២៤. តណ្ហាវគ្គោ

១. កបិលមច្ឆវត្ថុ

មនុជស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កបិលមច្ឆំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ កិរ កស្សបភគវតោ បរិនិព្ពុតកាលេ ទ្វេ កុលភាតរោ និក្ខមិត្វា សាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋោ សាគតោ នាម អហោសិ, កនិដ្ឋោ កបិលោ នាម. មាតា បន នេសំ សាធិនី នាម, កនិដ្ឋភគិនី តាបនា នាម. តាបិ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិំសុ. ឯវំ តេសុ បព្ពជិតេសុ ឧភោ ភាតរោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា វិហរន្តា ឯកទិវសំ, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ សាសនេ កតិ ធុរានី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘គន្ថធុរំ វិបស្សនាធុរញ្ចាតិ ទ្វេ ធុរានី’’តិ សុត្វា ជេដ្ឋោ ‘‘វិបស្សនាធុរំ បូរេស្សាមី’’តិ បញ្ច វស្សានិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ វសិត្វា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. កនិដ្ឋោ ‘‘អហំ តាវ តរុណោ, វុឌ្ឍកាលេ វិបស្សនាធុរំ បូរេស្សាមី’’តិ គន្ថធុរំ បដ្ឋបេត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គណ្ហិ. តស្ស បរិយត្តិំ និស្សាយ មហាបរិវារោ, បរិវារំ និស្សាយ លាភោ ឧទបាទិ. សោ ពាហុសច្ចមទេន មត្តោ លាភតណ្ហាយ អភិភូតោ អតិបណ្ឌិតមានិតាយ បរេហិ វុត្តំ កប្បិយម្បិ ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ វទេតិ, អកប្បិយម្បិ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វទេតិ, សាវជ្ជម្បិ ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ, អនវជ្ជម្បិ ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ. សោ បេសលេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘មា, អាវុសោ កបិល, ឯវំ អវចា’’តិ វត្វា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច ទស្សេត្វា ឱវទិយមានោបិ ‘‘តុម្ហេ កិំ ជានាថ, រិត្តមុដ្ឋិសទិសា’’តិអាទីនិ វត្វា ខុំសេន្តោ វម្ភេន្តោ ចរតិ. អថស្ស ភាតុ សាគតត្ថេរស្សាបិ ភិក្ខូ តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោបិ នំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អាវុសោ កបិល, តុម្ហាទិសានញ្ហិ សម្មាបដិបត្តិ សាសនស្ស អាយុ នាម, តស្មា បដិបត្តិំ បហាយ កប្បិយាទីនិ បដិពាហន្តោ មា ឯវំ អវចា’’តិ ឱវទិ. សោ តស្សបិ វចនំ នាទិយិ. ឯវំ សន្តេបិ ថេរោ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឱវទិត្វា ឱវាទំ អគណ្ហន្តំ ‘‘នាយំ មម វចនំ ករោតី’’តិ ញត្វា ‘‘តេន, អាវុសោ, បញ្ញាយិស្សសិ សកេន កម្មេនា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តតោ បដ្ឋាយ នំ អញ្ញេ បេសលា ភិក្ខូ ឆឌ្ឌយិំសុ.

សោ ទុរាចារោ ហុត្វា ទុរាចារបរិវុតោ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ ឧបោសថគ្គេ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ពីជនិំ អាទាយ ធម្មាសនេ និសីទិត្វា ‘‘វត្តតិ, អាវុសោ, ឯត្ថ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោ អត្ថោ ឥមស្ស បដិវចនេន ទិន្នេនា’’តិ តុណ្ហីភូតេ ភិក្ខូ ទិស្វា, ‘‘អាវុសោ, ធម្មោ វា វិនយោ វា នត្ថិ, បាតិមោក្ខេន សុតេន វា អសុតេន វា កោ អត្ថោ’’តិ វត្វា អាសនា វុដ្ឋហិ. ឯវំ សោ កស្សបស្ស ភគវតោ បរិយត្តិសាសនំ ឱសក្កាបេសិ. សាគតត្ថេរោបិ តទហេវ បរិនិព្ពាយិ. កបិលោ អាយុបរិយោសានេ អវីចិម្ហិ មហានិរយេ និព្ពត្តិ. សាបិស្ស មាតា ច ភគិនី ច តស្សេវ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជិត្វា បេសលេ ភិក្ខូ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិំសុ.

តស្មិំ បន កាលេ បញ្ចសតា បុរិសា គាមឃាតកាទីនិ កត្វា ចោរិកាយ ជីវន្តា ជនបទមនុស្សេហិ អនុពទ្ធា បលាយមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ កិញ្ចិ បដិសរណំ អបស្សន្តា អញ្ញតរំ អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិសរណំ នោ, ភន្តេ, ហោថា’’តិ វទិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហាកំ សីលសទិសំ បដិសរណំ នាម នត្ថិ, សព្ពេបិ បញ្ចសីលានិ សមាទិយថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សីលានិ សមាទិយិំសុ. អថ នេ ថេរោ ឱវទិ – ‘‘ឥទានិ តុម្ហេ សីលវន្តា, ជីវិតហេតុបិ វោ នេវ សីលំ អតិក្កមិតព្ពំ, ន មនោបទោសោ កាតព្ពោ’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ នេ ជនបទមនុស្សា តំ ឋានំ បត្វា ឥតោ ចិតោ ច បរិយេសមានា តេ ចោរេ ទិស្វា សព្ពេ តេ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ, ចោរជេដ្ឋកោ ជេដ្ឋកទេវបុត្តោ អហោសិ.

តេ អនុលោមបដិលោមវសេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរទ្វារេ បញ្ចសតកុលិកេ កេវដ្ដគាមេ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកទេវបុត្តោ កេវដ្ដជេដ្ឋកស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឥតរេ ឥតរេសុ. ឯវំ តេសំ ឯកទិវសេយេវ បដិសន្ធិគហណញ្ច មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនញ្ច អហោសិ. កេវដ្ដជេដ្ឋកោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្មិំ គាមេ អញ្ញេបិ ទារកា អជ្ជ ជាតា’’តិ បរិយេសាបេត្វា តេសំ ជាតភាវំ ញត្វា ‘‘ឯតេ មម បុត្តស្ស សហាយកា ភវិស្សន្តី’’តិ សព្ពេសំ បោសាវនិកំ ទាបេសិ. តេ សព្ពេបិ សហបំសុកីឡកា សហាយកា ហុត្វា អនុបុព្ពេន វយប្បត្តា អហេសុំ. តេសំ កេវដ្ដជេដ្ឋកបុត្តោវ យសតោ ច តេជតោ ច អគ្គបុរិសោ អហោសិ.

កបិលោបិ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន តស្មិំ កាលេ អចិរវតិយា សុវណ្ណវណ្ណោ ទុគ្គន្ធមុខោ មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថេកទិវសំ តេ សហាយកា ‘‘មច្ឆេ ពន្ធិស្សាមា’’តិ ជាលាទីនិ គហេត្វា នទិយា ខិបិំសុ. អថ នេសំ អន្តោជាលំ សោ មច្ឆោ បាវិសិ. តំ ទិស្វា សព្ពេ កេវដ្ដគាមវាសិនោ ឧច្ចាសទ្ទមកំសុ – ‘‘បុត្តា នោ បឋមំ មច្ឆេ ពន្ធន្តា សុវណ្ណមច្ឆំ ពន្ធិំសុ, ឥទានិ នោ រាជា ពហុធនំ ទស្សតី’’តិ. តេបិ ខោ សហាយកា មច្ឆំ នាវាយ បក្ខិបិត្វា នាវំ ឧក្ខិបិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រញ្ញាបិ តំ ទិស្វាវ ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មច្ឆោ, ទេវា’’តិ អាហំសុ. រាជា សុវណ្ណវណ្ណំ មច្ឆំ ទិស្វា ‘‘សត្ថា ឯតស្ស សុវណ្ណវណ្ណការណំ ជានិស្សតី’’តិ មច្ឆំ គាហាបេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. មច្ឆេន មុខេ វិវដមត្តេយេវ សកលជេតវនំ អតិវិយ ទុគ្គន្ធំ អហោសិ. រាជា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, មច្ឆោ សុវណ្ណវណ្ណោ ជាតោ, កស្មា ចស្ស មុខតោ ទុគ្គន្ធោ វាយតី’’តិ?

អយំ, មហារាជ, កស្សបភគវតោ បាវចនេ កបិលោ នាម ភិក្ខុ អហោសិ ពហុស្សុតោ មហាបរិវារោ លាភតណ្ហាយ អភិភូតោ អត្តនោ វចនំ អគណ្ហន្តានំ អក្កោសកបរិភាសកោ, តស្ស ច ភគវតោ សាសនំ ឱសក្កាបេសិ, សោ តេន កម្មេន អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វិបាកាវសេសេន ឥទានិ មច្ឆោ ហុត្វា ជាតោ. យំ បន សោ ទីឃរត្តំ ពុទ្ធវចនំ វាចេសិ, ពុទ្ធស្ស ច គុណំ កថេសិ, តស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ សុវណ្ណវណ្ណំ បដិលភិ. យំ ភិក្ខូនំ អក្កោសកបរិភាសកោ អហោសិ, តេនស្ស មុខតោ ទុគ្គន្ធោ វាយតិ. ‘‘កថាបេមិ នំ, មហារាជា’’តិ? ‘‘កថាបេថ, ភន្តេ’’តិ. អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘ត្វំសិ កបិលោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អហំ កបិលោ’’តិ. ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘អវីចិមហានិរយតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ជេដ្ឋភាតិកោ តេ សាគតោ កុហិំ គតោ’’តិ? ‘‘បរិនិព្ពុតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មាតា បន តេ សាធិនី កហ’’ន្តិ? ‘‘មហានិរយេ និព្ពត្តា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កនិដ្ឋភគិនី ច តេ តាបនា កហ’’ន្តិ? ‘‘មហានិរយេ និព្ពត្តា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥទានិ ត្វំ កហំ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘អវីចិមហានិរយមេវ, ភន្តេ’’តិ វត្វា វិប្បដិសារាភិភូតោ នាវំ សីសេន បហរិត្វា តាវទេវ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ. មហាជនោ សំវិគ្គោ អហោសិ លោមហដ្ឋជាតោ.

អថ ភគវា តស្មិំ ខណេ សន្និបតិតាយ បរិសាយ ចិត្តាចារំ ឱលោកេត្វា តង្ខណានុរូបំ ធម្មំ ទេសេតុំ ‘‘ធម្មចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ, ឯតទាហុ វសុត្តម’’ន្តិ សុត្តនិបាតេ (សុ. និ. ២៧៦) កបិលសុត្តំ កថេត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៣៤. ‘‘មនុជស្ស បមត្តចារិនោ, តណ្ហា វឌ្ឍតិ មាលុវា វិយ;

សោ ប្លវតី ហុរា ហុរំ, ផលមិច្ឆំវ វនស្មិ វានរោ.

៣៣៥. ‘‘យំ ឯសា សហតេ ជម្មី, តណ្ហា លោកេ វិសត្តិកា;

សោកា តស្ស បវឌ្ឍន្តិ, អភិវដ្ឋំវ ពីរណំ.

៣៣៦. ‘‘យោ ចេតំ សហតេ ជម្មិំ, តណ្ហំ លោកេ ទុរច្ចយំ;

សោកា តម្ហា បបតន្តិ, ឧទពិន្ទុវ បោក្ខរា.

៣៣៧. ‘‘តំ វោ វទាមិ ភទ្ទំ វោ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

តណ្ហាយ មូលំ ខណថ, ឧសីរត្ថោវ ពីរណំ;

មា វោ នឡំវ សោតោវ, មារោ ភញ្ជិ បុនប្បុន’’ន្តិ.

តត្ថ បមត្តចារិនោតិ សតិវោស្សគ្គលក្ខណេន បមាទេន បមត្តចារិស្ស បុគ្គលស្ស នេវ ឈានំ ន វិបស្សនា ន មគ្គផលានិ វឌ្ឍន្តិ. យថា បន រុក្ខំ សំសិព្ពន្តី បរិយោនន្ធន្តី តស្ស វិនាសាយ មាលុវាលតា វឌ្ឍតិ, ឯវមស្ស ឆ ទ្វារានិ និស្សាយ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ តណ្ហា វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ. សោ ប្លវតី ហុរា ហុរន្តិ សោ តណ្ហាវសិកោ បុគ្គលោ ភវេ ភវេ ឧប្លវតិ ធាវតិ. យថា កិំ វិយាតិ? ផលមិច្ឆំវ វនស្មិ វានរោ, យថា រុក្ខផលំ ឥច្ឆន្តោ វានរោ វនស្មិំ ធាវតិ, តស្ស តស្ស រុក្ខស្ស សាខំ គណ្ហាតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, តម្បិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, ‘‘សាខំ អលភិត្វា សន្និសិន្នោ’’តិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតិ, ឯវមេវ តណ្ហាវសិកោ បុគ្គលោ ហុរា ហុរំ ធាវន្តោ ‘‘អារម្មណំ អលភិត្វា តណ្ហាយ អបវត្តំ បត្តោ’’តិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតិ.

យន្តិ យំ បុគ្គលំ ឯសា លាមកភាវេន ជម្មី វិសាហារតាយ វិសបុប្ផតាយ វិសផលតាយ វិសបរិភោគតាយ រូបាទីសុ វិសត្តតាយ អាសត្តតាយ វិសត្តិកាតិ សង្ខ្យំ គតា ឆទ្វារិកតណ្ហា អភិភវតិ. យថា នាម វស្សានេ បុនប្បុនំ វស្សន្តេន ទេវេន អភិវដ្ឋំ ពីរណតិណំ វឌ្ឍតិ, ឯវំ តស្ស បុគ្គលស្ស អន្តោ វដ្ដមូលកា សោកា អភិវឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ.

ទុរច្ចយន្តិ យោ បន បុគ្គលោ ឯវំ វុត្តប្បការំ អតិក្កមិតុំ បជហិតុំ ទុក្ករតាយ ទុរច្ចយំ តណ្ហំ សហតិ អភិភវតិ, តម្ហា បុគ្គលា វដ្ដមូលកា សោកា បបតន្តិ. យថា នាម បោក្ខរេ បទុមបត្តេ បតិតំ ឧទកពិន្ទុ ន បតិដ្ឋាតិ, ឯវំ ន បតិដ្ឋហន្តីតិ អត្ថោ.

តំ វោ វទាមីតិ តេន ការណេន អហំ តុម្ហេ វទាមិ. ភទ្ទំ វោតិ ភទ្ទំ តុម្ហាកំ ហោតុ, មា អហំ កបិលោ វិយ វិនាសំ បាបុណថាតិ អត្ថោ. មូលន្តិ ឥមិស្សា ឆទ្វារិកតណ្ហាយ អរហត្តមគ្គញាណេន មូលំ ខណថ. កិំ វិយាតិ? ឧសីរត្ថោវ ពីរណំ, យថា ឧសីរេន អត្ថិកោ បុរិសោ មហន្តេន កុទាលេន ពីរណំ ខណតិ, ឯវមស្សា មូលំ ខណថាតិ អត្ថោ. មា វោ នឡំវ សោតោវ, មារោ ភញ្ជិ បុនប្បុនន្តិ មា តុម្ហេ នទីសោតេ ជាតំ នឡំ មហាវេគេន អាគតោ នទីសោតោ វិយ កិលេសមារោ មរណមារោ ទេវបុត្តមារោ ច បុនប្បុនំ ភញ្ជតូតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ កេវដ្ដបុត្តា សំវេគំ អាបជ្ជិត្វា ទុក្ខស្សន្តកិរិយំ បត្ថយមានា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ន ចិរស្សេវ ទុក្ខស្សន្តំ កត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ អានេញ្ជវិហារសមាបត្តិធម្មបរិភោគេន ឯកបរិភោគា អហេសុន្តិ.

កបិលមច្ឆវត្ថុ បឋមំ.

២. សូករបោតិកាវត្ថុ

យថាបិ មូលេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ គូថសូករបោតិកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិំ កិរ សមយេ សត្ថា រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ឯកំ សូករបោតិកំ ទិស្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. តស្ស សិតំ ករោន្តស្ស មុខវិវរនិគ្គតំ ទន្តោភាសមណ្ឌលំ ទិស្វា អានន្ទត្ថេរោ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ សិតការណំ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘បស្សសេតំ, អានន្ទ, សូករបោតិក’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ឯសា កកុសន្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ ឯកាយ អាសនសាលាយ សាមន្តា កុក្កុដី អហោសិ. សា ឯកស្ស យោគាវចរស្ស វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ សជ្ឈាយន្តស្ស ធម្មឃោសំ សុត្វា តតោ ចុតា រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧព្ពរី នាម រាជធីតា អហោសិ. សា អបរភាគេ សរីរវលញ្ជដ្ឋានំ បវិដ្ឋា បុឡវករាសិំ ទិស្វា តត្ថ បុឡវកសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា បឋមំ ឈានំ បដិលភិ. សា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. តតោ ចវិត្វា បុន គតិវសេន អាលុលមានា ឥទានិ សូករយោនិយំ និព្ពត្តិ, ឥទំ ការណំ ទិស្វា មយា សិតំ បាតុកតន្តិ. តំ សុត្វា អានន្ទត្ថេរប្បមុខា ភិក្ខូ មហន្តំ សំវេគំ បដិលភិំសុ. សត្ថា តេសំ សំវេគំ ឧប្បាទេត្វា ភវតណ្ហាយ អាទីនវំ បកាសេន្តោ អន្តរវីថិយំ ឋិតកោវ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៣៨. ‘‘យថាបិ មូលេ អនុបទ្ទវេ ទឡ្ហេ,

ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនរេវ រូហតិ;

ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ,

និព្ពត្តតី ទុក្ខមិទំ បុនប្បុនំ.

៣៣៩. ‘‘យស្ស ឆត្តិំសតិ សោតា, មនាបសវនា ភុសា;

មហាវហន្តិ ទុទ្ទិដ្ឋិំ, សង្កប្បា រាគនិស្សិតា.

៣៤០. ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា, លតា ឧប្បជ្ជ តិដ្ឋតិ;

តញ្ច ទិស្វា លតំ ជាតំ, មូលំ បញ្ញាយ ឆិន្ទថ.

៣៤១. ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច,

សោមនស្សានិ ហោន្តិ ជន្តុនោ;

តេ សាតសិតា សុខេសិនោ,

តេ វេ ជាតិជរូបគា នរា.

៣៤២. ‘‘តសិណាយ បុរក្ខតា បជា,

បរិសប្បន្តិ សសោវ ពន្ធិតោ;

សំយោជនសង្គសត្តកា,

ទុក្ខមុបេន្តិ បុនប្បុនំ ចិរាយ.

៣៤៣. ‘‘តសិណាយ បុរក្ខតា បជា,

បរិសប្បន្តិ សសោវ ពន្ធិតោ;

តស្មា តសិណំ វិនោទយេ,

អាកង្ខន្ត វិរាគមត្តនោ’’តិ.

តត្ថ មូលេតិ យស្ស រុក្ខស្ស ចតូសុ ទិសាសុ ចតុធា ហេដ្ឋា ច ឧជុកមេវ គតេ បញ្ចវិធមូលេ ឆេទនផាលនបាចនវិជ្ឈនាទីនំ កេនចិ ឧបទ្ទវេន អនុបទ្ទវេ ថិរបត្តតាយ ទឡ្ហេ សោ រុក្ខោ ឧបរិច្ឆិន្នោបិ សាខានំ វសេន បុនទេវ រូហតិ, ឯវមេវ ឆទ្វារិកាយ តណ្ហាយ អនុសយេ អរហត្តមគ្គញាណេន អនុហតេ អសមុច្ឆិន្នេ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ ជាតិអាទិភេទំ ឥទំ ទុក្ខំ បុនប្បុនំ និព្ពត្តតិយេវាតិ អត្ថោ.

យស្សាតិ យស្ស បុគ្គលស្ស ‘‘ឥតិ អជ្ឈត្តិកស្សូបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្សូបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានី’’តិ ឥមេសំ តណ្ហាវិចរិតានំ វសេន ឆត្តិំសតិយា សោតេហិ សមន្នាគតា មនាបេសុ រូបាទីសុ អាសវតិ បវត្តតីតិ មនាបសវនា តណ្ហា ភុសា ពលវតី ហោតិ, តំ បុគ្គលំ វិបន្នញាណតាយ ទុទ្ទិដ្ឋិំ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ មហន្តភាវេន មហា ហុត្វា ឈានំ វា វិបស្សនំ វា អនិស្សាយ រាគនិស្សិតា សង្កប្បា វហន្តីតិ អត្ថោ.

សវន្តិ សព្ពធិ សោតាតិ ឥមេ តណ្ហាសោតា ចក្ខុទ្វារាទីនំ វសេន សព្ពេសុ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ សវនតោ, សព្ពាបិ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ សព្ពភវេសុ វា សវនតោ សព្ពធិ សវន្តិ នាម. លតាតិ បលិវេឋនដ្ឋេន សំសិព្ពនដ្ឋេន ច លតា វិយាតិ លតា. ឧប្បជ្ជ តិដ្ឋតីតិ ឆហិ ទ្វារេហិ ឧប្បជ្ជិត្វា រូបាទីសុ អារម្មណេសុ តិដ្ឋតិ. តញ្ច ទិស្វាតិ តំ បន តណ្ហាលតំ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ជាតដ្ឋានវសេន ទិស្វា. បញ្ញាយាតិ សត្ថេន វនេ ជាតំ លតំ វិយ មគ្គបញ្ញាយ មូលេ ឆិន្ទថាតិ អត្ថោ.

សរិតានីតិ អនុសដានិ បយាតានិ. សិនេហិតានីតិ ចីវរាទីសុ បវត្តសិនេហវសេន សិនេហិតានិ ច, តណ្ហាសិនេហមក្ខិតានីតិ អត្ថោ. សោមនស្សានីតិ តណ្ហាវសិកស្ស ជន្តុនោ ឯវរូបានិ សោមនស្សានិ ភវន្តិ. តេ សាតសិតាតិ តេ តណ្ហាវសិកា បុគ្គលា សាតនិស្សិតា សុខនិស្សិតា ច ហុត្វា សុខេសិនោ សុខបរិយេសិនោ ភវន្តិ. តេ វេតិ យេ ឯវរូបា នរា, តេ ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ឧបគច្ឆន្តិយេវាតិ ជាតិជរូបគា នាម ហោន្តិ. បជាតិ ឥមេ សត្តា តាសករណេន តសិណាតិ សង្ខ្យំ គតាយ តណ្ហាយ បុរក្ខតា បរិវារិតា ហុត្វា.

ពន្ធិតោតិ លុទ្ទេន អរញ្ញេ ពទ្ធោ សសោ វិយ បរិសប្បន្តិ ភាយន្តិ. សំយោជនសង្គសត្តកាតិ ទសវិធេន សំយោជនសង្គេន ចេវ សត្តវិធេន រាគសង្គាទិនា ច សត្តា ពទ្ធា តស្មិំ វា លគ្គា ហុត្វា. ចិរាយាតិ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ បុនប្បុនំ ជាតិអាទិកំ ទុក្ខំ ឧបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា តសិណាយ បុរក្ខតា បលិវេឋិតា សត្តា, តស្មា អត្តនោ វិរាគំ រាគាទិវិគមំ និព្ពានំ បត្ថេន្តោ អាកង្កមានោ ភិក្ខុ អរហត្តមគ្គេនេតំ តសិណំ វិនោទយេ បនុទិត្វា នីហរិត្វា ឆឌ្ឌេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ.

សាបិ ខោ សូករបោតិកា តតោ ចវិត្វា សុវណ្ណភូមិយំ រាជកុលេ និព្ពត្តិ, តតោ ចុតា ពារាណសិយំ, តតោ ចុតា សុប្បារកបដ្ដនេ អស្សវាណិជគេហេ និព្ពត្តិ, តតោ ចុតា កាវីរបដ្ដនេ នាវិកស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, តតោ ចុតា អនុរាធបុរេ ឥស្សរកុលគេហេ និព្ពត្តិ, តតោ ចុតា តស្សេវ ទក្ខិណទិសាយ ភោក្កន្តគាមេ សុមនស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស ធីតា នាមេន សុមនា ឯវ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថស្សា បិតា តស្មិំ គាមេ ឆឌ្ឌិតេ ទីឃវាបិរដ្ឋំ គន្ត្វា មហាមុនិគាមេ នាម វសិ. តត្ថ នំ ទុដ្ឋគាមណិរញ្ញោ អមច្ចោ លកុណ្ឌកអតិម្ពរោ នាម កេនចិទេវ ករណីយេន គតោ ទិស្វា មហន្តំ មង្គលំ កត្វា អាទាយ មហាបុណ្ណគាមំ គតោ. អថ នំ កោដិបព្ពតមហាវិហារវាសី មហាអនុរុទ្ធត្ថេរោ នាម តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា តស្សា គេហទ្វារេ ឋិតោ ទិស្វា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ កថេសិ, ‘‘អាវុសោ, សូករបោតិកា នាម លកុណ្ឌកអតិម្ពរមហាមត្តស្ស ភរិយភាវំ បត្តា, អហោ អច្ឆរិយ’’ន្តិ. សា តំ កថំ សុត្វា អតីតភវេ ឧគ្ឃាដេត្វា ជាតិស្សរញាណំ បដិលភិ. តង្ខណញ្ញេវ ឧប្បន្នសំវេគា សាមិកំ យាចិត្វា មហន្តេន ឥស្សរិយេន បញ្ចពលកត្ថេរីនំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តិស្សមហាវិហារេ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. បច្ឆា ទមិឡមទ្ទនេ កតេ ញាតីនំ វសនដ្ឋានំ ភោក្កន្តគាមមេវ គន្ត្វា តត្ថ វសន្តី កល្លមហាវិហារេ អាសីវិសោបមសុត្តន្តំ សុត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

សា បរិនិព្ពានទិវសេ ភិក្ខុភិក្ខុនីហិ បុច្ឆិតា ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស សព្ពំ ឥមំ បវត្តិំ និរន្តរំ កថេត្វា សន្និបតិតស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ មណ្ឌលារាមវាសិនា ធម្មបទភាណកមហាតិស្សត្ថេរេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា ‘‘អហំ បុព្ពេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតា កុក្កុដី ហុត្វា តត្ថ សេនស្ស សន្តិកា សីសច្ឆេទំ បត្វា រាជគហេ និព្ពត្តា, បរិព្ពាជិកាសុ បព្ពជិត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតា សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តា នចិរស្សេវ ចវិត្វា សូករយោនិំ គន្ត្វា តតោ ចុតា សុវណ្ណភូមិំ, តតោ ចុតា ពារាណសិំ, តតោ ចុតា សុប្បារកបដ្ដនំ, តតោ ចុតា កាវីរបដ្ដនំ, តតោ ចុតា អនុរាធបុរំ, តតោ ចុតា ភោក្កន្តគាម’’ន្តិ ឯវំ សមវិសមេ តេរស អត្តភាវេ បត្វា ‘‘ឥទានិ ឧក្កណ្ឋិត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តា, សព្ពេបិ អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ វត្វា ចតស្សោ បរិសា សំវេជេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ.

សូករបោតិកាវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. វិព្ភន្តភិក្ខុវត្ថុ

យោ និព្ពនថោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វិព្ភន្តកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកោ ហុត្វា ចត្តារិ ឈានានិ ឧប្បាទេត្វាបិ អត្តនោ មាតុលស្ស សុវណ្ណការស្ស គេហេ វិសភាគារម្មណំ ទិស្វា តត្ថ បដិពទ្ធចិត្តោ វិព្ភមិ. អថ នំ មនុស្សា អលសភាវេន កម្មំ កាតុំ អនិច្ឆន្តំ គេហា នីហរិំសុ. សោ បាបមិត្តសំសគ្គេន ចោរកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តោ វិចរិ. អថ នំ ឯកទិវសំ គហេត្វា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ តាឡេន្តា អាឃាតនំ នយិំសុ. ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ បវិសន្តោ តំ ទក្ខិណេន ទ្វារេន នីហរិយមានំ ទិស្វា ពន្ធនំ សិថិលំ ការេត្វា ‘‘បុព្ពេ តយា បរិចិតកម្មដ្ឋានំ បុន អាវជ្ជេហី’’តិ អាហ. សោ តេន ឱវាទេន សតុប្បាទំ លភិត្វា បុន ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេសិ. អថ នំ ‘‘អាឃាតនំ នេត្វា ឃាតេស្សាមា’’តិ សូលេ ឧត្តាសេសុំ. សោ ន ភាយតិ ន សន្តសតិ. អថស្ស តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ ឋិតា មនុស្សា អសិសត្តិតោមរាទីនិ អាវុធានិ ឧក្ខិបិត្វាបិ តំ អសន្តសន្តមេវ ទិស្វា ‘‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ បុរិសំ, អនេកសតានញ្ហិ អាវុធហត្ថានំ បុរិសានំ មជ្ឈេ នេវ ឆម្ភតិ ន វេធតិ, អហោ អច្ឆរិយ’’ន្តិ អច្ឆរិយព្ភុតជាតា មហានាទំ នទិត្វា រញ្ញោ តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. រាជា តំ ការណំ សុត្វា ‘‘វិស្សជ្ជេថ ន’’ន្តិ អាហ. សត្ថុ សន្តិកម្បិ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចយិំសុ. សត្ថា ឱភាសំ ផរិត្វា តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៣៤៤. ‘‘យោ និព្ពនថោ វនាធិមុត្តោ,

វនមុត្តោ វនមេវ ធាវតិ;

តំ បុគ្គលមេថ បស្សថ,

មុត្តោ ពន្ធនមេវ ធាវតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ គិហិភាវេ អាលយសង្ខាតំ វនថំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតតាយ និព្ពនថោ ទិព្ពវិហារសង្ខាតេ តបោវនេ អធិមុត្តោ ឃរាវាសពន្ធនសង្ខាតា តណ្ហាវនា មុត្តោ ហុត្វា បុន ឃរាវាសពន្ធនសង្ខាតំ តណ្ហាវនមេវ ធាវតិ, ឯថ តំ បុគ្គលំ បស្សថ, ឯសោ ឃរាវាសពន្ធនតោ មុត្តោ ឃរាវាសពន្ធនមេវ ធាវតីតិ.

ឥមំ បន ទេសនំ សុត្វា សោ រាជបុរិសានំ អន្តរេ សូលគ្គេ និសិន្នោវ ឧទយព្ពយំ បដ្ឋបេត្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ សោតាបត្តិផលំ បត្វា សមាបត្តិសុខំ អនុភវន្តោ វេហាសំ ឧប្បតិត្វា អាកាសេនេវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ មជ្ឈេយេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ.

វិព្ភន្តភិក្ខុវត្ថុ តតិយំ.

៤. ពន្ធនាគារវត្ថុ

ន តំ ទឡ្ហន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ពន្ធនាគារំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិំ កិរ កាលេ ពហូ សន្ធិច្ឆេទកបន្ថឃាតកមនុស្សឃាតកេ ចោរេ អានេត្វា កោសលរញ្ញោ ទស្សយិំសុ. តេ រាជា អន្ទុពន្ធនរជ្ជុពន្ធនសង្ខលិកពន្ធនេហិ ពន្ធាបេសិ. តិំសមត្តាបិ ខោ ជានបទា ភិក្ខូ សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមា អាគន្ត្វា ទិស្វា វន្ទិត្វា បុនទិវសេ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ ចរន្តា ពន្ធនាគារំ គន្ត្វា តេ ចោរេ ទិស្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា សាយន្ហសមយេ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ អម្ហេហិ បិណ្ឌាយ ចរន្តេហិ ពន្ធនាគារេ ពហូ ចោរា អន្ទុពន្ធនាទីហិ ពទ្ធា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា ទិដ្ឋា, តេ តានិ ពន្ធនានិ ឆិន្ទិត្វា បលាយិតុំ ន សក្កោន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, តេហិ ពន្ធនេហិ ថិរតរំ អញ្ញំ ពន្ធនំ នាមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ ពន្ធនានិ នាមេតានិ, យំ បនេតំ ធនធញ្ញបុត្តទារាទីសុ តណ្ហាសង្ខាតំ កិលេសពន្ធនំ, ឯតំ ឯតេហិ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន ថិរតរំ, ឯវំ មហន្តម្បិ បនេតំ ទុច្ឆិន្ទនិយំ ពន្ធនំ បោរាណកបណ្ឌិតា ឆិន្ទិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បព្ពជិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ ទុគ្គតគហបតិកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស បិតា កាលមកាសិ. សោ ភតិំ កត្វា មាតរំ បោសេសិ. អថស្ស មាតា អនិច្ឆមានស្សេវ ឯកំ កុលធីតរំ គេហេ កត្វា អបរភាគេ កាលមកាសិ. ភរិយាយបិស្ស កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សោ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ អជានន្តោវ, ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ភតិំ កត្វា ជីវ, អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, ននុ គព្ភោ មេ បតិដ្ឋិតោ, មយិ វិជាតាយ ទារកំ ទិស្វា បព្ពជិស្សសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្សា វិជាតកាលេ, ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ សោត្ថិនា វិជាតា, ឥទានិ អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាបុច្ឆិ. អថ នំ សា ‘‘បុត្តស្ស តាវ ថនបានតោ អបគមនកាលំ អាគមេហី’’តិ វត្វា បុន គព្ភំ គណ្ហិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា គន្តុំ ន សក្កា, ឥមិស្សា អនាចិក្ខិត្វាវ បលាយិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សោ តស្សា អនាចិក្ខិត្វាវ រត្តិភាគេ ឧដ្ឋាយ បលាយិ. អថ នំ នគរគុត្តិកា អគ្គហេសុំ. សោ ‘‘អហំ, សាមិ, មាតុបោសកោ នាម, វិស្សជ្ជេថ ម’’ន្តិ អត្តានំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ វសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញាសមាបត្តិយោ លភិត្វា ឈានកីឡាយ កីឡន្តោ វិហាសិ. សោ តត្ថ វសន្តោយេវ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម មេ ទុច្ឆិន្ទនិយំ បុត្តទារពន្ធនំ កិលេសពន្ធនំ ឆិន្ន’’ន្តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា តេន ឧទានិតំ ឧទានំ បកាសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៤៥. ‘‘ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា,

យទាយសំ ទារុជបព្ពជញ្ច;

សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ,

បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា.

៣៤៦. ‘‘ឯតំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា,

ឱហារិនំ សិថិលំ ទុប្បមុញ្ចំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន បរិព្ពជន្តិ,

អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយា’’តិ.

តត្ថ ធីរាតិ ពុទ្ធាទយោ បណ្ឌិតបុរិសា យំ សង្ខលិកសង្ខាតំ អយសា និព្ពត្តំ អាយសំ, អន្ទុពន្ធនសង្ខាតំ ទារុជំ, យញ្ច បព្ពជតិណេហិ វា អញ្ញេហិ វា វាកាទីហិ រជ្ជុំ កត្វា កតំ រជ្ជុពន្ធនំ, តំ អសិអាទីហិ ឆិន្ទិតុំ សក្កុណេយ្យភាវេន ថិរន្តិ ន វទន្តីតិ អត្ថោ. សារត្តរត្តាតិ សារត្តា ហុត្វា រត្តា, ពហលតររាគរត្តាតិ អត្ថោ. មណិកុណ្ឌលេសូតិ មណីសុ ចេវ កុណ្ឌលេសុ ច, មណិវិចិត្តេសុ វា កុណ្ឌលេសុ. ឯតំ ទឡ្ហន្តិ យេ មណិកុណ្ឌលេសុ សារត្តរត្តា, តេសំ សោ រាគោ ច យា បុត្តទារេសុ អបេក្ខា តណ្ហា, ឯតំ កិលេសមយំ ពន្ធនញ្ច បណ្ឌិតបុរិសា ទឡ្ហន្តិ វទន្តិ. ឱហារិនន្តិ អាកឌ្ឍិត្វា ចតូសុ អបាយេសុ បាតនតោ អវហរតិ ហេដ្ឋា ហរតីតិ ឱហារិនំ. សិថិលន្តិ ពន្ធនដ្ឋានេ ឆវិចម្មមំសានិ ន ឆិន្ទតិ, លោហិតំ ន នីហរតិ, ពន្ធនភាវម្បិ អជានាបេត្វា ថលបថជលបថាទីសុ កម្មានិ កាតុំ ទេតីតិ សិថិលំ. ទុប្បមុញ្ចន្តិ លោភវសេន ហិ ឯកវារម្បិ ឧប្បន្នំ កិលេសពន្ធនំ ទដ្ឋដ្ឋានតោ កច្ឆបោ វិយ ទុម្មោចិយំ ហោតីតិ ទុប្បមុញ្ចំ. ឯតម្បិ ឆេត្វានាតិ ឯតំ ទឡ្ហម្បិ កិលេសពន្ធនំ ញាណខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា អនបេក្ខិនោ ហុត្វា កាមសុខំ បហាយ បរិព្ពជន្តិ, បក្កមន្តិ បព្ពជន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ពន្ធនាគារវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ខេមាថេរីវត្ថុ

យេ រាគរត្តាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ខេមំ នាម រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស អគ្គមហេសិំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ បទុមុត្តរបាទមូលេ បត្ថិតបត្ថនា អតិវិយ អភិរូបា បាសាទិកា អហោសិ. ‘‘សត្ថា កិរ រូបស្ស ទោសំ កថេតី’’តិ សុត្វា បន សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ ន ឥច្ឆិ. រាជា តស្សា រូបមទមត្តភាវំ ញត្វា វេឡុវនវណ្ណនាបដិសំយុត្តានិ គីតានិ ការេត្វា នដាទីនំ ទាបេសិ. តេសំ តានិ គាយន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា តស្សា វេឡុវនំ អទិដ្ឋបុព្ពំ វិយ អសុតបុព្ពំ វិយ ច អហោសិ. សា ‘‘កតរំ ឧយ្យានំ សន្ធាយ គាយថា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវី, តុម្ហាកំ វេឡុវនុយ្យានមេវា’’តិ វុត្តេ ឧយ្យានំ គន្តុកាមា អហោសិ. សត្ថា តស្សា អាគមនំ ញត្វា បរិសមជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោវ តាលវណ្ដំ អាទាយ អត្តនោ បស្សេ ឋត្វា ពីជមានំ អភិរូបំ ឥត្ថិំ និម្មិនិ. ខេមា, ទេវីបិ បវិសមានាវ តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ រូបស្ស ទោសំ កថេតីតិ វទន្តិ, អយញ្ចស្ស សន្តិកេ ឥត្ថី ពីជយមានា ឋិតា, នាហំ ឥមិស្សា កលភាគម្បិ ឧបេមិ, ន មយា ឦទិសំ ឥត្ថិរូបំ ទិដ្ឋបុព្ពំ, សត្ថារំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេត្វា តថាគតស្ស កថាសទ្ទម្បិ អនិសាមេត្វា តមេវ ឥត្ថិំ ឱលោកយមានា អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា តស្មិំ រូបេ ឧប្បន្នពហុមានតំ ញត្វា តំ រូបំ បឋមវយាទិវសេន ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បរិយោសានេ អដ្ឋិមត្តាវសានំ កត្វា ទស្សេសិ. ខេមា តំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបម្បិ នាមេតំ រូបំ មុហុត្តេនេវ ខយវយំ សម្បត្តំ, នត្ថិ វត ឥមស្មិំ រូបេ សារោ’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា តស្សា ចិត្តាចារំ ឱលោកេត្វា, ‘‘ខេមេ, ត្វំ ‘ឥមស្មិំ រូបេ សារោ អត្ថី’តិ ចិន្តេសិ, បស្ស ទានិស្ស អសារភាវ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស ខេមេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិបត្ថិត’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.២.៣៥៤);

សា គាថាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘ខេមេ, ឥមេ សត្តា រាគរត្តា ទោសបទុដ្ឋា មោហមូឡ្ហា អត្តនោ តណ្ហាសោតំ សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, តត្ថេវ លគ្គន្តី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៣៤៧. ‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ,

សយំ កតំ មក្កដកោវ ជាលំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន វជន្តិ ធីរា,

អនបេក្ខិនោ សព្ពទុក្ខំ បហាយា’’តិ.

តត្ថ មក្កដកោវ ជាលន្តិ យថា នាម មក្កដកោ សុត្តជាលំ កត្វា មជ្ឈេ ឋានេ នាភិមណ្ឌលេ និបន្នោ បរិយន្តេ បតិតំ បដង្គំ វា មក្ខិកំ វា វេគេន គន្ត្វា វិជ្ឈិត្វា តស្ស រសំ បិវិត្វា បុន គន្ត្វា តស្មិំយេវ ឋានេ និបជ្ជតិ, ឯវមេវ យេ សត្តា រាគរត្តា ទោសបទុដ្ឋា មោហមូឡ្ហា សយំកតំ តណ្ហាសោតំ អនុបតន្តិ, តេ តំ សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ ទុរតិក្កមំ. ឯតម្បិ ឆេត្វាន វជន្តិ ធីរាតិ បណ្ឌិតា ឯតំ ពន្ធនំ ឆេត្វា អនបេក្ខិនោ និរាលយា ហុត្វា អរហត្តមគ្គេន សព្ពទុក្ខំ បហាយ វជន្តិ, គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ខេមា អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសិ. សត្ថា រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, ខេមាយ បព្ពជិតុំ វា បរិនិព្ពាយិតុំ វា វដ្ដតី’’តិ. ភន្តេ, បព្ពាជេថ នំ, អលំ បរិនិព្ពានេនាតិ. សា បព្ពជិត្វា អគ្គសាវិកា អហោសីតិ.

ខេមាថេរីវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. ឧគ្គសេនវត្ថុ

មុញ្ច បុរេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឧគ្គសេនំ អារព្ភ កថេសិ.

បញ្ចសតា កិរ នដា សំវច្ឆរេ វា ឆមាសេ វា បត្តេ រាជគហំ គន្ត្វា រញ្ញោ សត្តាហំ សមជ្ជំ កត្វា ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ លភន្តិ, អន្តរន្តរេ ឧក្ខេបទាយានំ បរិយន្តោ នត្ថិ. មហាជនោ មញ្ចាតិមញ្ចាទីសុ ឋត្វា សមជ្ជំ ឱលោកេសិ. អថេកា លង្ឃិកធីតា វំសំ អភិរុយ្ហ តស្ស ឧបរិ បរិវត្តិត្វា តស្ស បរិយន្តេ អាកាសេ ចង្កមមានា នច្ចតិ ចេវ គាយតិ ច. តស្មិំ សមយេ ឧគ្គសេនោ នាម សេដ្ឋិបុត្តោ សហាយកេន សទ្ធិំ មញ្ចាតិមញ្ចេ ឋិតោ តំ ឱលោកេត្វា តស្សា ហត្ថបាទវិក្ខេបាទីសុ ឧប្បន្នសិនេហោ គេហំ គន្ត្វា ‘‘តំ លភន្តោ ជីវិស្សាមិ, អលភន្តស្ស មេ ឥធេវ មរណ’’ន្តិ អាហារូបច្ឆេទំ កត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. មាតាបិតូហិ, ‘‘តាត, កិំ តេ រុជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិតោបិ ‘‘តំ មេ នដធីតរំ លភន្តស្ស ជីវិតំ អត្ថិ, អលភន្តស្ស មេ ឥធេវ មរណ’’ន្តិ វត្វា, ‘‘តាត, មា ឯវំ ករិ, អញ្ញំ តេ អម្ហាកំ កុលស្ស ច ភោគានញ្ច អនុរូបំ កុមារិកំ អានេស្សាមា’’តិ វុត្តេបិ តថេវ វត្វា និបជ្ជិ. អថស្ស បិតា ពហុំ យាចិត្វាបិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ តស្ស សហាយំ បក្កោសាបេត្វា កហាបណសហស្សំ ទត្វា ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា អត្តនោ ធីតរំ មយ្ហំ បុត្តស្ស ទេតូ’’តិ បហិណិ. សោ ‘‘នាហំ កហាបណេ គហេត្វា ទេមិ, សចេ បន សោ ឥមំ អលភិត្វា ជីវិតុំ ន សក្កោតិ, តេន ហិ អម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ វិចរតុ, ទស្សាមិស្ស ធីតរ’’ន្តិ អាហ. មាតាបិតរោ បុត្តស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោ ‘‘អហំ តេហិ សទ្ធិំ វិចរិស្សាមី’’តិ វត្វា យាចន្តានម្បិ តេសំ កថំ អនាទិយិត្វា និក្ខមិត្វា នាដកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តស្ស ធីតរំ ទត្វា តេន សទ្ធិំយេវ គាមនិគមរាជធានីសុ សិប្បំ ទស្សេន្តោ វិចរិ.

សាបិ តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ នចិរស្សេវ បុត្តំ លភិត្វា កីឡាបយមានា ‘‘សកដគោបកស្ស បុត្ត, ភណ្ឌហារកស្ស បុត្ត, កិញ្ចិ អជានកស្ស បុត្តា’’តិ វទតិ. សោបិ នេសំ សកដបរិវត្តកំ កត្វា ឋិតដ្ឋានេ គោណានំ តិណំ អាហរតិ, សិប្បទស្សនដ្ឋានេ លទ្ធភណ្ឌកំ ឧក្ខិបិត្វា ហរតិ. តទេវ កិរ សន្ធាយ សា ឥត្ថី បុត្តំ កីឡាបយមានា តថា វទតិ. សោ អត្តានំ អារព្ភ តស្សា គាយនភាវំ ញត្វា តំ បុច្ឆិ – ‘‘មំ សន្ធាយ កថេសី’’តិ? ‘‘អាម, តំ សន្ធាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ អហំ បលាយិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘កិំ បន មយ្ហំ តយា បលាយិតេន វា អាគតេន វា’’តិ បុនប្បុនំ តទេវ គីតំ គាយតិ. សា កិរ អត្តនោ រូបសម្បត្តិញ្ចេវ ធនលាភញ្ច និស្សាយ តំ កិស្មិញ្ចិ ន មញ្ញតិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ និស្សាយ ឥមិស្សា អយំ មានោ’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘សិប្បំ និស្សាយា’’តិ ញត្វា ‘‘ហោតុ, សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ សសុរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ជាននកសិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា គាមនិគមាទីសុ សិប្បំ ទស្សេន្តោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ឧគ្គសេនោ សេដ្ឋិបុត្តោ នគរវាសីនំ សិប្បំ ទស្សេស្សតី’’តិ អារោចាបេសិ.

នគរវាសិនោ មញ្ចាតិមញ្ចាទយោ ពន្ធាបេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សន្និបតិំសុ. សោបិ សដ្ឋិហត្ថំ វំសំ អភិរុយ្ហ តស្ស មត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ស្វេ សេដ្ឋិបុត្តោ សិប្បំ ទស្សេស្សាមីតិ វំសមត្ថកេ ឋស្សតិ, តស្ស ទស្សនត្ថំ មហាជនោ សន្និបតិស្សតិ. តត្រ អហំ ចតុប្បទិកំ គាថំ ទេសេស្សាមិ, តំ សុត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, ឧគ្គសេនោបិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ កាលំ សល្លក្ខេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឧគ្គសេនោបិ សត្ថរិ អន្តោនគរំ អបវិដ្ឋេយេវ ឧន្នាទនត្ថាយ មហាជនស្ស អង្គុលិសញ្ញំ ទត្វា វំសមត្ថកេ បតិដ្ឋាយ អាកាសេយេវ សត្ត វារេ បរិវត្តិត្វា ឱរុយ្ហ វំសមត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា នគរំ បវិសន្តោ យថា តំ បរិសា ន ឱលោកេតិ, ឯវំ កត្វា អត្តានមេវ ឱលោកាបេសិ. ឧគ្គសេនោ បរិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘ន មំ បរិសា ឱលោកេតី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ឥទំ មយា សំវច្ឆរេ កត្តព្ពំ សិប្បំ, សត្ថរិ នគរំ បវិសន្តេ បរិសា មំ អនោលោកេត្វា សត្ថារមេវ ឱលោកេតិ, មោឃំ វត មេ សិប្បទស្សនំ ជាត’’ន្តិ ចិន្តេសិ.

សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, មោគ្គល្លាន, សេដ្ឋិបុត្តំ វទេហិ ‘សិប្បំ កិរ ទស្សេតូ’’’តិ អាហ. ថេរោ គន្ត្វា វំសស្ស ហេដ្ឋា ឋិតោ សេដ្ឋិបុត្តំ អាមន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥង្ឃ បស្ស នដបុត្ត, ឧគ្គសេន មហព្ពល;

ករោហិ រង្គំ បរិសាយ, ហាសយស្សុ មហាជន’’ន្តិ.

សោ ថេរស្ស កថំ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា ‘‘សត្ថា មញ្ញេ មម សិប្បំ បស្សិតុកាមោ’’តិ វំសមត្ថកេ ឋិតកោវ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥង្ឃ បស្ស មហាបញ្ញ, មោគ្គល្លាន មហិទ្ធិក;

ករោមិ រង្គំ បរិសាយ, ហាសយាមិ មហាជន’’ន្តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា វំសមត្ថកតោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អាកាសេវ ចុទ្ទសក្ខត្តុំ បរិវត្តិត្វា ឱរុយ្ហ វំសមត្ថកេវ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘ឧគ្គសេន, បណ្ឌិតេន នាម អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ អាលយំ បហាយ ជាតិអាទីហិ មុច្ចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៤៨. ‘‘មុញ្ច បុរេ មុញ្ច បច្ឆតោ,

មជ្ឈេ មុញ្ច ភវស្ស បារគូ;

សព្ពត្ថ វិមុត្តមានសោ,

ន បុនំ ជាតិជរំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ មុញ្ច បុរេតិ អតីតេសុ ខន្ធេសុ អាលយំ និកន្តិំ អជ្ឈោសានំ បត្ថនំ បរិយុដ្ឋានំ គាហំ បរាមាសំ តណ្ហំ មុញ្ច. បច្ឆតោតិ អនាគតេសុបិ ខន្ធេសុ អាលយាទីនិ មុញ្ច. មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នេសុបិ តានិ មុញ្ច. ភវស្ស បារគូតិ ឯវំ សន្តេ តិវិធស្សាបិ ភវស្ស អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយវសេន បារគូ បារង្គតោ ហុត្វា ខន្ធធាតុអាយតនាទិភេទេ សព្ពសង្ខតេ វិមុត្តមានសោ វិហរន្តោ បុន ជាតិជរាមរណានិ ន ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សេដ្ឋិបុត្តោបិ វំសមត្ថកេ ឋិតកោវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា វំសតោ ឱរុយ្ហ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន សត្ថារំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ សត្ថា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរោ សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយ អហោសិ. អថ នំ ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ ឧគ្គសេន, សដ្ឋិហត្ថស្ស តេ វំសស្ស មត្ថកតោ ឱតរន្តស្ស ភយំ នាម នាហោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថិ មេ, អាវុសោ, ភយ’’ន្តិ វុត្តេ សត្ថុ អារោចេសុំ, ‘‘ភន្តេ, ឧគ្គសេនោ ‘ន ភាយាមី’តិ វទតិ, អភូតំ វត្វា អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តេន ឧគ្គសេនេន សទិសា ឆិន្នសំយោជនា ភិក្ខូ ភាយន្តិ, ន តសន្តី’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណវគ្គេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សព្ពសំយោជនំ ឆេត្វា, យោ វេ ន បរិតស្សតិ;

សង្គាតិគំ វិសំយុត្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៩៧; សុ. និ. ៦២៦);

ទេសនាវសានេ ពហូនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. បុនេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ឯវំ អរហត្តូបនិស្សយសម្បន្នស្ស ភិក្ខុនោ នដធីតរំ និស្សាយ នដេហិ សទ្ធិំ វិចរណការណំ, កិំ អរហត្តូបនិស្សយការណ’’ន្តិ? សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ឧភយម្បេតំ ឥមិនា ឯវ កត’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ បកាសេតុំ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សុវណ្ណចេតិយេ ករិយមានេ ពារាណសិវាសិនោ កុលបុត្តា ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ យានកេសុ អារោបេត្វា ‘‘ហត្ថកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ចេតិយដ្ឋានំ គច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ ឯកំ ថេរំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ បស្សិំសុ. អថេកា កុលធីតា ថេរំ ឱលោកេត្វា សាមិកំ អាហ – ‘‘សាមិ, អយ្យោ, បិណ្ឌាយ បវិសតិ, យានកេ ច នោ ពហុំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ, បត្តមស្ស អាហរ, ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ. សោ តំ បត្តំ អាហរិត្វា ខាទនីយភោជនីយស្ស បូរេត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋបេត្វា ឧភោបិ បត្ថនំ ករិំសុ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្សេវ ភាគិនោ ភវេយ្យាមា’’តិ. សោបិ ថេរោ ខីណាសវោវ, តស្មា ឱលោកេន្តោ តេសំ បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា សិតំ អកាសិ. តំ ទិស្វា សា ឥត្ថី សាមិកំ អាហ – ‘‘អម្ហាកំ, អយ្យោ, សិតំ ករោតិ, ឯកោ នដការកោ ភវិស្សតី’’តិ. សាមិកោបិស្សា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥទំ តេសំ បុព្ពកម្មំ. តេ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា សា ឥត្ថី នដគេហេ និព្ពត្តិ, បុរិសោ សេដ្ឋិគេហេ. សោ ‘‘ឯវំ, ភទ្ទេ, ភវិស្សតី’’តិ តស្សា បដិវចនស្ស ទិន្នត្តា នដេហិ សទ្ធិំ វិចរិ. ខីណាសវត្ថេរស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតំ និស្សាយ អរហត្តំ បាបុណិ. សាបិ នដធីតា ‘‘យា មេ សាមិកស្ស គតិ, មយ្ហម្បិ សា ឯវ គតី’’តិ បព្ពជិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋហីតិ.

ឧគ្គសេនវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតវត្ថុ

វិតក្កមថិតស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ ទហរភិក្ខុ សលាកគ្គេ អត្តនោ បត្តសលាកំ គហេត្វា សលាកយាគុំ អាទាយ អាសនសាលំ គន្ត្វា បិវិ. តត្ថ ឧទកំ អលភិត្វា ឧទកត្ថាយ ឯកំ ឃរំ អគមាសិ. តត្ថ តំ ឯកា កុមារិកា ទិស្វាវ ឧប្បន្នសិនេហា, ‘‘ភន្តេ, បុន បានីយេន អត្ថេ សតិ ឥធេវ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. សោ តតោ បដ្ឋាយ យទា បានីយំ ន លភតិ, តទា តត្ថេវ គច្ឆតិ. សាបិស្ស បត្តំ គហេត្វា បានីយំ ទេតិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ យាគុម្បិ ទត្វា បុនេកទិវសំ តត្ថេវ និសីទាបេត្វា ភត្តំ អទាសិ. សន្តិកេ ចស្ស និសីទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ គេហេ ន កិញ្ចិ នត្ថិ នាម, កេវលំ មយំ វិចរណកមនុស្សមេវ ន លភាមា’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. សោ កថិបាហេនេវ តស្សា កថំ សុត្វា ឧក្កណ្ឋិ. អថ នំ ឯកទិវសំ អាគន្តុកា ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កស្មា ត្វំ, អាវុសោ, កិសោ ឧប្បណ្ឌុបណ្ឌុកជាតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកំ នយិំសុ. តេបិ នំ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ត្វំ មាទិសស្ស អារទ្ធវីរិយស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា ‘សោតាបន្នោ’តិ វា ‘សកទាគាមី’តិ វា អត្តានំ អវទាបេត្វា ‘ឧក្កណ្ឋិតោ’តិ វទាបេសិ, ភារិយំ តេ កម្មំ កត’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំ ការណា ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, ឯកា មំ ឥត្ថី ឯវមាហា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខុ, អនច្ឆរិយំ ឯតំ តស្សា កិរិយំ. សា ហិ បុព្ពេ សកលជម្ពុទីបេ អគ្គធនុគ្គហបណ្ឌិតំ បហាយ តំមុហុត្តទិដ្ឋកេ ឯកស្មិំ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា តំ ជីវិតក្ខយំ បាបេសី’’តិ វត្វា តស្សត្ថស្ស បកាសនត្ថំ ភិក្ខូហិ យាចិតោ –

អតីតេ ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតកាលេ តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គហេត្វា តេន តុដ្ឋេន ទិន្នំ ធីតរំ អាទាយ ពារាណសិំ គច្ឆន្តស្ស ឯកស្មិំ អដវិមុខេ ឯកូនបញ្ញាសាយ កណ្ឌេហិ ឯកូនបញ្ញាសចោរេ មារេត្វា កណ្ឌេសុ ខីណេសុ ចោរជេដ្ឋកំ គហេត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា, ‘‘ភទ្ទេ, អសិំ អាហរា’’តិ វុត្តេ តាយ តង្ខណំ ទិដ្ឋចោរេ សិនេហំ កត្វា ចោរស្ស ហត្ថេ អសិថរុំ ឋបេត្វា ចោរេន ធនុគ្គហបណ្ឌិតស្ស មារិតភាវំ អាវិកត្វា ចោរេន ច តំ អាទាយ គច្ឆន្តេន ‘‘មម្បិ ឯសា អញ្ញំ ទិស្វា អត្តនោ សាមិកំ វិយ មារាបេស្សតិ, កិំ មេ ឥមាយា’’តិ ឯកំ នទិំ ទិស្វា ឱរិមតីរេ តំ ឋបេត្វា តស្សា ភណ្ឌកំ អាទាយ ‘‘ត្វំ ឥធេវ ហោហិ, យាវាហំ ភណ្ឌិកំ ឧត្តារេមី’’តិ តត្ថេវ តំ បហាយ គមនភាវញ្ច អាវិកត្វា –

‘‘សព្ពំ ភណ្ឌំ សមាទាយ, បារំ តិណ្ណោសិ ព្រាហ្មណ;

បច្ចាគច្ឆ លហុំ ខិប្បំ, មម្បិ តារេហិ ទានិតោ.

‘‘អសន្ថុតំ មំ ចិរសន្ថុតេន,

និមីនិ ភោតី អទ្ធុវំ ធុវេន;

មយាបិ ភោតី និមិនេយ្យ អញ្ញំ,

ឥតោ អហំ ទូរតរំ គមិស្សំ.

‘‘កាយំ ឯឡគលាគុម្ពេ, ករោតិ អហុហាសិយំ;

នយីធ នច្ចំ វា គីតំ វា, តាឡំ វា សុសមាហិតំ;

អនម្ហិកាលេ សុសោណិ, កិំ នុ ជគ្ឃសិ សោភនេ.

‘‘សិង្គាល ពាល ទុម្មេធ, អប្បបញ្ញោសិ ជម្ពុក;

ជីនោ មច្ឆញ្ច បេសិញ្ច, កបណោ វិយ ឈាយសិ.

‘‘សុទស្សំ វជ្ជមញ្ញេសំ, អត្តនោ បន ទុទ្ទសំ;

ជីនា បតិញ្ច ជារញ្ច, មញ្ញេ ត្វញ្ញេវ ឈាយសិ.

‘‘ឯវមេតំ មិគរាជ, យថា ភាសសិ ជម្ពុក;

សា នូនាហំ ឥតោ គន្ត្វា, ភត្តុ ហេស្សំ វសានុគា.

‘‘យោ ហរេ មត្តិកំ ថាលំ, កំសថាលម្បិ សោ ហរេ;

កតញ្ចេវ តយា បាបំ, បុនបេវំ ករិស្សសី’’តិ. (ជា. ១.៥.១២៨-១៣៤) –

ឥមំ បញ្ចកនិបាតេ ចូឡធនុគ្គហជាតកំ វិត្ថារេត្វា ‘‘តទា ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតោ ត្វំ អហោសិ, សា ឥត្ថី ឯតរហិ អយំ កុមារិកា, សិង្គាលរូបេន អាគន្ត្វា តស្សា និគ្គហការកោ សក្កោ ទេវរាជា អហមេវា’’តិ វត្វា ‘‘ឯវំ សា ឥត្ថី តំមុហុត្តទិដ្ឋកេ ឯកស្មិំ សិនេហេន សកលជម្ពុទីបេ អគ្គបណ្ឌិតំ ជីវិតា វោរោបេសិ, តំ ឥត្ថិំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ តវ តណ្ហំ ឆិន្ទិត្វា វិហរាហិ ភិក្ខូ’’តិ តំ ឱវទិត្វា ឧត្តរិម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៣៤៩. ‘‘វិតក្កមថិតស្ស ជន្តុនោ,

តិព្ពរាគស្ស សុភានុបស្សិនោ;

ភិយ្យោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ,

ឯស ខោ ទឡ្ហំ ករោតិ ពន្ធនំ.

៣៥០. ‘‘វិតក្កូបសមេ ច យោ រតោ,

អសុភំ ភាវយតេ សទា សតោ;

ឯស ខោ ព្យន្តិ កាហិតិ,

ឯស ឆេច្ឆតិ មារពន្ធន’’ន្តិ.

តត្ថ វិតក្កមថិតស្សាតិ កាមវិតក្កាទីហិ វិតក្កេហិ និម្មថិតស្ស. តិព្ពរាគស្សាតិ ពហលរាគស្ស. សុភានុបស្សិនោតិ ឥដ្ឋារម្មណេ សុភនិមិត្តគាហាទិវសេន វិស្សដ្ឋមានសតាយ សុភន្តិ អនុបស្សន្តស្ស. តណ្ហាតិ ឯវរូបស្ស ឈានាទីសុ ឯកម្បិ ន វឌ្ឍតិ, អថ ខោ ឆទ្វារិកា តណ្ហាយេវ ភិយ្យោ វឌ្ឍតិ. ឯស ខោតិ ឯសោ បុគ្គលោ តណ្ហាពន្ធនំ ទឡ្ហំ សុថិរំ ករោតិ. វិតក្កូបសមេតិ មិច្ឆាវិតក្កាទីនំ វូបសមសង្ខាតេ ទសសុ អសុភេសុ បឋមជ្ឈានេ. សទា សតោតិ យោ ឯត្ថ អភិរតោ ហុត្វា និច្ចំ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ សតោ តំ អសុភឈានំ ភាវេតិ. ព្យន្តិ កាហិតីតិ ឯស ភិក្ខុ តីសុ ភវេសុ ឧប្បជ្ជនកំ តណ្ហំ វិគតន្តំ ករិស្សតិ. មារពន្ធនន្តិ ឯសោ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតំ មារពន្ធនម្បិ ឆិន្ទិស្សតីតិ អត្ថោ.