១. អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ

មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ វេសាលី ឥទ្ធា អហោសិ ផីតា ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា. តត្ថ ហិ វារេន វារេន រជ្ជំ ការេន្តានំ ខត្តិយានំយេវ សត្តសតាធិកានិ សត្តសហស្សានិ សត្ត ច ខត្តិយា អហេសុំ. តេសំ វសនត្ថាយ តត្តកាយេវ បាសាទា តត្តកានេវ កូដាគារានិ ឧយ្យានេ វិហារត្ថាយ តត្តកាយេវ អារាមា ច បោក្ខរណិយោ ច អហេសុំ. សា អបរេន សមយេន ទុព្ភិក្ខា អហោសិ ទុស្សស្សា. តត្ថ ឆាតកភយេន បឋមំ ទុគ្គតមនុស្សា កាលមកំសុ. តេសំ តេសំ តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌិតានំ កុណបានំ គន្ធេន អមនុស្សា នគរំ បវិសិំសុ. អមនុស្សូបទ្ទវេន ពហុតរា កាលមកំសុ. តេសំ កុណបគន្ធបដិក្កូលតាយ សត្តានំ អហិវាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ. ឯវំ ទុព្ភិក្ខភយំ អមនុស្សភយំ រោគភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ.

នគរវាសិនោ សន្និបតិត្វា រាជានំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, ឥមស្មិំ នគរេ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, ឥតោ បុព្ពេ យាវ សត្តមា រាជបរិវដ្ដា ឯវរូបំ ភយំ នាម ន ឧប្បន្នបុព្ពំ. អធម្មិករាជូនញ្ហិ កាលេ ឯវរូបំ ភយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. រាជា សន្ថាគារេ សព្ពេសំ សន្និបាតំ ការេត្វា ‘‘សចេ មេ អធម្មិកភាវោ អត្ថិ, តំ វិចិនថា’’តិ អាហ. វេសាលិវាសិនោ សព្ពំ បវេណិ វិចិនន្តា រញ្ញោ កញ្ចិ ទោសំ អទិស្វា, ‘‘មហារាជ, នត្ថិ តេ ទោសោ’’តិ វត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ ឥទំ អម្ហាកំ ភយំ វូបសមំ គច្ឆេយ្យា’’តិ មន្តយិំសុ. តត្ថ ឯកច្ចេហិ ‘‘ពលិកម្មេន អាយាចនាយ មង្គលកិរិយាយា’’តិ វុត្តេ សព្ពម្បិ តំ វិធិំ កត្វា បដិពាហិតុំ នាសក្ខិំសុ. អថញ្ញេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឆ សត្ថារោ មហានុភាវា, តេសុ ឥធាគតមត្តេសុ ភយំ វូបសមេយ្យា’’តិ. អបរេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ. សោ ហិ ភគវា សព្ពសត្តហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. តស្មិំ ឥធ អាគតេ ឥមានិ ភយានិ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ អាហំសុ. តេសំ វចនំ សព្ពេបិ អភិនន្ទិត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ អាហំសុ. តទា បន សត្ថា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស បដិញ្ញំ ទត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន ពិម្ពិសារសមាគមេ ពិម្ពិសារេន សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ មហាលិ នាម លិច្ឆវី តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ.

វេសាលិវាសិនោ មហន្តំ បណ្ណាការំ សជ្ជេត្វា រាជានំ ពិម្ពិសារំ សញ្ញាបេត្វា ‘‘សត្ថារំ ឥធានេថា’’តិ មហាលិញ្ចេវ លិច្ឆវិំ បុរោហិតបុត្តញ្ច បហិណិំសុ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា តំ បវត្តិំ និវេទេត្វា, ‘‘មហារាជ, សត្ថារំ អម្ហាកំ នគរំ បេសេថា’’តិ យាចិំសុ. រាជា ‘‘តុម្ហេវ ជានាថា’’តិ ន សម្បដិច្ឆិ. តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា យាចិំសុ – ‘‘ភន្តេ, វេសាលិយំ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, តានិ តុម្ហេសុ អាគតេសុ វូបសមិស្សន្តិ, ឯថ, ភន្តេ, គច្ឆាមា’’តិ. សត្ថា តេសំ វចនំ សុត្វា អាវជ្ជេន្តោ ‘‘វេសាលិយំ រតនសុត្តេ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) វុត្តេ សា រក្ខា ចក្កវាឡានំ កោដិសតសហស្សំ ផរិស្សតិ, សុត្តបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, តានិ ច ភយានិ វូបសមិស្សន្តី’’តិ ញត្វា តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិ.

រាជា ពិម្ពិសារោ ‘‘សត្ថារា កិរ វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ សុត្វា នគរេ ឃោសនំ ការេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាគមេថ, តាវ មគ្គំ បដិយាទេស្សាមី’’តិ វត្វា រាជគហស្ស ច គង្គាយ ច អន្តរេ បញ្ចយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ បតិដ្ឋាបេត្វា សត្ថុ គមនកាលំ អារោចេសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. រាជា យោជនន្តរេ ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា បញ្ចវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិរាបេត្វា ធជបដាកកទលីអាទីនិ ឧស្សាបេត្វា ភគវតោ ឆត្តាតិឆត្តំ កត្វា ទ្វេ សេតច្ឆត្តានិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកមេកំ សេតច្ឆត្តំ ឧបរិ ធារេត្វា សបរិវារោ បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជំ ករោន្តោ សត្ថារំ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសាបេត្វា មហាទានាទីនិ ទត្វា បញ្ចហិ ទិវសេហិ គង្គាតីរំ បាបេត្វា តត្ថ នាវំ អលង្ករោន្តោ វេសាលិកានំ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘មគ្គំ បដិយាទេត្វា សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តូ’’តិ. តេ ‘‘ទិគុណំ បូជំ ករិស្សាមា’’តិ វេសាលិយា ច គង្គាយ ច អន្តរេ តិយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា ភគវតោ ចតូហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឆត្តាតិឆត្តានិ សជ្ជេត្វា បូជំ កុរុមានា អាគន្ត្វា គង្គាតីរេ អដ្ឋំសុ. ពិម្ពិសារោ ទ្វេ នាវា សង្ឃាដេត្វា មណ្ឌបំ ការេត្វា បុប្ផទាមាទីហិ អលង្ការាបេត្វា សព្ពរតនមយំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេសិ. ភគវា តស្មិំ និសីទិ. ភិក្ខូបិ នាវំ អភិរុហិត្វា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. រាជា អនុគច្ឆន្តោ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា អាគច្ឆតិ, តាវាហំ ឥធេវ គង្គាតីរេ វសិស្សាមី’’តិ វត្វា នាវំ ឧយ្យោជេត្វា និវត្តិ. សត្ថា យោជនមត្តំ អទ្ធានំ គង្គាយ គន្ត្វា វេសាលិកានំ សីមំ បាបុណិ.

លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា នាវំ តីរំ ឧបនេត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារយិំសុ. សត្ថារា ឱតរិត្វា តីរេ អក្កន្តមត្តេយេវ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. សព្ពត្ថ ជណ្ណុប្បមាណឩរុប្បមាណកដិប្បមាណាទីនិ ឧទកានិ សន្ទន្តានិ សព្ពកុណបានិ គង្គំ បវេសយិំសុ, បរិសុទ្ធោ ភូមិភាគោ អហោសិ. លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ យោជនេ យោជនេ វសាបេត្វា មហាទានំ ទត្វា ទិគុណំ បូជំ ករោន្តា តីហិ ទិវសេហិ វេសាលិំ នយិំសុ. សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ អាគមាសិ, មហេសក្ខានំ ទេវានំ សន្និបាតេន អមនុស្សា យេភុយ្យេន បលាយិំសុ. សត្ថា សាយំ នគរទ្វារេ ឋត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, អានន្ទ, រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា លិច្ឆវីកុមារេហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ វេសាលិយា តិណ្ណំ បាការានំ អន្តរេ បរិត្តំ ករោហី’’តិ.

ថេរោ សត្ថារា ទិន្នំ រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សត្ថុ សេលមយបត្តេន ឧទកំ អាទាយ នគរទ្វារេ ឋិតោ បណិធានតោ បដ្ឋាយ តថាគតស្ស ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ លោកត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា ពុទ្ធត្ថចរិយាតិ តិស្សោ ចរិយាយោ បច្ឆិមភវេ គព្ភវោក្កន្តិំ ជាតិំ អភិនិក្ខមនំ បធានចរិយំ ពោធិបល្លង្កេ មារវិជយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិវេធំ ធម្មចក្កបវត្តនំ នវលោកុត្តរធម្មេតិ សព្ពេបិមេ ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា នគរំ បវិសិត្វា តិយាមរត្តិំ តីសុ បាការន្តរេសុ បរិត្តំ ករោន្តោ វិចរិ. តេន ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ឧទ្ធំ ខិត្តឧទកំ អមនុស្សានំ ឧបរិ បតិ. ‘‘យានីធ ភូតានី’’តិ គាថាកថនតោ បដ្ឋាយ រជតវដំសកា វិយ ឧទកពិន្ទូនិ អាកាសេន គន្ត្វា គិលានមនុស្សានំ ឧបរិ បតិំសុ. តាវទេវ វូបសន្តរោគា មនុស្សា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ថេរំ បរិវារេសុំ. ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តបទតោ បដ្ឋាយ បន ឧទកផុសិតេហិ ផុដ្ឋផុដ្ឋា សព្ពេ អបលាយន្តា សង្ការកូដភិត្តិបទេសាទិនិស្សិតា អមនុស្សា តេន តេន ទ្វារេន បលាយិំសុ. ទ្វារានិ អនោកាសានិ អហេសុំ. តេ ឱកាសំ អលភន្តា បាការំ ភិន្ទិត្វាបិ បលាយិំសុ.

មហាជនោ នគរមជ្ឈេ សន្ថាគារំ សព្ពគន្ធេហិ ឧបលិម្បេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកាទិវិចិត្តំ វិតានំ ពន្ធិត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា សត្ថារំ អានេសិ. សត្ថា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ លិច្ឆវីគណោបិ សត្ថារំ បរិវារេត្វា និសីទិ. សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ បតិរូបេ ឱកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោបិ សកលនគរំ អនុវិចរិត្វា វូបសន្តរោគេន មហាជនេន សទ្ធិំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. សត្ថា បរិសំ ឱលោកេត្វា តទេវ រតនសុត្តំ អភាសិ. ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ឯវំ បុនទិវសេបីតិ សត្តាហំ តទេវ រតនសុត្តំ ទេសេត្វា សព្ពភយានំ វូបសន្តភាវំ ញត្វា លិច្ឆវីគណំ អាមន្តេត្វា វេសាលិតោ និក្ខមិ. លិច្ឆវីរាជានោ ទិគុណំ សក្ការំ ករោន្តា បុន តីហិ ទិវសេហិ សត្ថារំ គង្គាតីរំ នយិំសុ.

គង្គាយ និព្ពត្តនាគរាជានោ ចិន្តេសុំ – ‘‘មនុស្សា តថាគតស្ស សក្ការំ ករោន្តិ, មយំ កិំ ន ករោមា’’តិ. តេ សុវណ្ណរជតមណិមយា នាវាយោ មាបេត្វា សុវណ្ណរជតមណិមយេ បល្លង្កេ បញ្ញាបេត្វា បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ ឧទកំ ករិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកម្បិ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ អត្តនោ អត្តនោ នាវំ អភិរុហណត្ថាយ សត្ថារំ យាចិំសុ. ‘‘មនុស្សា ច នាគា ច តថាគតស្ស បូជំ ករោន្តិ, មយំ បន កិំ ន ករោមា’’តិ ភូមដ្ឋកទេវេបិ អាទិំ កត្វា យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា សព្ពេ ទេវា សក្ការំ ករិំសុ. តត្ថ នាគា យោជនិកានិ ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧក្ខិបិំសុ. ឯវំ ហេដ្ឋា នាគា ភូមិតលេ រុក្ខគច្ឆបព្ពតាទីសុ ភូមដ្ឋកា ទេវតា, អន្តលិក្ខេ អាកាសដ្ឋទេវាតិ នាគភវនំ អាទិំ កត្វា ចក្កវាឡបរិយន្តេន យាវ ព្រហ្មលោកា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ អហេសុំ. ឆត្តន្តរេសុ ធជា, ធជន្តរេសុ បដាកា, តេសំ អន្តរន្តរា បុប្ផទាមវាសចុណ្ណធុមាទីហិ សក្ការោ អហោសិ. សព្ពលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទេវបុត្តា ឆណវេសំ គហេត្វា ឧគ្ឃោសយមានា អាកាសេ វិចរិំសុ. តយោ ឯវ កិរ សមាគមា មហន្តា អហេសុំ – យមកបាដិហារិយសមាគមោ ទេវោរោហណសមាគមោ អយំ គង្គោរោហណសមាគមោតិ.

បរតីរេ ពិម្ពិសារោបិ លិច្ឆវីហិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ សជ្ជេត្វា ភគវតោ អាគមនំ ឧទិក្ខមានោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា គង្គាយ ឧភោសុ បស្សេសុ រាជូនំ មហន្តំ បរិច្ចាគំ ឱលោកេត្វា នាគាទីនញ្ច អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឯកេកាយ នាវាយ បញ្ចបញ្ចភិក្ខុសតបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. សោ ឯកេកស្ស សេតច្ឆត្តស្ស ចេវ កប្បរុក្ខស្ស ច បុប្ផទាមស្ស ច ហេដ្ឋា នាគគណបរិវុតោ និសិន្នោ ហោតិ. ភូមដ្ឋកទេវតាទីសុបិ ឯកេកស្មិំ ឱកាសេ សបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. ឯវំ សកលចក្កវាឡគព្ភេ ឯកាលង្ការេ ឯកុស្សវេ ឯកឆណេយេវ ច ជាតេ សត្ថា នាគានមនុគ្គហំ ករោន្តោ ឯកំ រតននាវំ អភិរុហិ. ភិក្ខូសុបិ ឯកេកោ ឯកេកមេវ អភិរុហិ. នាគរាជានោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ នាគភវនំ បវេសេត្វា សព្ពរត្តិំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា ទុតិយទិវសេ ទិព្ពេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិំសុ. សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា នាគភវនា និក្ខមិត្វា សកលចក្កវាឡទេវតាហិ បូជិយមានោ បញ្ចហិ នាវាសតេហិ គង្គានទិំ អតិក្កមិ.

រាជា បច្ចុគ្គន្ត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារេត្វា អាគមនកាលេ លិច្ឆវីតិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ កត្វា បុរិមនយេនេវ បញ្ចហិ ទិវសេហិ រាជគហំ អភិនេសិ. ទុតិយទិវសេ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវោ, អហោ សត្ថរិ ទេវមនុស្សានំ បសាទោ, គង្គាយ នាម ឱរតោ ច បារតោ ច អដ្ឋយោជនេ មគ្គេ ពុទ្ធគតេន បសាទេន រាជូហិ សមតលំ ភូមិំ កត្វា វាលុកា ឱកិណ្ណា, ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ សន្ថតានិ, គង្គាយ ឧទកំ នាគានុភាវេន បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ, យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ, សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកាលង្ការំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាត’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន. អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ តក្កសិលាយំ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. តស្ស បុត្តោ សុសីមោ នាម មាណវោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, តាត, ពារាណសិំ គន្ត្វា មន្តេ អជ្ឈាយិតុ’’ន្តិ. អថ នំ បិតា អាហ – ‘‘តេន ហិ, តាត, អសុកោ នាម ព្រាហ្មណោ មម សហាយកោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធីយស្សូ’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ គន្ត្វា តំ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិត្វា បិតរា បហិតភាវមាចិក្ខិ. អថ នំ សោ ‘‘សហាយកស្ស មេ បុត្តោ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បដិបស្សទ្ធទរថំ ភទ្ទកេន ទិវសេន មន្តេ វាចេតុមារភិ. សោ លហុញ្ច គណ្ហន្តោ ពហុញ្ច គណ្ហន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតុគ្គហិតំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហតេលមិវ អវិនស្សមានំ ធារេន្តោ ន ចិរស្សេវ អាចរិយស្ស សម្មុខតោ ឧគ្គណ្ហិតព្ពំ សព្ពំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតសិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សតិ, នោ បរិយោសានំ.

សោ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ ឥមស្ស សិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សាមិ, នោ បរិយោសាន’’ន្តិ វត្វា អាចរិយេន ‘‘អហម្បិ, តាត, ន បស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អថ កោ, អាចរិយ, បរិយោសានំ ជានាតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមេ, តាត, ឥសយោ ឥសិបតនេ វិហរន្តិ, តេ ជានេយ្យុំ, តេសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆស្សូ’’តិ អាចរិយេន វុត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កិរ បរិយោសានំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ មេ អាចិក្ខថា’’តិ? ‘‘ន មយំ អបព្ពជិតស្ស អាចិក្ខាម. សចេ តេ បរិយោសានេនត្ថោ, បព្ពជស្សូ’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេសំ សន្តិកេ បព្ពជិ. អថស្ស តេ ‘‘ឥទំ តាវ សិក្ខស្សូ’’តិ វត្វា ‘‘ឯវំ តេ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន អាភិសមាចារិកំ អាចិក្ខិំសុ. សោ តត្ថ សិក្ខន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា នចិរស្សេវ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សកលពារាណសិនគរេ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ, សោ អប្បាយុកសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស កតត្តា ន ចិរស្សេវ បរិនិព្ពាយិ. អថស្ស បច្ចេកពុទ្ធា ច មហាជនោ ច សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ ច គហេត្វា នគរទ្វារេ ថូបំ ការេសុំ.

សង្ខោបិ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុត្តោ មេ ចិរំ គតោ, បវត្តិមស្ស ជានិស្សាមី’’តិ តំ ទដ្ឋុកាមោ តក្កសិលាតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា មហាជនកាយំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេសុ ឯកោបិ មេ បុត្តស្ស បវត្តិំ ជានិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សុសីមោ នាម មាណវោ ឥធាគមិ, អបិ នុ ខោ តស្ស បវត្តិំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ជានាម, អសុកស្ស ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ សជ្ឈាយិត្វា បព្ពជិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆិកត្វា បរិនិព្ពុតោ, អយមស្ស ថូបោ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ. សោ ភូមិំ ហត្ថេន បហរិត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា តំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា តិណានិ ឧទ្ធរិត្វា ឧត្តរសាដកេន វាលុកំ អាហរិត្វា ចេតិយង្គណេ អាកិរិត្វា កមណ្ឌលុតោ ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា វនបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា សាដកេន បដាកំ អារោបេត្វា ថូបស្ស ឧបរិ អត្តនោ ឆត្តកំ ពន្ធិត្វា បក្កាមិ.

សត្ថា ឥទំ អតីតំ អាហរិត្វា ‘‘តទា, ភិក្ខវេ, អហំ សង្ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ. មយា សុសីមស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចេតិយង្គណេ តិណានិ ឧទ្ធដានិ, តស្ស មេ កម្មស្ស និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គំ វិហតខាណុកកណ្ដកំ កត្វា សុទ្ធំ សមតលំ ករិំសុ. មយា តត្ថ វាលុកា ឱកិណ្ណា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ វាលុកំ ឱកិរិំសុ. មយា តត្ថ វនកុសុមេហិ បូជា កតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិណ្ណានិ, ឯកយោជនដ្ឋានេ គង្គាយ ឧទកំ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ. មយា តត្ថ កមណ្ឌលុឧទកេន ភូមិ បរិប្ផោសិតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន វេសាលិយំ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. មយា តត្ថ បដាកា, អារោបិតា, ឆត្តកញ្ច ពទ្ធំ, តស្ស មេ និស្សន្ទេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា ធជបដាកឆត្តាតិឆត្តាទីហិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាតំ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ នេវ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន, អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេនា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៩០. ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា, បស្សេ ចេ វិបុលំ សុខំ;

ចជេ មត្តាសុខំ ធីរោ, សម្បស្សំ វិបុលំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ មត្តាសុខន្តិ បមាណយុត្តកំ បរិត្តសុខំ វុច្ចតិ, តស្ស បរិច្ចាគេន. វិបុលំ សុខន្តិ ឧឡារំ សុខំ និព្ពានសុខំ វុច្ចតិ, តំ ចេ បស្សេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកញ្ហិ ភោជនបាតិំ សជ្ជាបេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស មត្តាសុខំ នាម ឧប្បជ្ជតិ, តំ បន បរិច្ចជិត្វា ឧបោសថំ វា ករោន្តស្ស ទានំ វា ទទន្តស្ស វិបុលំ ឧឡារំ និព្ពានសុខំ នាម និព្ពត្តតិ. តស្មា សចេ ឯវំ តស្ស មត្តាសុខស្ស បរិច្ចាគា វិបុលំ សុខំ បស្សតិ, អថេតំ វិបុលំ សុខំ សម្មា បស្សន្តោ បណ្ឌិតោ តំ មត្តាសុខំ ចជេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ បឋមំ.