៦. ឧគ្គសេនវត្ថុ

មុញ្ច បុរេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឧគ្គសេនំ អារព្ភ កថេសិ.

បញ្ចសតា កិរ នដា សំវច្ឆរេ វា ឆមាសេ វា បត្តេ រាជគហំ គន្ត្វា រញ្ញោ សត្តាហំ សមជ្ជំ កត្វា ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ លភន្តិ, អន្តរន្តរេ ឧក្ខេបទាយានំ បរិយន្តោ នត្ថិ. មហាជនោ មញ្ចាតិមញ្ចាទីសុ ឋត្វា សមជ្ជំ ឱលោកេសិ. អថេកា លង្ឃិកធីតា វំសំ អភិរុយ្ហ តស្ស ឧបរិ បរិវត្តិត្វា តស្ស បរិយន្តេ អាកាសេ ចង្កមមានា នច្ចតិ ចេវ គាយតិ ច. តស្មិំ សមយេ ឧគ្គសេនោ នាម សេដ្ឋិបុត្តោ សហាយកេន សទ្ធិំ មញ្ចាតិមញ្ចេ ឋិតោ តំ ឱលោកេត្វា តស្សា ហត្ថបាទវិក្ខេបាទីសុ ឧប្បន្នសិនេហោ គេហំ គន្ត្វា ‘‘តំ លភន្តោ ជីវិស្សាមិ, អលភន្តស្ស មេ ឥធេវ មរណ’’ន្តិ អាហារូបច្ឆេទំ កត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. មាតាបិតូហិ, ‘‘តាត, កិំ តេ រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតោបិ ‘‘តំ មេ នដធីតរំ លភន្តស្ស ជីវិតំ អត្ថិ, អលភន្តស្ស មេ ឥធេវ មរណ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘តាត, មា ឯវំ ករិ, អញ្ញំ តេ អម្ហាកំ កុលស្ស ច ភោគានញ្ច អនុរូបំ កុមារិកំ អានេស្សាមា’’តិ វុត្តេបិ តថេវ វត្វា និបជ្ជិ. អថស្ស បិតា ពហុំ យាចិត្វាបិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ តស្ស សហាយំ បក្កោសាបេត្វា កហាបណសហស្សំ ទត្វា ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា អត្តនោ ធីតរំ មយ្ហំ បុត្តស្ស ទេតូ’’តិ បហិណិ. សោ ‘‘នាហំ កហាបណេ គហេត្វា ទេមិ, សចេ បន សោ ឥមំ អលភិត្វា ជីវិតុំ ន សក្កោតិ, តេន ហិ អម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ វិចរតុ, ទស្សាមិស្ស ធីតរ’’ន្តិ អាហ. មាតាបិតរោ បុត្តស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោ ‘‘អហំ តេហិ សទ្ធិំ វិចរិស្សាមី’’តិ វត្វា យាចន្តានម្បិ តេសំ កថំ អនាទិយិត្វា និក្ខមិត្វា នាដកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តស្ស ធីតរំ ទត្វា តេន សទ្ធិំយេវ គាមនិគមរាជធានីសុ សិប្បំ ទស្សេន្តោ វិចរិ.

សាបិ តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ នចិរស្សេវ បុត្តំ លភិត្វា កីឡាបយមានា ‘‘សកដគោបកស្ស បុត្ត, ភណ្ឌហារកស្ស បុត្ត, កិញ្ចិ អជានកស្ស បុត្តា’’តិ វទតិ. សោបិ នេសំ សកដបរិវត្តកំ កត្វា ឋិតដ្ឋានេ គោណានំ តិណំ អាហរតិ, សិប្បទស្សនដ្ឋានេ លទ្ធភណ្ឌកំ ឧក្ខិបិត្វា ហរតិ. តទេវ កិរ សន្ធាយ សា ឥត្ថី បុត្តំ កីឡាបយមានា តថា វទតិ. សោ អត្តានំ អារព្ភ តស្សា គាយនភាវំ ញត្វា តំ បុច្ឆិ – ‘‘មំ សន្ធាយ កថេសី’’តិ? ‘‘អាម, តំ សន្ធាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ អហំ បលាយិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘កិំ បន មយ្ហំ តយា បលាយិតេន វា អាគតេន វា’’តិ បុនប្បុនំ តទេវ គីតំ គាយតិ. សា កិរ អត្តនោ រូបសម្បត្តិញ្ចេវ ធនលាភញ្ច និស្សាយ តំ កិស្មិញ្ចិ ន មញ្ញតិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ និស្សាយ ឥមិស្សា អយំ មានោ’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘សិប្បំ និស្សាយា’’តិ ញត្វា ‘‘ហោតុ, សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ សសុរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ជាននកសិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា គាមនិគមាទីសុ សិប្បំ ទស្សេន្តោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ឧគ្គសេនោ សេដ្ឋិបុត្តោ នគរវាសីនំ សិប្បំ ទស្សេស្សតី’’តិ អារោចាបេសិ.

នគរវាសិនោ មញ្ចាតិមញ្ចាទយោ ពន្ធាបេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សន្និបតិំសុ. សោបិ សដ្ឋិហត្ថំ វំសំ អភិរុយ្ហ តស្ស មត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ស្វេ សេដ្ឋិបុត្តោ សិប្បំ ទស្សេស្សាមីតិ វំសមត្ថកេ ឋស្សតិ, តស្ស ទស្សនត្ថំ មហាជនោ សន្និបតិស្សតិ. តត្រ អហំ ចតុប្បទិកំ គាថំ ទេសេស្សាមិ, តំ សុត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, ឧគ្គសេនោបិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ កាលំ សល្លក្ខេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឧគ្គសេនោបិ សត្ថរិ អន្តោនគរំ អបវិដ្ឋេយេវ ឧន្នាទនត្ថាយ មហាជនស្ស អង្គុលិសញ្ញំ ទត្វា វំសមត្ថកេ បតិដ្ឋាយ អាកាសេយេវ សត្ត វារេ បរិវត្តិត្វា ឱរុយ្ហ វំសមត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា នគរំ បវិសន្តោ យថា តំ បរិសា ន ឱលោកេតិ, ឯវំ កត្វា អត្តានមេវ ឱលោកាបេសិ. ឧគ្គសេនោ បរិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘ន មំ បរិសា ឱលោកេតី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ឥទំ មយា សំវច្ឆរេ កត្តព្ពំ សិប្បំ, សត្ថរិ នគរំ បវិសន្តេ បរិសា មំ អនោលោកេត្វា សត្ថារមេវ ឱលោកេតិ, មោឃំ វត មេ សិប្បទស្សនំ ជាត’’ន្តិ ចិន្តេសិ.

សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, មោគ្គល្លាន, សេដ្ឋិបុត្តំ វទេហិ ‘សិប្បំ កិរ ទស្សេតូ’’’តិ អាហ. ថេរោ គន្ត្វា វំសស្ស ហេដ្ឋា ឋិតោ សេដ្ឋិបុត្តំ អាមន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥង្ឃ បស្ស នដបុត្ត, ឧគ្គសេន មហព្ពល;

ករោហិ រង្គំ បរិសាយ, ហាសយស្សុ មហាជន’’ន្តិ.

សោ ថេរស្ស កថំ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា ‘‘សត្ថា មញ្ញេ មម សិប្បំ បស្សិតុកាមោ’’តិ វំសមត្ថកេ ឋិតកោវ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥង្ឃ បស្ស មហាបញ្ញ, មោគ្គល្លាន មហិទ្ធិក;

ករោមិ រង្គំ បរិសាយ, ហាសយាមិ មហាជន’’ន្តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា វំសមត្ថកតោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អាកាសេវ ចុទ្ទសក្ខត្តុំ បរិវត្តិត្វា ឱរុយ្ហ វំសមត្ថកេវ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘ឧគ្គសេន, បណ្ឌិតេន នាម អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ អាលយំ បហាយ ជាតិអាទីហិ មុច្ចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៤៨. ‘‘មុញ្ច បុរេ មុញ្ច បច្ឆតោ,

មជ្ឈេ មុញ្ច ភវស្ស បារគូ;

សព្ពត្ថ វិមុត្តមានសោ,

ន បុនំ ជាតិជរំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ មុញ្ច បុរេតិ អតីតេសុ ខន្ធេសុ អាលយំ និកន្តិំ អជ្ឈោសានំ បត្ថនំ បរិយុដ្ឋានំ គាហំ បរាមាសំ តណ្ហំ មុញ្ច. បច្ឆតោតិ អនាគតេសុបិ ខន្ធេសុ អាលយាទីនិ មុញ្ច. មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នេសុបិ តានិ មុញ្ច. ភវស្ស បារគូតិ ឯវំ សន្តេ តិវិធស្សាបិ ភវស្ស អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយវសេន បារគូ បារង្គតោ ហុត្វា ខន្ធធាតុអាយតនាទិភេទេ សព្ពសង្ខតេ វិមុត្តមានសោ វិហរន្តោ បុន ជាតិជរាមរណានិ ន ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សេដ្ឋិបុត្តោបិ វំសមត្ថកេ ឋិតកោវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា វំសតោ ឱរុយ្ហ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន សត្ថារំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ សត្ថា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរោ សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយ អហោសិ. អថ នំ ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ ឧគ្គសេន, សដ្ឋិហត្ថស្ស តេ វំសស្ស មត្ថកតោ ឱតរន្តស្ស ភយំ នាម នាហោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថិ មេ, អាវុសោ, ភយ’’ន្តិ វុត្តេ សត្ថុ អារោចេសុំ, ‘‘ភន្តេ, ឧគ្គសេនោ ‘ន ភាយាមី’តិ វទតិ, អភូតំ វត្វា អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តេន ឧគ្គសេនេន សទិសា ឆិន្នសំយោជនា ភិក្ខូ ភាយន្តិ, ន តសន្តី’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណវគ្គេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សព្ពសំយោជនំ ឆេត្វា, យោ វេ ន បរិតស្សតិ;

សង្គាតិគំ វិសំយុត្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៩៧; សុ. និ. ៦២៦);

ទេសនាវសានេ ពហូនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. បុនេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ឯវំ អរហត្តូបនិស្សយសម្បន្នស្ស ភិក្ខុនោ នដធីតរំ និស្សាយ នដេហិ សទ្ធិំ វិចរណការណំ, កិំ អរហត្តូបនិស្សយការណ’’ន្តិ? សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឧភយម្បេតំ ឥមិនា ឯវ កត’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសេតុំ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សុវណ្ណចេតិយេ ករិយមានេ ពារាណសិវាសិនោ កុលបុត្តា ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ យានកេសុ អារោបេត្វា ‘‘ហត្ថកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ចេតិយដ្ឋានំ គច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ ឯកំ ថេរំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ បស្សិំសុ. អថេកា កុលធីតា ថេរំ ឱលោកេត្វា សាមិកំ អាហ – ‘‘សាមិ, អយ្យោ, បិណ្ឌាយ បវិសតិ, យានកេ ច នោ ពហុំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ, បត្តមស្ស អាហរ, ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ. សោ តំ បត្តំ អាហរិត្វា ខាទនីយភោជនីយស្ស បូរេត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋបេត្វា ឧភោបិ បត្ថនំ ករិំសុ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្សេវ ភាគិនោ ភវេយ្យាមា’’តិ. សោបិ ថេរោ ខីណាសវោវ, តស្មា ឱលោកេន្តោ តេសំ បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា សិតំ អកាសិ. តំ ទិស្វា សា ឥត្ថី សាមិកំ អាហ – ‘‘អម្ហាកំ, អយ្យោ, សិតំ ករោតិ, ឯកោ នដការកោ ភវិស្សតី’’តិ. សាមិកោបិស្សា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥទំ តេសំ បុព្ពកម្មំ. តេ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា សា ឥត្ថី នដគេហេ និព្ពត្តិ, បុរិសោ សេដ្ឋិគេហេ. សោ ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ភវិស្សតី’’តិ តស្សា បដិវចនស្ស ទិន្នត្តា នដេហិ សទ្ធិំ វិចរិ. ខីណាសវត្ថេរស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតំ និស្សាយ អរហត្តំ បាបុណិ. សាបិ នដធីតា ‘‘យា មេ សាមិកស្ស គតិ, មយ្ហម្បិ សា ឯវ គតី’’តិ បព្ពជិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋហីតិ.

ឧគ្គសេនវត្ថុ ឆដ្ឋំ.