទេវតានំ តាវ សន្តិកំ អគមាសិ. តា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា អដ្ឋំសុ. ‘‘ឯតស្មិំ អនោតត្តទហបិដ្ឋេ បន្នគនាគរាជេន សទ្ធិំ មម សង្គាមោ ភវិស្សតិ, តត្ថ គន្ត្វា ជយបរាជយំ ឱលោកេថា’’តិ អាហ. សោ ឯតេនេវ នីហារេន ចត្តារោ លោកបាលេ សក្កសុយាមសន្តុសិតបរនិម្មិតវសវត្តី ច ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. តតោ បរំ បដិបាដិយា យាវ ព្រហ្មលោកំ គន្ត្វា តត្ថ តត្ថ ព្រហ្មេហិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឋិតេហិ ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ បុដ្ឋោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ឯវំ សោ អសញ្ញេ ច អរូបិព្រហ្មានោ ច ឋបេត្វា សព្ពត្ថ មុហុត្តេនេវ អាហិណ្ឌិត្វា អារោចេសិ. តស្ស វចនំ សុត្វា សព្ពាបិ ទេវតា អនោតត្តទហបិដ្ឋេ នាឡិយំ បក្ខិត្តានិ បិដ្ឋចុណ្ណានិ វិយ អាកាសំ និរន្តរំ បូរេត្វា សន្និបតិំសុ. សន្និបតិតេ ទេវសង្ឃេ សាមណេរោ អាកាសេ ឋត្វា នាគរាជំ អាហ –

‘‘សុណោហិ មេ នាគរាជ, ឧគ្គតេជ មហព្ពល;

ទេហិ មេ បានីយឃដំ, ភេសជ្ជត្ថម្ហិ អាគតោ’’តិ.

អថ នំ នាគោ អាហ –

‘‘សាមណេរ សចេ អត្ថិ, តវ វិក្កម បោរិសំ;

អភិនន្ទាមិ តេ វាចំ, ហរស្សុ បានីយំ មមា’’តិ.

សោ តិក្ខត្តុំ នាគរាជស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា អាកាសេ ឋិតកោវ ទ្វាទសយោជនិកំ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា អាកាសតោ ឱរុយ្ហ នាគរាជស្ស ផណេ អក្កមិត្វា អធោមុខំ និប្បីឡេសិ, តាវទេវ ពលវតា បុរិសេន អក្កន្តអល្លចម្មំ វិយ នាគរាជស្ស ផណេ អក្កន្តមត្តេ ឱគលិត្វា ទព្ពិមត្តា ផណបុដកា អហេសុំ. នាគរាជស្ស ផណេហិ មុត្តមុត្តដ្ឋានតោ តាលក្ខន្ធបមាណា ឧទកវដ្ដិយោ ឧគ្គញ្ឆិំសុ. សាមណេរោ អាកាសេយេវ បានីយវារកំ បូរេសិ. ទេវសង្ឃោ សាធុការមទាសិ. អថ នាគរាជា លជ្ជិត្វា សាមណេរស្ស កុជ្ឈិ, ជយកុសុមវណ្ណានិស្ស អក្ខីនិ អហេសុំ. សោ ‘‘អយំ មំ ទេវសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា បានីយំ គហេត្វា លជ្ជាបេសិ, ឯតំ គហេត្វា មុខេ ហត្ថំ បក្ខិបិត្វា ហទយមំសំ វាស្ស មទ្ទាមិ, បាទេ វា នំ គហេត្វា បារគង្គាយំ ខិបាមី’’តិ វេគេន អនុពន្ធិ. អនុពន្ធន្តោបិ នំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិយេវ. សាមណេរោ គន្ត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស ហត្ថេ បានីយំ ឋបេត្វា ‘‘បិវថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. នាគរាជាបិ បច្ឆតោ អាគន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ អនុរុទ្ធ, សាមណេរោ មយា អទិន្នមេវ បានីយំ គហេត្វា អាគតោ, មា បិវិត្ថា’’តិ អាហ. ឯវំ កិរ សាមណេរាតិ. ‘‘បិវថ, ភន្តេ, ឥមិនា មេ ទិន្នំ បានីយំ អាហដ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ខីណាសវសាមណេរស្ស មុសាកថនំ នាម នត្ថី’’តិ ញត្វា បានីយំ បិវិ. តង្ខណញ្ញេវស្ស អាពាធោ បដិបស្សម្ភិ. បុន នាគោ ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, សាមណេរេនម្ហិ សព្ពំ ទេវគណំ សន្និបាតេត្វា លជ្ជាបិតោ, អហមស្ស ហទយំ វា ផាលេស្សាមិ, បាទេ វា នំ គហេត្វា បារគង្គាយ ខិបិស្សាមី’’តិ. មហារាជ, សាមណេរោ មហានុភាវោ, តុម្ហេ សាមណេរេន សទ្ធិំ សង្គាមេតុំ ន សក្ខិស្សថ, ខមាបេត្វា នំ គច្ឆថាតិ. សោ សយម្បិ សាមណេរស្ស អានុភាវំ ជានាតិយេវ, លជ្ជាយ បន អនុពន្ធិត្វា អាគតោ. អថ នំ ថេរស្ស វចនេន ខមាបេត្វា តេន សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ កត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ អនោតត្តឧទកេន អត្ថេ សតិ តុម្ហាកំ អាគមនកិច្ចំ នត្ថិ, មយ្ហំ បហិណេយ្យាថ, អហមេវ អាហរិត្វា ទស្សាមី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

ថេរោបិ សាមណេរំ អាទាយ បាយាសិ. សត្ថា ថេរស្ស អាគមនភាវំ ញត្វា មិគារមាតុបាសាទេ ថេរស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. ភិក្ខូបិ ថេរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសុំ. អថេកច្ចេ សាមណេរំ សីសេបិ កណ្ណេសុបិ ពាហាយម្បិ គហេត្វា សញ្ចាលេត្វា ‘‘កិំ, សាមណេរ ចូឡកនិដ្ឋ, ន ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ អាហំសុ. សត្ថា តេសំ កិរិយំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ភារិយំ វតិមេសំ ភិក្ខូនំ កម្មំ អាសីវិសំ គីវាយ គណ្ហន្តា វិយ សាមណេរំ គណ្ហន្តិ, នាស្ស អានុភាវំ ជានន្តិ, អជ្ជ មយា សុមនសាមណេរស្ស គុណំ បាកដំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ថេរោបិ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, អនោតត្តឧទកេនម្ហិ បាទេ ធោវិតុកាមោ, សាមណេរានំ ឃដំ ទត្វា បានីយំ អាហរាបេហី’’តិ. ថេរោ វិហារេ បញ្ចមត្តានិ សាមណេរសតានិ សន្និបាតេសិ. តេសុ សុមនសាមណេរោ សព្ពនវកោ អហោសិ. ថេរោ សព្ពមហល្លកំ សាមណេរំ អាហ – ‘‘សាមណេរ, សត្ថា អនោកត្តទហឧទកេន បាទេ ធោវិតុកាមោ, ឃដំ អាទាយ គន្ត្វា បានីយំ អាហរា’’តិ. សោ ‘‘ន សក្កោមិ, ភន្តេ’’តិ ន ឥច្ឆិ. ថេរោ សេសេបិ បដិបាដិយា បុច្ឆិ, តេបិ តថេវ វត្វា បដិក្ខិបិំសុ. ‘‘កិំ បនេត្ថ ខីណាសវសាមណេរា នត្ថី’’តិ? អត្ថិ, តេ បន ‘‘នាយំ អម្ហាកំ ពទ្ធោ មាលាបុដោ, សុមនសាមណេរស្សេវ ពទ្ធោ’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ, បុថុជ្ជនា បន អត្តនោ អសមត្ថតាយេវ ន ឥច្ឆិំសុ. បរិយោសានេ បន សុមនស្ស វារេ សម្បត្តេ, ‘‘សាមណេរ, សត្ថា អនោតត្តទហឧទកេន បាទេ ធោវិតុកាមោ, កុដំ អាទាយ កិរ ឧទកំ អាហរា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សត្ថរិ អាហរាបេន្តេ អាហរិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អនោតត្តតោ កិរ មំ ឧទកំ អាហារាបេថា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, សុមនា’’តិ. សោ វិសាខាយ ការិតេសុ ឃនសុវណ្ណកោដ្ដិមេសុ សេនាសនកុដេសុ ឯកំ សដ្ឋិកុដឧទកគណ្ហនកំ មហាឃដំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ឧក្ខិបិត្វា អំសកូដេ ឋបិតេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ ឱលម្ពកំ កត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ហិមវន្តាភិមុខោ បក្ខន្ទិ.

នាគរាជា សាមណេរំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា កុដំ អំសកូដេន អាទាយ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ មាទិសេ ទាសេ វិជ្ជមានេ កស្មា សយំ អាគតា, ឧទកេនត្ថេ សតិ កស្មា សាសនមត្តម្បិ ន បហិណថា’’តិ កុដេន ឧទកំ អាទាយ សយំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘បុរតោ ហោថ, ភន្តេ, អហមេវ អាហរិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តិដ្ឋថ តុម្ហេ, មហារាជ, អហមេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អាណត្តោ’’តិ នាគរាជានំ និវត្តាបេត្វា កុដំ មុខវដ្ដិយំ ហត្ថេន គហេត្វា អាកាសេនាគញ្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាគច្ឆន្តំ ឱលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, សាមណេរស្ស លីលំ, អាកាសេ ហំសរាជា វិយ សោភតី’’តិ អាហ. សោបិ បានីយឃដំ ឋបេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កតិវស្សោសិ ត្វំ, សុមនា’’តិ? ‘‘សត្តវស្សោម្ហិ, ភន្តេតិ. ‘‘តេន ហិ, សុមន, អជ្ជ បដ្ឋាយ ភិក្ខុ ហោហី’’តិ វត្វា ទាយជ្ជឧបសម្បទំ អទាសិ. ទ្វេយេវ កិរ សាមណេរា សត្តវស្សិកា ឧបសម្បទំ លភិំសុ – អយញ្ច សុមនោ សោបាកោ ចាតិ.

ឯវំ តស្មិំ ឧបសម្បន្នេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អច្ឆរិយំ អាវុសោ, ឯវរូបោ ហិ នាម ទហរសាមណេរស្ស អានុភាវោ ហោតិ, ន នោ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ អានុភាវោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, មម សាសនេ ទហរោបិ សម្មា បដិបន្នោ ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភតិយេវា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៣៨២. ‘‘យោ ហវេ ទហរោ ភិក្ខុ, យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ.

តត្ថ យុញ្ជតីតិ ឃដតិ វាយមតិ. បភាសេតីតិ សោ ភិក្ខុ អត្តនោ អរហត្តមគ្គញាណេន អព្ភាទីហិ មុត្តោ ចន្ទិមា វិយ លោកំ ខន្ធាទិភេទំ លោកំ ឱភាសេតិ, ឯកាលោកំ ករោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សុមនសាមណេរវត្ថុ ទ្វាទសមំ.

ភិក្ខុវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចវីសតិមោ វគ្គោ.