១. កបិលមច្ឆវត្ថុ

មនុជស្សាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កបិលមច្ឆំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ កិរ កស្សបភគវតោ បរិនិព្ពុតកាលេ ទ្វេ កុលភាតរោ និក្ខមិត្វា សាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋោ សាគតោ នាម អហោសិ, កនិដ្ឋោ កបិលោ នាម. មាតា បន នេសំ សាធិនី នាម, កនិដ្ឋភគិនី តាបនា នាម. តាបិ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិំសុ. ឯវំ តេសុ បព្ពជិតេសុ ឧភោ ភាតរោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា វិហរន្តា ឯកទិវសំ, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ សាសនេ កតិ ធុរានី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘គន្ថធុរំ វិបស្សនាធុរញ្ចាតិ ទ្វេ ធុរានី’’តិ សុត្វា ជេដ្ឋោ ‘‘វិបស្សនាធុរំ បូរេស្សាមី’’តិ បញ្ច វស្សានិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ វសិត្វា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. កនិដ្ឋោ ‘‘អហំ តាវ តរុណោ, វុឌ្ឍកាលេ វិបស្សនាធុរំ បូរេស្សាមី’’តិ គន្ថធុរំ បដ្ឋបេត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គណ្ហិ. តស្ស បរិយត្តិំ និស្សាយ មហាបរិវារោ, បរិវារំ និស្សាយ លាភោ ឧទបាទិ. សោ ពាហុសច្ចមទេន មត្តោ លាភតណ្ហាយ អភិភូតោ អតិបណ្ឌិតមានិតាយ បរេហិ វុត្តំ កប្បិយម្បិ ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ វទេតិ, អកប្បិយម្បិ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វទេតិ, សាវជ្ជម្បិ ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ, អនវជ្ជម្បិ ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ. សោ បេសលេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘មា, អាវុសោ កបិល, ឯវំ អវចា’’តិ វត្វា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច ទស្សេត្វា ឱវទិយមានោបិ ‘‘តុម្ហេ កិំ ជានាថ, រិត្តមុដ្ឋិសទិសា’’តិអាទីនិ វត្វា ខុំសេន្តោ វម្ភេន្តោ ចរតិ. អថស្ស ភាតុ សាគតត្ថេរស្សាបិ ភិក្ខូ តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោបិ នំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អាវុសោ កបិល, តុម្ហាទិសានញ្ហិ សម្មាបដិបត្តិ សាសនស្ស អាយុ នាម, តស្មា បដិបត្តិំ បហាយ កប្បិយាទីនិ បដិពាហន្តោ មា ឯវំ អវចា’’តិ ឱវទិ. សោ តស្សបិ វចនំ នាទិយិ. ឯវំ សន្តេបិ ថេរោ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឱវទិត្វា ឱវាទំ អគណ្ហន្តំ ‘‘នាយំ មម វចនំ ករោតី’’តិ ញត្វា ‘‘តេន, អាវុសោ, បញ្ញាយិស្សសិ សកេន កម្មេនា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តតោ បដ្ឋាយ នំ អញ្ញេ បេសលា ភិក្ខូ ឆឌ្ឌយិំសុ.

សោ ទុរាចារោ ហុត្វា ទុរាចារបរិវុតោ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ ឧបោសថគ្គេ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ពីជនិំ អាទាយ ធម្មាសនេ និសីទិត្វា ‘‘វត្តតិ, អាវុសោ, ឯត្ថ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោ អត្ថោ ឥមស្ស បដិវចនេន ទិន្នេនា’’តិ តុណ្ហីភូតេ ភិក្ខូ ទិស្វា, ‘‘អាវុសោ, ធម្មោ វា វិនយោ វា នត្ថិ, បាតិមោក្ខេន សុតេន វា អសុតេន វា កោ អត្ថោ’’តិ វត្វា អាសនា វុដ្ឋហិ. ឯវំ សោ កស្សបស្ស ភគវតោ បរិយត្តិសាសនំ ឱសក្កាបេសិ. សាគតត្ថេរោបិ តទហេវ បរិនិព្ពាយិ. កបិលោ អាយុបរិយោសានេ អវីចិម្ហិ មហានិរយេ និព្ពត្តិ. សាបិស្ស មាតា ច ភគិនី ច តស្សេវ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជិត្វា បេសលេ ភិក្ខូ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិំសុ.

តស្មិំ បន កាលេ បញ្ចសតា បុរិសា គាមឃាតកាទីនិ កត្វា ចោរិកាយ ជីវន្តា ជនបទមនុស្សេហិ អនុពទ្ធា បលាយមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ កិញ្ចិ បដិសរណំ អបស្សន្តា អញ្ញតរំ អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិសរណំ នោ, ភន្តេ, ហោថា’’តិ វទិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហាកំ សីលសទិសំ បដិសរណំ នាម នត្ថិ, សព្ពេបិ បញ្ចសីលានិ សមាទិយថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សីលានិ សមាទិយិំសុ. អថ នេ ថេរោ ឱវទិ – ‘‘ឥទានិ តុម្ហេ សីលវន្តា, ជីវិតហេតុបិ វោ នេវ សីលំ អតិក្កមិតព្ពំ, ន មនោបទោសោ កាតព្ពោ’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ នេ ជនបទមនុស្សា តំ ឋានំ បត្វា ឥតោ ចិតោ ច បរិយេសមានា តេ ចោរេ ទិស្វា សព្ពេ តេ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ, ចោរជេដ្ឋកោ ជេដ្ឋកទេវបុត្តោ អហោសិ.

តេ អនុលោមបដិលោមវសេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរទ្វារេ បញ្ចសតកុលិកេ កេវដ្ដគាមេ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកទេវបុត្តោ កេវដ្ដជេដ្ឋកស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឥតរេ ឥតរេសុ. ឯវំ តេសំ ឯកទិវសេយេវ បដិសន្ធិគហណញ្ច មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនញ្ច អហោសិ. កេវដ្ដជេដ្ឋកោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្មិំ គាមេ អញ្ញេបិ ទារកា អជ្ជ ជាតា’’តិ បរិយេសាបេត្វា តេសំ ជាតភាវំ ញត្វា ‘‘ឯតេ មម បុត្តស្ស សហាយកា ភវិស្សន្តី’’តិ សព្ពេសំ បោសាវនិកំ ទាបេសិ. តេ សព្ពេបិ សហបំសុកីឡកា សហាយកា ហុត្វា អនុបុព្ពេន វយប្បត្តា អហេសុំ. តេសំ កេវដ្ដជេដ្ឋកបុត្តោវ យសតោ ច តេជតោ ច អគ្គបុរិសោ អហោសិ.

កបិលោបិ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន តស្មិំ កាលេ អចិរវតិយា សុវណ្ណវណ្ណោ ទុគ្គន្ធមុខោ មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថេកទិវសំ តេ សហាយកា ‘‘មច្ឆេ ពន្ធិស្សាមា’’តិ ជាលាទីនិ គហេត្វា នទិយា ខិបិំសុ. អថ នេសំ អន្តោជាលំ សោ មច្ឆោ បាវិសិ. តំ ទិស្វា សព្ពេ កេវដ្ដគាមវាសិនោ ឧច្ចាសទ្ទមកំសុ – ‘‘បុត្តា នោ បឋមំ មច្ឆេ ពន្ធន្តា សុវណ្ណមច្ឆំ ពន្ធិំសុ, ឥទានិ នោ រាជា ពហុធនំ ទស្សតី’’តិ. តេបិ ខោ សហាយកា មច្ឆំ នាវាយ បក្ខិបិត្វា នាវំ ឧក្ខិបិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រញ្ញាបិ តំ ទិស្វាវ ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មច្ឆោ, ទេវា’’តិ អាហំសុ. រាជា សុវណ្ណវណ្ណំ មច្ឆំ ទិស្វា ‘‘សត្ថា ឯតស្ស សុវណ្ណវណ្ណការណំ ជានិស្សតី’’តិ មច្ឆំ គាហាបេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. មច្ឆេន មុខេ វិវដមត្តេយេវ សកលជេតវនំ អតិវិយ ទុគ្គន្ធំ អហោសិ. រាជា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, មច្ឆោ សុវណ្ណវណ្ណោ ជាតោ, កស្មា ចស្ស មុខតោ ទុគ្គន្ធោ វាយតី’’តិ?

អយំ, មហារាជ, កស្សបភគវតោ បាវចនេ កបិលោ នាម ភិក្ខុ អហោសិ ពហុស្សុតោ មហាបរិវារោ លាភតណ្ហាយ អភិភូតោ អត្តនោ វចនំ អគណ្ហន្តានំ អក្កោសកបរិភាសកោ, តស្ស ច ភគវតោ សាសនំ ឱសក្កាបេសិ, សោ តេន កម្មេន អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វិបាកាវសេសេន ឥទានិ មច្ឆោ ហុត្វា ជាតោ. យំ បន សោ ទីឃរត្តំ ពុទ្ធវចនំ វាចេសិ, ពុទ្ធស្ស ច គុណំ កថេសិ, តស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ សុវណ្ណវណ្ណំ បដិលភិ. យំ ភិក្ខូនំ អក្កោសកបរិភាសកោ អហោសិ, តេនស្ស មុខតោ ទុគ្គន្ធោ វាយតិ. ‘‘កថាបេមិ នំ, មហារាជា’’តិ? ‘‘កថាបេថ, ភន្តេ’’តិ. អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘ត្វំសិ កបិលោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អហំ កបិលោ’’តិ. ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘អវីចិមហានិរយតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ជេដ្ឋភាតិកោ តេ សាគតោ កុហិំ គតោ’’តិ? ‘‘បរិនិព្ពុតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មាតា បន តេ សាធិនី កហ’’ន្តិ? ‘‘មហានិរយេ និព្ពត្តា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កនិដ្ឋភគិនី ច តេ តាបនា កហ’’ន្តិ? ‘‘មហានិរយេ និព្ពត្តា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥទានិ ត្វំ កហំ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘អវីចិមហានិរយមេវ, ភន្តេ’’តិ វត្វា វិប្បដិសារាភិភូតោ នាវំ សីសេន បហរិត្វា តាវទេវ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ. មហាជនោ សំវិគ្គោ អហោសិ លោមហដ្ឋជាតោ.

អថ ភគវា តស្មិំ ខណេ សន្និបតិតាយ បរិសាយ ចិត្តាចារំ ឱលោកេត្វា តង្ខណានុរូបំ ធម្មំ ទេសេតុំ ‘‘ធម្មចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ, ឯតទាហុ វសុត្តម’’ន្តិ សុត្តនិបាតេ (សុ. និ. ២៧៦) កបិលសុត្តំ កថេត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៣៤. ‘‘មនុជស្ស បមត្តចារិនោ, តណ្ហា វឌ្ឍតិ មាលុវា វិយ;

សោ ប្លវតី ហុរា ហុរំ, ផលមិច្ឆំវ វនស្មិ វានរោ.

៣៣៥. ‘‘យំ ឯសា សហតេ ជម្មី, តណ្ហា លោកេ វិសត្តិកា;

សោកា តស្ស បវឌ្ឍន្តិ, អភិវដ្ឋំវ ពីរណំ.

៣៣៦. ‘‘យោ ចេតំ សហតេ ជម្មិំ, តណ្ហំ លោកេ ទុរច្ចយំ;

សោកា តម្ហា បបតន្តិ, ឧទពិន្ទុវ បោក្ខរា.

៣៣៧. ‘‘តំ វោ វទាមិ ភទ្ទំ វោ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

តណ្ហាយ មូលំ ខណថ, ឧសីរត្ថោវ ពីរណំ;

មា វោ នឡំវ សោតោវ, មារោ ភញ្ជិ បុនប្បុន’’ន្តិ.

តត្ថ បមត្តចារិនោតិ សតិវោស្សគ្គលក្ខណេន បមាទេន បមត្តចារិស្ស បុគ្គលស្ស នេវ ឈានំ ន វិបស្សនា ន មគ្គផលានិ វឌ្ឍន្តិ. យថា បន រុក្ខំ សំសិព្ពន្តី បរិយោនន្ធន្តី តស្ស វិនាសាយ មាលុវាលតា វឌ្ឍតិ, ឯវមស្ស ឆ ទ្វារានិ និស្សាយ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ តណ្ហា វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ. សោ ប្លវតី ហុរា ហុរន្តិ សោ តណ្ហាវសិកោ បុគ្គលោ ភវេ ភវេ ឧប្លវតិ ធាវតិ. យថា កិំ វិយាតិ? ផលមិច្ឆំវ វនស្មិ វានរោ, យថា រុក្ខផលំ ឥច្ឆន្តោ វានរោ វនស្មិំ ធាវតិ, តស្ស តស្ស រុក្ខស្ស សាខំ គណ្ហាតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, តម្បិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, ‘‘សាខំ អលភិត្វា សន្និសិន្នោ’’តិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតិ, ឯវមេវ តណ្ហាវសិកោ បុគ្គលោ ហុរា ហុរំ ធាវន្តោ ‘‘អារម្មណំ អលភិត្វា តណ្ហាយ អបវត្តំ បត្តោ’’តិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតិ.

យន្តិ យំ បុគ្គលំ ឯសា លាមកភាវេន ជម្មី វិសាហារតាយ វិសបុប្ផតាយ វិសផលតាយ វិសបរិភោគតាយ រូបាទីសុ វិសត្តតាយ អាសត្តតាយ វិសត្តិកាតិ សង្ខ្យំ គតា ឆទ្វារិកតណ្ហា អភិភវតិ. យថា នាម វស្សានេ បុនប្បុនំ វស្សន្តេន ទេវេន អភិវដ្ឋំ ពីរណតិណំ វឌ្ឍតិ, ឯវំ តស្ស បុគ្គលស្ស អន្តោ វដ្ដមូលកា សោកា អភិវឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ.

ទុរច្ចយន្តិ យោ បន បុគ្គលោ ឯវំ វុត្តប្បការំ អតិក្កមិតុំ បជហិតុំ ទុក្ករតាយ ទុរច្ចយំ តណ្ហំ សហតិ អភិភវតិ, តម្ហា បុគ្គលា វដ្ដមូលកា សោកា បបតន្តិ. យថា នាម បោក្ខរេ បទុមបត្តេ បតិតំ ឧទកពិន្ទុ ន បតិដ្ឋាតិ, ឯវំ ន បតិដ្ឋហន្តីតិ អត្ថោ.

តំ វោ វទាមីតិ តេន ការណេន អហំ តុម្ហេ វទាមិ. ភទ្ទំ វោតិ ភទ្ទំ តុម្ហាកំ ហោតុ, មា អហំ កបិលោ វិយ វិនាសំ បាបុណថាតិ អត្ថោ. មូលន្តិ ឥមិស្សា ឆទ្វារិកតណ្ហាយ អរហត្តមគ្គញាណេន មូលំ ខណថ. កិំ វិយាតិ? ឧសីរត្ថោវ ពីរណំ, យថា ឧសីរេន អត្ថិកោ បុរិសោ មហន្តេន កុទាលេន ពីរណំ ខណតិ, ឯវមស្សា មូលំ ខណថាតិ អត្ថោ. មា វោ នឡំវ សោតោវ, មារោ ភញ្ជិ បុនប្បុនន្តិ មា តុម្ហេ នទីសោតេ ជាតំ នឡំ មហាវេគេន អាគតោ នទីសោតោ វិយ កិលេសមារោ មរណមារោ ទេវបុត្តមារោ ច បុនប្បុនំ ភញ្ជតូតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ កេវដ្ដបុត្តា សំវេគំ អាបជ្ជិត្វា ទុក្ខស្សន្តកិរិយំ បត្ថយមានា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ន ចិរស្សេវ ទុក្ខស្សន្តំ កត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ អានេញ្ជវិហារសមាបត្តិធម្មបរិភោគេន ឯកបរិភោគា អហេសុន្តិ.

កបិលមច្ឆវត្ថុ បឋមំ.