២១. បកិណ្ណកវគ្គោ

១. អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ

មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ វេសាលី ឥទ្ធា អហោសិ ផីតា ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា. តត្ថ ហិ វារេន វារេន រជ្ជំ ការេន្តានំ ខត្តិយានំយេវ សត្តសតាធិកានិ សត្តសហស្សានិ សត្ត ច ខត្តិយា អហេសុំ. តេសំ វសនត្ថាយ តត្តកាយេវ បាសាទា តត្តកានេវ កូដាគារានិ ឧយ្យានេ វិហារត្ថាយ តត្តកាយេវ អារាមា ច បោក្ខរណិយោ ច អហេសុំ. សា អបរេន សមយេន ទុព្ភិក្ខា អហោសិ ទុស្សស្សា. តត្ថ ឆាតកភយេន បឋមំ ទុគ្គតមនុស្សា កាលមកំសុ. តេសំ តេសំ តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌិតានំ កុណបានំ គន្ធេន អមនុស្សា នគរំ បវិសិំសុ. អមនុស្សូបទ្ទវេន ពហុតរា កាលមកំសុ. តេសំ កុណបគន្ធបដិក្កូលតាយ សត្តានំ អហិវាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ. ឯវំ ទុព្ភិក្ខភយំ អមនុស្សភយំ រោគភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ.

នគរវាសិនោ សន្និបតិត្វា រាជានំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, ឥមស្មិំ នគរេ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, ឥតោ បុព្ពេ យាវ សត្តមា រាជបរិវដ្ដា ឯវរូបំ ភយំ នាម ន ឧប្បន្នបុព្ពំ. អធម្មិករាជូនញ្ហិ កាលេ ឯវរូបំ ភយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. រាជា សន្ថាគារេ សព្ពេសំ សន្និបាតំ ការេត្វា ‘‘សចេ មេ អធម្មិកភាវោ អត្ថិ, តំ វិចិនថា’’តិ អាហ. វេសាលិវាសិនោ សព្ពំ បវេណិ វិចិនន្តា រញ្ញោ កញ្ចិ ទោសំ អទិស្វា, ‘‘មហារាជ, នត្ថិ តេ ទោសោ’’តិ វត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ ឥទំ អម្ហាកំ ភយំ វូបសមំ គច្ឆេយ្យា’’តិ មន្តយិំសុ. តត្ថ ឯកច្ចេហិ ‘‘ពលិកម្មេន អាយាចនាយ មង្គលកិរិយាយា’’តិ វុត្តេ សព្ពម្បិ តំ វិធិំ កត្វា បដិពាហិតុំ នាសក្ខិំសុ. អថញ្ញេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឆ សត្ថារោ មហានុភាវា, តេសុ ឥធាគតមត្តេសុ ភយំ វូបសមេយ្យា’’តិ. អបរេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ. សោ ហិ ភគវា សព្ពសត្តហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. តស្មិំ ឥធ អាគតេ ឥមានិ ភយានិ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ អាហំសុ. តេសំ វចនំ សព្ពេបិ អភិនន្ទិត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ អាហំសុ. តទា បន សត្ថា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស បដិញ្ញំ ទត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន ពិម្ពិសារសមាគមេ ពិម្ពិសារេន សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ មហាលិ នាម លិច្ឆវី តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ.

វេសាលិវាសិនោ មហន្តំ បណ្ណាការំ សជ្ជេត្វា រាជានំ ពិម្ពិសារំ សញ្ញាបេត្វា ‘‘សត្ថារំ ឥធានេថា’’តិ មហាលិញ្ចេវ លិច្ឆវិំ បុរោហិតបុត្តញ្ច បហិណិំសុ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា តំ បវត្តិំ និវេទេត្វា, ‘‘មហារាជ, សត្ថារំ អម្ហាកំ នគរំ បេសេថា’’តិ យាចិំសុ. រាជា ‘‘តុម្ហេវ ជានាថា’’តិ ន សម្បដិច្ឆិ. តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា យាចិំសុ – ‘‘ភន្តេ, វេសាលិយំ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, តានិ តុម្ហេសុ អាគតេសុ វូបសមិស្សន្តិ, ឯថ, ភន្តេ, គច្ឆាមា’’តិ. សត្ថា តេសំ វចនំ សុត្វា អាវជ្ជេន្តោ ‘‘វេសាលិយំ រតនសុត្តេ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) វុត្តេ សា រក្ខា ចក្កវាឡានំ កោដិសតសហស្សំ ផរិស្សតិ, សុត្តបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, តានិ ច ភយានិ វូបសមិស្សន្តី’’តិ ញត្វា តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិ.

រាជា ពិម្ពិសារោ ‘‘សត្ថារា កិរ វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ សុត្វា នគរេ ឃោសនំ ការេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាគមេថ, តាវ មគ្គំ បដិយាទេស្សាមី’’តិ វត្វា រាជគហស្ស ច គង្គាយ ច អន្តរេ បញ្ចយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ បតិដ្ឋាបេត្វា សត្ថុ គមនកាលំ អារោចេសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. រាជា យោជនន្តរេ ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា បញ្ចវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិរាបេត្វា ធជបដាកកទលីអាទីនិ ឧស្សាបេត្វា ភគវតោ ឆត្តាតិឆត្តំ កត្វា ទ្វេ សេតច្ឆត្តានិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកមេកំ សេតច្ឆត្តំ ឧបរិ ធារេត្វា សបរិវារោ បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជំ ករោន្តោ សត្ថារំ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសាបេត្វា មហាទានាទីនិ ទត្វា បញ្ចហិ ទិវសេហិ គង្គាតីរំ បាបេត្វា តត្ថ នាវំ អលង្ករោន្តោ វេសាលិកានំ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘មគ្គំ បដិយាទេត្វា សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តូ’’តិ. តេ ‘‘ទិគុណំ បូជំ ករិស្សាមា’’តិ វេសាលិយា ច គង្គាយ ច អន្តរេ តិយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា ភគវតោ ចតូហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឆត្តាតិឆត្តានិ សជ្ជេត្វា បូជំ កុរុមានា អាគន្ត្វា គង្គាតីរេ អដ្ឋំសុ. ពិម្ពិសារោ ទ្វេ នាវា សង្ឃាដេត្វា មណ្ឌបំ ការេត្វា បុប្ផទាមាទីហិ អលង្ការាបេត្វា សព្ពរតនមយំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេសិ. ភគវា តស្មិំ និសីទិ. ភិក្ខូបិ នាវំ អភិរុហិត្វា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. រាជា អនុគច្ឆន្តោ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា អាគច្ឆតិ, តាវាហំ ឥធេវ គង្គាតីរេ វសិស្សាមី’’តិ វត្វា នាវំ ឧយ្យោជេត្វា និវត្តិ. សត្ថា យោជនមត្តំ អទ្ធានំ គង្គាយ គន្ត្វា វេសាលិកានំ សីមំ បាបុណិ.

លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា នាវំ តីរំ ឧបនេត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារយិំសុ. សត្ថារា ឱតរិត្វា តីរេ អក្កន្តមត្តេយេវ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. សព្ពត្ថ ជណ្ណុប្បមាណឩរុប្បមាណកដិប្បមាណាទីនិ ឧទកានិ សន្ទន្តានិ សព្ពកុណបានិ គង្គំ បវេសយិំសុ, បរិសុទ្ធោ ភូមិភាគោ អហោសិ. លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ យោជនេ យោជនេ វសាបេត្វា មហាទានំ ទត្វា ទិគុណំ បូជំ ករោន្តា តីហិ ទិវសេហិ វេសាលិំ នយិំសុ. សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ អាគមាសិ, មហេសក្ខានំ ទេវានំ សន្និបាតេន អមនុស្សា យេភុយ្យេន បលាយិំសុ. សត្ថា សាយំ នគរទ្វារេ ឋត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, អានន្ទ, រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា លិច្ឆវីកុមារេហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ វេសាលិយា តិណ្ណំ បាការានំ អន្តរេ បរិត្តំ ករោហី’’តិ.

ថេរោ សត្ថារា ទិន្នំ រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សត្ថុ សេលមយបត្តេន ឧទកំ អាទាយ នគរទ្វារេ ឋិតោ បណិធានតោ បដ្ឋាយ តថាគតស្ស ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ លោកត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា ពុទ្ធត្ថចរិយាតិ តិស្សោ ចរិយាយោ បច្ឆិមភវេ គព្ភវោក្កន្តិំ ជាតិំ អភិនិក្ខមនំ បធានចរិយំ ពោធិបល្លង្កេ មារវិជយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិវេធំ ធម្មចក្កបវត្តនំ នវលោកុត្តរធម្មេតិ សព្ពេបិមេ ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា នគរំ បវិសិត្វា តិយាមរត្តិំ តីសុ បាការន្តរេសុ បរិត្តំ ករោន្តោ វិចរិ. តេន ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ឧទ្ធំ ខិត្តឧទកំ អមនុស្សានំ ឧបរិ បតិ. ‘‘យានីធ ភូតានី’’តិ គាថាកថនតោ បដ្ឋាយ រជតវដំសកា វិយ ឧទកពិន្ទូនិ អាកាសេន គន្ត្វា គិលានមនុស្សានំ ឧបរិ បតិំសុ. តាវទេវ វូបសន្តរោគា មនុស្សា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ថេរំ បរិវារេសុំ. ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តបទតោ បដ្ឋាយ បន ឧទកផុសិតេហិ ផុដ្ឋផុដ្ឋា សព្ពេ អបលាយន្តា សង្ការកូដភិត្តិបទេសាទិនិស្សិតា អមនុស្សា តេន តេន ទ្វារេន បលាយិំសុ. ទ្វារានិ អនោកាសានិ អហេសុំ. តេ ឱកាសំ អលភន្តា បាការំ ភិន្ទិត្វាបិ បលាយិំសុ.

មហាជនោ នគរមជ្ឈេ សន្ថាគារំ សព្ពគន្ធេហិ ឧបលិម្បេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកាទិវិចិត្តំ វិតានំ ពន្ធិត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា សត្ថារំ អានេសិ. សត្ថា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ លិច្ឆវីគណោបិ សត្ថារំ បរិវារេត្វា និសីទិ. សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ បតិរូបេ ឱកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោបិ សកលនគរំ អនុវិចរិត្វា វូបសន្តរោគេន មហាជនេន សទ្ធិំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. សត្ថា បរិសំ ឱលោកេត្វា តទេវ រតនសុត្តំ អភាសិ. ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ឯវំ បុនទិវសេបីតិ សត្តាហំ តទេវ រតនសុត្តំ ទេសេត្វា សព្ពភយានំ វូបសន្តភាវំ ញត្វា លិច្ឆវីគណំ អាមន្តេត្វា វេសាលិតោ និក្ខមិ. លិច្ឆវីរាជានោ ទិគុណំ សក្ការំ ករោន្តា បុន តីហិ ទិវសេហិ សត្ថារំ គង្គាតីរំ នយិំសុ.

គង្គាយ និព្ពត្តនាគរាជានោ ចិន្តេសុំ – ‘‘មនុស្សា តថាគតស្ស សក្ការំ ករោន្តិ, មយំ កិំ ន ករោមា’’តិ. តេ សុវណ្ណរជតមណិមយា នាវាយោ មាបេត្វា សុវណ្ណរជតមណិមយេ បល្លង្កេ បញ្ញាបេត្វា បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ ឧទកំ ករិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកម្បិ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ អត្តនោ អត្តនោ នាវំ អភិរុហណត្ថាយ សត្ថារំ យាចិំសុ. ‘‘មនុស្សា ច នាគា ច តថាគតស្ស បូជំ ករោន្តិ, មយំ បន កិំ ន ករោមា’’តិ ភូមដ្ឋកទេវេបិ អាទិំ កត្វា យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា សព្ពេ ទេវា សក្ការំ ករិំសុ. តត្ថ នាគា យោជនិកានិ ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧក្ខិបិំសុ. ឯវំ ហេដ្ឋា នាគា ភូមិតលេ រុក្ខគច្ឆបព្ពតាទីសុ ភូមដ្ឋកា ទេវតា, អន្តលិក្ខេ អាកាសដ្ឋទេវាតិ នាគភវនំ អាទិំ កត្វា ចក្កវាឡបរិយន្តេន យាវ ព្រហ្មលោកា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ អហេសុំ. ឆត្តន្តរេសុ ធជា, ធជន្តរេសុ បដាកា, តេសំ អន្តរន្តរា បុប្ផទាមវាសចុណ្ណធុមាទីហិ សក្ការោ អហោសិ. សព្ពលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទេវបុត្តា ឆណវេសំ គហេត្វា ឧគ្ឃោសយមានា អាកាសេ វិចរិំសុ. តយោ ឯវ កិរ សមាគមា មហន្តា អហេសុំ – យមកបាដិហារិយសមាគមោ ទេវោរោហណសមាគមោ អយំ គង្គោរោហណសមាគមោតិ.

បរតីរេ ពិម្ពិសារោបិ លិច្ឆវីហិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ សជ្ជេត្វា ភគវតោ អាគមនំ ឧទិក្ខមានោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា គង្គាយ ឧភោសុ បស្សេសុ រាជូនំ មហន្តំ បរិច្ចាគំ ឱលោកេត្វា នាគាទីនញ្ច អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឯកេកាយ នាវាយ បញ្ចបញ្ចភិក្ខុសតបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. សោ ឯកេកស្ស សេតច្ឆត្តស្ស ចេវ កប្បរុក្ខស្ស ច បុប្ផទាមស្ស ច ហេដ្ឋា នាគគណបរិវុតោ និសិន្នោ ហោតិ. ភូមដ្ឋកទេវតាទីសុបិ ឯកេកស្មិំ ឱកាសេ សបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. ឯវំ សកលចក្កវាឡគព្ភេ ឯកាលង្ការេ ឯកុស្សវេ ឯកឆណេយេវ ច ជាតេ សត្ថា នាគានមនុគ្គហំ ករោន្តោ ឯកំ រតននាវំ អភិរុហិ. ភិក្ខូសុបិ ឯកេកោ ឯកេកមេវ អភិរុហិ. នាគរាជានោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ នាគភវនំ បវេសេត្វា សព្ពរត្តិំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា ទុតិយទិវសេ ទិព្ពេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិំសុ. សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា នាគភវនា និក្ខមិត្វា សកលចក្កវាឡទេវតាហិ បូជិយមានោ បញ្ចហិ នាវាសតេហិ គង្គានទិំ អតិក្កមិ.

រាជា បច្ចុគ្គន្ត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារេត្វា អាគមនកាលេ លិច្ឆវីតិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ កត្វា បុរិមនយេនេវ បញ្ចហិ ទិវសេហិ រាជគហំ អភិនេសិ. ទុតិយទិវសេ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវោ, អហោ សត្ថរិ ទេវមនុស្សានំ បសាទោ, គង្គាយ នាម ឱរតោ ច បារតោ ច អដ្ឋយោជនេ មគ្គេ ពុទ្ធគតេន បសាទេន រាជូហិ សមតលំ ភូមិំ កត្វា វាលុកា ឱកិណ្ណា, ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ សន្ថតានិ, គង្គាយ ឧទកំ នាគានុភាវេន បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ, យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ, សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកាលង្ការំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាត’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន. អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ តក្កសិលាយំ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. តស្ស បុត្តោ សុសីមោ នាម មាណវោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, តាត, ពារាណសិំ គន្ត្វា មន្តេ អជ្ឈាយិតុ’’ន្តិ. អថ នំ បិតា អាហ – ‘‘តេន ហិ, តាត, អសុកោ នាម ព្រាហ្មណោ មម សហាយកោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធីយស្សូ’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ គន្ត្វា តំ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិត្វា បិតរា បហិតភាវមាចិក្ខិ. អថ នំ សោ ‘‘សហាយកស្ស មេ បុត្តោ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បដិបស្សទ្ធទរថំ ភទ្ទកេន ទិវសេន មន្តេ វាចេតុមារភិ. សោ លហុញ្ច គណ្ហន្តោ ពហុញ្ច គណ្ហន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតុគ្គហិតំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហតេលមិវ អវិនស្សមានំ ធារេន្តោ ន ចិរស្សេវ អាចរិយស្ស សម្មុខតោ ឧគ្គណ្ហិតព្ពំ សព្ពំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតសិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សតិ, នោ បរិយោសានំ.

សោ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ ឥមស្ស សិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សាមិ, នោ បរិយោសាន’’ន្តិ វត្វា អាចរិយេន ‘‘អហម្បិ, តាត, ន បស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អថ កោ, អាចរិយ, បរិយោសានំ ជានាតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមេ, តាត, ឥសយោ ឥសិបតនេ វិហរន្តិ, តេ ជានេយ្យុំ, តេសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆស្សូ’’តិ អាចរិយេន វុត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កិរ បរិយោសានំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ មេ អាចិក្ខថា’’តិ? ‘‘ន មយំ អបព្ពជិតស្ស អាចិក្ខាម. សចេ តេ បរិយោសានេនត្ថោ, បព្ពជស្សូ’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេសំ សន្តិកេ បព្ពជិ. អថស្ស តេ ‘‘ឥទំ តាវ សិក្ខស្សូ’’តិ វត្វា ‘‘ឯវំ តេ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន អាភិសមាចារិកំ អាចិក្ខិំសុ. សោ តត្ថ សិក្ខន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា នចិរស្សេវ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សកលពារាណសិនគរេ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ, សោ អប្បាយុកសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស កតត្តា ន ចិរស្សេវ បរិនិព្ពាយិ. អថស្ស បច្ចេកពុទ្ធា ច មហាជនោ ច សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ ច គហេត្វា នគរទ្វារេ ថូបំ ការេសុំ.

សង្ខោបិ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុត្តោ មេ ចិរំ គតោ, បវត្តិមស្ស ជានិស្សាមី’’តិ តំ ទដ្ឋុកាមោ តក្កសិលាតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា មហាជនកាយំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេសុ ឯកោបិ មេ បុត្តស្ស បវត្តិំ ជានិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សុសីមោ នាម មាណវោ ឥធាគមិ, អបិ នុ ខោ តស្ស បវត្តិំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ជានាម, អសុកស្ស ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ សជ្ឈាយិត្វា បព្ពជិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆិកត្វា បរិនិព្ពុតោ, អយមស្ស ថូបោ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ. សោ ភូមិំ ហត្ថេន បហរិត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា តំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា តិណានិ ឧទ្ធរិត្វា ឧត្តរសាដកេន វាលុកំ អាហរិត្វា ចេតិយង្គណេ អាកិរិត្វា កមណ្ឌលុតោ ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា វនបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា សាដកេន បដាកំ អារោបេត្វា ថូបស្ស ឧបរិ អត្តនោ ឆត្តកំ ពន្ធិត្វា បក្កាមិ.

សត្ថា ឥទំ អតីតំ អាហរិត្វា ‘‘តទា, ភិក្ខវេ, អហំ សង្ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ. មយា សុសីមស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចេតិយង្គណេ តិណានិ ឧទ្ធដានិ, តស្ស មេ កម្មស្ស និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គំ វិហតខាណុកកណ្ដកំ កត្វា សុទ្ធំ សមតលំ ករិំសុ. មយា តត្ថ វាលុកា ឱកិណ្ណា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ វាលុកំ ឱកិរិំសុ. មយា តត្ថ វនកុសុមេហិ បូជា កតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិណ្ណានិ, ឯកយោជនដ្ឋានេ គង្គាយ ឧទកំ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ. មយា តត្ថ កមណ្ឌលុឧទកេន ភូមិ បរិប្ផោសិតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន វេសាលិយំ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. មយា តត្ថ បដាកា, អារោបិតា, ឆត្តកញ្ច ពទ្ធំ, តស្ស មេ និស្សន្ទេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា ធជបដាកឆត្តាតិឆត្តាទីហិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាតំ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ នេវ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន, អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេនា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៩០. ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា, បស្សេ ចេ វិបុលំ សុខំ;

ចជេ មត្តាសុខំ ធីរោ, សម្បស្សំ វិបុលំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ មត្តាសុខន្តិ បមាណយុត្តកំ បរិត្តសុខំ វុច្ចតិ, តស្ស បរិច្ចាគេន. វិបុលំ សុខន្តិ ឧឡារំ សុខំ និព្ពានសុខំ វុច្ចតិ, តំ ចេ បស្សេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកញ្ហិ ភោជនបាតិំ សជ្ជាបេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស មត្តាសុខំ នាម ឧប្បជ្ជតិ, តំ បន បរិច្ចជិត្វា ឧបោសថំ វា ករោន្តស្ស ទានំ វា ទទន្តស្ស វិបុលំ ឧឡារំ និព្ពានសុខំ នាម និព្ពត្តតិ. តស្មា សចេ ឯវំ តស្ស មត្តាសុខស្ស បរិច្ចាគា វិបុលំ សុខំ បស្សតិ, អថេតំ វិបុលំ សុខំ សម្មា បស្សន្តោ បណ្ឌិតោ តំ មត្តាសុខំ ចជេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ បឋមំ.

២. កុក្កុដអណ្ឌខាទិកាវត្ថុ

បរទុក្ខូបធានេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុក្កុដអណ្ឌខាទិកំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយា កិរ អវិទូរេ បណ្ឌុរំ នាម ឯកោ គាមោ, តត្ថេកោ កេវដ្ដោ វសតិ. សោ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អចិរវតិយំ កច្ឆបអណ្ឌានិ ទិស្វា តានិ អាទាយ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ គេហេ បចាបេត្វា ខាទន្តោ តស្មិំ គេហេ កុមារិកាយបិ ឯកំ អណ្ឌំ អទាសិ. សា តំ ខាទិត្វា តតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ ខាទនីយំ នាម ន ឥច្ឆិ. អថស្សា មាតា កុក្កុដិយា វិជាតដ្ឋានតោ ឯកំ អណ្ឌំ គហេត្វា អទាសិ. សា តំ ខាទិត្វា រសតណ្ហាយ ពទ្ធា តតោ បដ្ឋាយ សយមេវ កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ គហេត្វា ខាទតិ. កុក្កុដី វិជាតវិជាតកាលេ តំ អត្តនោ អណ្ឌានិ គហេត្វា ខាទន្តិំ ទិស្វា តាយ ឧបទ្ទុតា អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ ចុតា យក្ខិនី ហុត្វា តវ ជាតទារកេ ខាទិតុំ សមត្ថា ហុត្វា និព្ពត្តេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា កាលំ កត្វា តស្មិំយេវ គេហេ មជ្ជារី ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឥតរាបិ កាលំ កត្វា តត្ថេវ កុក្កុដី ហុត្វា និព្ពត្តិ. កុក្កុដី អណ្ឌានិ វិជាយិ, មជ្ជារី អាគន្ត្វា តានិ ខាទិត្វា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ខាទិយេវ. កុក្កុដី ‘‘តយោ វារេ មម អណ្ឌានិ ខាទិត្វា ឥទានិ មម្បិ ខាទិតុកាមាសិ, ឥតោ ចុតា សបុត្តកំ តំ ខាទិតុំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា តតោ ចុតា ទីបិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឥតរាបិ កាលំ កត្វា មិគី ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្សា វិជាតកាលេ ទីបិនី អាគន្ត្វា តំ សទ្ធិំ បុត្តេហិ ខាទិ. ឯវំ ខាទន្តា បញ្ចសុ អត្តភាវសតេសុ អញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខំ ឧប្បាទេត្វា អវសានេ ឯកា យក្ខិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯកា សាវត្ថិយំ កុលធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឥតោ បរំ ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានី’’តិ (ធ. ប. ៥) គាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន សត្ថា ‘‘វេរញ្ហិ អវេរេន ឧបសម្មតិ, នោ វេរេនា’’តិ វត្វា ឧភិន្នម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៩១. ‘‘បរទុក្ខូបធានេន, អត្តនោ សុខមិច្ឆតិ;

វេរសំសគ្គសំសដ្ឋោ, វេរា សោ ន បរិមុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ បរទុក្ខូបធានេនាតិ បរស្មិំ ទុក្ខូបធានេន, បរស្ស ទុក្ខុប្បាទនេនាតិ អត្ថោ. វេរសំសគ្គសំសដ្ឋោតិ យោ បុគ្គលោ អក្កោសនបច្ចក្កោសនបហរណបដិហរណាទីនំ វសេន អញ្ញមញ្ញំ កតេន វេរសំសគ្គេន សំសដ្ឋោ. វេរា សោ ន បរិមុច្ចតីតិ និច្ចកាលំ វេរវសេន ទុក្ខមេវ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ យក្ខិនី សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ សមាទិយិត្វា វេរតោ មុច្ចិ, ឥតរាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

កុក្កុដអណ្ឌខាទិកាវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ភទ្ទិយភិក្ខុវត្ថុ

យញ្ហិ កិច្ចន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ភទ្ទិយំ និស្សាយ ជាតិយាវនេ វិហរន្តោ ភទ្ទិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ បាទុកមណ្ឌនេ ឧយ្យុត្តា អហេសុំ. យថាហ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភទ្ទិយា ភិក្ខូ អនេកវិហិតំ បាទុកមណ្ឌនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, តិណបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, មុញ្ជបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, បព្ពជបាទុកំ ហិន្តាលបាទុកំ កមលបាទុកំ កម្ពលបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ អធិសីលំ អធិចិត្តំ អធិបញ្ញ’’ន្តិ (មហាវ. ២៥១). ភិក្ខូ តេសំ តថាករណភាវំ ជានិត្វា ឧជ្ឈាយិត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា តេ ភិក្ខូ គរហិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ អញ្ញេន កិច្ចេន អាគតា អញ្ញស្មិំយេវ កិច្ចេ ឧយ្យុត្តា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

២៩២. ‘‘យញ្ហិ កិច្ចំ អបវិទ្ធំ, អកិច្ចំ បន ករីយតិ;

ឧន្នឡានំ បមត្តានំ, តេសំ វឌ្ឍន្តិ អាសវា.

២៩៣. ‘‘យេសញ្ច សុសមារទ្ធា, និច្ចំ កាយគតា សតិ;

អកិច្ចំ តេ ន សេវន្តិ, កិច្ចេ សាតច្ចការិនោ;

សតានំ សម្បជានានំ, អត្ថំ គច្ឆន្តិ អាសវា’’តិ.

តត្ថ យញ្ហិ កិច្ចន្តិ ភិក្ខុនោ ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អបរិមាណសីលក្ខន្ធគោបនំ អរញ្ញាវាសោ ធុតង្គបរិហរណំ ភាវនារាមតាតិ ឯវមាទីនិ កិច្ចំ នាម. ឥមេហិ បន យំ អត្តនោ កិច្ចំ, តំ អបវិទ្ធំ ឆឌ្ឌិតំ. អកិច្ចន្តិ ភិក្ខុនោ ឆត្តមណ្ឌនំ ឧបាហនមណ្ឌនំ បាទុកបត្តថាលកធម្មករណកាយពន្ធនអំសពទ្ធកមណ្ឌនំ អកិច្ចំ នាម. យេហិ តំ កយិរតិ, តេសំ មាននឡំ ឧក្ខិបិត្វា ចរណេន ឧន្នឡានំ សតិវោស្សគ្គេន បមត្តានំ ចត្តារោ អាសវា វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ. សុសមារទ្ធាតិ សុបគ្គហិតា. កាយគតា សតីតិ កាយានុបស្សនាភាវនា. អកិច្ចន្តិ តេ ឯតំ ឆត្តមណ្ឌនាទិកំ អកិច្ចំ ន សេវន្តិ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. កិច្ចេតិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ កត្តព្ពេ អបរិមាណសីលក្ខន្ធគោបនាទិកេ ករណីយេ. សាតច្ចការិនោតិ សតតការិនោ អដ្ឋិតការិនោ. តេសំ សតិយា អវិប្បវាសេន សតានំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ចតូហិ សម្បជញ្ញេហិ សម្បជានានំ ចត្តារោបិ អាសវា អត្ថំ គច្ឆន្តិ, បរិក្ខយំ អភាវំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ភទ្ទិយវត្ថុ តតិយំ.

៤. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

មាតរន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ សម្ពហុលា អាគន្តុកា ភិក្ខូ សត្ថារំ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តស្មិំ ខណេ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរោ ភគវតោ អវិទូរេ អតិក្កមតិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ឱលោកេត្វា ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, អយំ ភិក្ខុ មាតាបិតរោ ហន្ត្វា និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា យាតី’’តិ វត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថា វទតី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ មុខានិ ឱលោកេត្វា សំសយបក្ខន្ទេហិ, ‘‘ភន្តេ, កិំ នាមេតំ វទេថា’’តិ វុត្តេ តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៩៤. ‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, រាជានោ ទ្វេ ច ខត្តិយេ;

រដ្ឋំ សានុចរំ ហន្ត្វា, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ.

តត្ថ សានុចរន្តិ អាយសាធកេន អាយុត្តកេន សហិតំ. ឯត្ថ ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិស’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) វចនតោ តីសុ ភវេសុ សត្តានំ ជននតោ តណ្ហា មាតា នាម. ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា បុត្តោ’’តិ បិតរំ និស្សាយ អស្មិមានស្ស ឧប្បជ្ជនតោ អស្មិមានោ បិតា នាម. លោកោ វិយ រាជានំ យស្មា សព្ពទិដ្ឋិគតានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ភជន្តិ, តស្មា ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ ខត្តិយរាជានោ នាម. ទ្វាទសាយតនានិ វិត្ថតដ្ឋេន រដ្ឋទិសត្តា រដ្ឋំ នាម. អាយសាធកោ អាយុត្តកបុរិសោ វិយ តន្និស្សិតោ នន្ទិរាគោ អនុចរោ នាម. អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ. ព្រាហ្មណោតិ ខីណាសវោ. ឯតេសំ តណ្ហាទីនំ អរហត្តមគ្គញាណាសិនា ហតត្តា ខីណាសវោ និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា យាតីតិ អយមេត្ថត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ.

ទុតិយគាថាយបិ វត្ថុ បុរិមសទិសមេវ. តទា ហិ សត្ថា លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរមេវ អារព្ភ កថេសិ. តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៩៥. ‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, រាជានោ ទ្វេ ច សោត្ថិយេ;

វេយគ្ឃបញ្ចមំ ហន្ត្វា, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ.

តត្ថ ទ្វេ ច សោត្ថិយេតិ ទ្វេ ច ព្រាហ្មណេ. ឥមិស្សា គាថាយ សត្ថា អត្តនោ ធម្មិស្សរតាយ ច ទេសនាវិធិកុសលតាយ ច សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ ព្រាហ្មណរាជានោ ច កត្វា កថេសិ. វេយគ្ឃបញ្ចមន្តិ ឯត្ថ ព្យគ្ឃានុចរិតោ សប្បដិភយោ ទុប្បដិបន្នោ មគ្គោ វេយគ្ឃោ នាម, វិចិកិច្ឆានីវរណម្បិ តេន សទិសតាយ វេយគ្ឃំ នាម, តំ បញ្ចមំ អស្សាតិ នីវរណបញ្ចកំ វេយគ្ឃបញ្ចមំ នាម. ឥទញ្ច វេយគ្ឃបញ្ចមំ អរហត្តមគ្គញាណាសិនា និស្សេសំ ហន្ត្វា អនីឃោវ យាតិ ព្រាហ្មណោតិ អយមេត្ថត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ទារុសាកដិកបុត្តវត្ថុ

សុប្បពុទ្ធន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទារុសាកដិកស្ស បុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហស្មិញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិកបុត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកបុត្តោតិ ទ្វេ ទារកា អភិក្ខណំ គុឡកីឡំ កីឡន្តិ. តេសុ សម្មាទិដ្ឋិកបុត្តោ គុឡំ ខិបមានោ ពុទ្ធានុស្សតិំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ វត្វា វត្វា គុឡំ ខិបតិ. ឥតរោ តិត្ថិយគុណេ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘នមោ អរហន្តាន’’ន្តិ វត្វា វត្វា ខិបតិ. តេសុ សម្មាទិដ្ឋិកស្ស បុត្តោ ជិនាតិ, ឥតរោ បន បរាជយតិ. សោ តស្ស កិរិយំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឯវំ អនុស្សរិត្វា ឯវំ វត្វា គុឡំ ខិបន្តោ មមំ ជិនាតិ, អហម្បិ ឯវរូបំ ករិស្សាមី’’តិ ពុទ្ធានុស្សតិយំ បរិចយមកាសិ. អថេកទិវសំ តស្ស បិតា សកដំ យោជេត្វា ទារូនំ អត្ថាយ គច្ឆន្តោ តម្បិ ទារកំ អាទាយ គន្ត្វា អដវិយំ ទារូនំ សកដំ បូរេត្វា អាគច្ឆន្តោ ពហិនគរេ សុសានសាមន្តេ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ គោណេ មោចេត្វា ភត្តវិស្សគ្គមកាសិ. អថស្ស តេ គោណា សាយន្ហសមយេ នគរំ បវិសន្តេន គោគណេន សទ្ធិំ នគរមេវ បវិសិំសុ. សាកដិកោបិ គោណេ អនុពន្ធន្តោ នគរំ បវិសិត្វា សាយំ គោណេ ទិស្វា អាទាយ និក្ខមន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ. តស្មិញ្ហិ អសម្បត្តេយេវ ទ្វារំ បិហិតំ.

អថស្ស បុត្តោ ឯកកោវ រត្តិភាគេ សកដស្ស ហេដ្ឋា និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. រាជគហំ បន បកតិយាបិ អមនុស្សពហុលំ. អយញ្ច សុសានសន្តិកេ និបន្នោ. តត្ថ នំ ទ្វេ អមនុស្សា បស្សិំសុ. ឯកោ សាសនស្ស បដិកណ្ឌកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, ឯកោ សម្មាទិដ្ឋិកោ. តេសុ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អាហ – ‘‘អយំ នោ ភក្ខោ, ឥមំ ខាទិស្សាមា’’តិ. ឥតរោ ‘‘អលំ មា តេ រុច្ចី’’តិ និវារេតិ. សោ តេន និវារិយមានោបិ តស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា ទារកំ បាទេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិ. សោ ពុទ្ធានុស្សតិយា បរិចិតត្តា តស្មិំ ខណេ ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ អាហ. អមនុស្សោ មហាភយភីតោ បដិក្កមិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ ឥតរោ ‘‘អម្ហេហិ អកិច្ចំ កតំ, ទណ្ឌកម្មំ តស្ស ករោមា’’តិ វត្វា តំ រក្ខមានោ អដ្ឋាសិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ នគរំ បវិសិត្វា រញ្ញោ ភោជនបាតិំ បូរេត្វា ភោជនំ អាហរិ. អថ នំ ឧភោបិ តស្ស មាតាបិតរោ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាបេត្វា ភោជេត្វា ‘‘ឥមានិ អក្ខរានិ រាជាវ បស្សតុ, មា អញ្ញោ’’តិ តំ បវត្តិំ បកាសេន្តា យក្ខានុភាវេន ភោជនបាតិយំ អក្ខរានិ ឆិន្ទិត្វា បាតិំ ទារុសកដេ បក្ខិបិត្វា សព្ពរត្តិំ អារក្ខំ កត្វា បក្កមិំសុ.

បុនទិវសេ ‘‘រាជកុលតោ ចោរេហិ ភោជនភណ្ឌំ អវហដ’’ន្តិ កោលាហលំ ករោន្តា ទ្វារានិ បិទហិត្វា ឱលោកេន្តា តត្ថ អបស្សន្តា នគរា និក្ខមិត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តា ទារុសកដេ សុវណ្ណបាតិំ ទិស្វា ‘‘អយំ ចោរោ’’តិ តំ ទារកំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា អក្ខរានិ ទិស្វា ‘‘កិំ ឯតំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នាហំ, ទេវ, ជានាមិ, មាតាបិតរោ មេ អាគន្ត្វា រត្តិំ ភោជេត្វា រក្ខមានា អដ្ឋំសុ, អហម្បិ មាតាបិតរោ មំ រក្ខន្តីតិ និព្ភយោវ និទ្ទំ ឧបគតោ. ឯត្តកំ អហំ ជានាមី’’តិ. អថស្ស មាតាបិតរោបិ តំ ឋានំ អាគមំសុ. រាជា តំ បវត្តិំ ញត្វា តេ តយោបិ ជនេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ អារោចេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធានុស្សតិ ឯវ រក្ខា ហោតិ, ឧទាហុ ធម្មានុស្សតិអាទយោបី’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស សត្ថា, ‘‘មហារាជ, ន កេវលំ ពុទ្ធានុស្សតិយេវ រក្ខា, យេសំ បន ឆព្ពិធេន ចិត្តំ សុភាវិតំ, តេសំ អញ្ញេន រក្ខាវរណេន វា មន្តោសធេហិ វា កិច្ចំ នត្ថី’’តិ វត្វា ឆ ឋានានិ ទស្សេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ.

២៩៦. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, និច្ចំ ពុទ្ធគតា សតិ.

២៩៧. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, និច្ចំ ធម្មគតា សតិ.

២៩៨. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, និច្ចំ សង្ឃគតា សតិ.

២៩៩. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, និច្ចំ កាយគតា សតិ.

៣០០. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, អហិំសាយ រតោ មនោ.

៣០១. ‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;

យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, ភាវនាយ រតោ មនោ’’តិ.

តត្ថ សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តីតិ ពុទ្ធគតំ សតិំ គហេត្វា សុបន្តា, គហេត្វាយេវ ច បពុជ្ឈន្តា សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ នាម. សទា គោតមសាវកាតិ គោតមគោត្តស្ស ពុទ្ធស្ស សវនន្តេ ជាតត្តា តស្សេវ អនុសាសនិយា សវនតាយ គោតមសាវកា. ពុទ្ធគតា សតីតិ យេសំ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិប្បភេទេ ពុទ្ធគុណេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានា សតិ និច្ចកាលំ អត្ថិ, តេ សទាបិ សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ. តថា អសក្កោន្តា បន ឯកទិវសំ តីសុ កាលេសុ ទ្វីសុ កាលេសុ ឯកស្មិម្បិ កាលេ ពុទ្ធានុស្សតិំ មនសិ ករោន្តា សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិយេវ នាម. ធម្មគតា សតីតិ ‘‘ស្វាខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិប្បភេទេ ធម្មគុណេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានា សតិ. សង្ឃគតា សតីតិ ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិប្បភេទេ សង្ឃគុណេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានា សតិ. កាយគតា សតីតិ ទ្វត្តិំសាការវសេន វា នវសិវថិកាវសេន វា ចតុធាតុវវត្ថានវសេន វា អជ្ឈត្តនីលកសិណាទិរូបជ្ឈានវសេន វា ឧប្បជ្ជមានា សតិ. អហិំសាយ រតោតិ ‘‘សោ ករុណាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ (វិភ. ៦៤២) ឯវំ វុត្តាយ ករុណាភាវនាយ រតោ. ភាវនាយាតិ មេត្តាភាវនាយ. កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា ករុណាភាវនាយ វុត្តត្តា ឥធ សព្ពាបិ អវសេសា ភាវនា នាម, ឥធ បន មេត្តាភាវនាវ អធិប្បេតា. សេសំ បឋមគាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទេសនាវសានេ ទារកោ សទ្ធិំ មាតាបិតូហិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. បច្ឆា បន បព្ពជិត្វា សព្ពេបិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ទារុសាកដិកបុត្តវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. វជ្ជិបុត្តកភិក្ខុវត្ថុ

ទុប្បព្ពជ្ជន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេសាលិំ និស្សាយ មហាវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ វជ្ជិបុត្តកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – អញ្ញតរោ វជ្ជិបុត្តកោ ភិក្ខុ វេសាលិយំ វិហរតិ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ, តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយំ សព្ពរត្តិឆណោ ហោតិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ វេសាលិយា តូរិយតាឡិតវាទិតនិគ្ឃោសសទ្ទំ សុត្វា បរិទេវមានោ តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឯកកា មយំ អរញ្ញេ វិហរាម,

អបវិទ្ធំវ វនស្មិំ ទារុកំ;

ឯតាទិសិកាយ រត្តិយា,

កោសុ នាមម្ហេហិ បាបិយោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២២៩);

សោ កិរ វជ្ជិរដ្ឋេ រាជបុត្តោ វារេន សម្បត្តំ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ វេសាលិយំ ចាតុមហារាជិកេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ កត្វា សកលនគរេ ធជបដាកាទីហិ បដិមណ្ឌិតេ កោមុទិយា បុណ្ណមាយ សព្ពរត្តិំ ឆណវារេ វត្តមានេ ភេរិយាទីនំ តូរិយានំ តាឡិតានំ និគ្ឃោសំ វីណាទីនញ្ច វាទិតានំ សទ្ទំ សុត្វា យានិ វេសាលិយំ សត្ត រាជសហស្សានិ សត្ត រាជសតានិ សត្ត រាជានោ, តត្តកា ឯវ ច នេសំ ឧបរាជសេនាបតិអាទយោ, តេសុ អលង្កតបដិយត្តេសុ នក្ខត្តកីឡនត្ថាយ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ សដ្ឋិហត្ថេ មហាចង្កមេ ចង្កមមានោ គគនមជ្ឈេ ឋិតំ បុណ្ណចន្ទំ ទិស្វា ចង្កមកោដិយំ ផលកំ និស្សាយ ឋិតោ វេឋនាលង្ការវិរហិតត្តា វនេ ឆឌ្ឌិតទារុកំ វិយ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ អញ្ញោ អម្ហេហិ លាមកតរោ’’តិ ចិន្តេន្តោ បកតិយា អារញ្ញកាទិគុណយុត្តោបិ តស្មិំ ខណេ អនភិរតិយា បីឡិតោ ឯវមាហ. សោ តស្មិំ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ‘‘ឥមំ ភិក្ខុំ សំវេជេស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន –

‘‘ឯកកោវ ត្វំ អរញ្ញេ វិហរសិ, អបវិទ្ធំវ វនស្មិំ ទារុកំ;

តស្ស តេ ពហុកា បិហយន្តិ, នេរយិកា វិយ សគ្គគាមិន’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២២៩) –

វុត្តំ ឥមំ គាថំ សុត្វា បុនទិវសេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ ញត្វា ឃរាវាសស្ស ទុក្ខតំ បកាសេតុកាមោ បញ្ច ទុក្ខានិ សមោធានេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០២. ‘‘ទុប្បព្ពជ្ជំ ទុរភិរមំ, ទុរាវាសា ឃរា ទុខា;

ទុក្ខោសមានសំវាសោ, ទុក្ខានុបតិតទ្ធគូ;

តស្មា ន ចទ្ធគូ សិយា, ន ច ទុក្ខានុបតិតោ សិយា’’តិ.

តត្ថ ទុប្បព្ពជ្ជន្តិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធញ្ចេវ ញាតិបរិវដ្ដញ្ច បហាយ ឥមស្មិំ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជ្ជំ នាម ទុក្ខំ. ទុរភិរមន្តិ ឯវំ បព្ពជិតេនាបិ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិតវុត្តិំ ឃដេន្តេន អបរិមាណសីលក្ខន្ធគោបនធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិបូរណវសេន អភិរមិតុំ ទុក្ខំ. ទុរាវាសាតិ យស្មា បន ឃរំ អាវសន្តេន រាជូនំ រាជកិច្ចំ, ឥស្សរានំ ឥស្សរកិច្ចំ វហិតព្ពំ, បរិជនា ចេវ ធម្មិកា សមណព្រាហ្មណា ច សង្គហិតព្ពា. ឯវំ សន្តេបិ ឃរាវាសោ ឆិទ្ទឃដោ វិយ មហាសមុទ្ទោ វិយ ច ទុប្បូរោ. តស្មា ឃរាវាសា នាមេតេ ទុរាវាសា ទុក្ខា អាវសិតុំ, តេនេវ ការណេន ទុក្ខាតិ អត្ថោ. ទុក្ខោ សមានសំវាសោតិ គិហិនោ វា ហិ យេ ជាតិគោត្តកុលភោគេហិ បព្ពជិតា វា សីលាចារពាហុសច្ចាទីហិ សមានាបិ ហុត្វា ‘‘កោសិ ត្វំ, កោស្មិ អហ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អធិករណបសុតា ហោន្តិ, តេ អសមានា នាម, តេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ទុក្ខោតិ អត្ថោ. ទុក្ខានុបតិតទ្ធគូតិ យេ វដ្ដសង្ខាតំ អទ្ធានំ បដិបន្នត្តា អទ្ធគូ, តេ ទុក្ខេ អនុបតិតាវ. តស្មា ន ចទ្ធគូតិ យស្មា ទុក្ខានុបតិតភាវោបិ ទុក្ខោ អទ្ធគូភាវោបិ, តស្មា វដ្ដសង្ខាតំ អទ្ធានំ គមនតាយ អទ្ធគូ ន ភវេយ្យ, វុត្តប្បការេន ទុក្ខេន អនុបតិតោបិ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ទស្សិតេ ទុក្ខេ និព្ពិន្ទន្តោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បទាលេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋហីតិ.

វជ្ជិបុត្តកភិក្ខុវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. ចិត្តគហបតិវត្ថុ

សទ្ធោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចិត្តគហបតិំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ពាលវគ្គេ ‘‘អសន្តំ ភាវនមិច្ឆេយ្យា’’តិ គាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារិតំ. គាថាបិ តត្ថេវ វុត្តា. វុត្តញ្ហេតំ តត្ថ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៧៤) –

‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឯតស្ស តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តស្សេវាយំ លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧទាហុ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្សាបិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘អានន្ទ, មម សន្តិកំ អាគច្ឆន្តស្សាបិ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្សាបិ តស្ស ឧប្បជ្ជតេវ. អយញ្ហិ ឧបាសកោ សទ្ធោ បសន្នោ សម្បន្នសីលោ, ឯវរូបោ បុគ្គលោ យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវស្ស លាភសក្ការោ និព្ពត្តតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០៣. ‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, យសោភោគសមប្បិតោ;

យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវ បូជិតោ’’តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៧៤);

តត្ថ សទ្ធោតិ លោកិយលោកុត្តរសទ្ធាយ សមន្នាគតោ. សីលេនាតិ អាគារិយសីលំ, អនាគារិយសីលន្តិ ទុវិធំ សីលំ. តេសុ ឥធ អាគារិយសីលំ អធិប្បេតំ, តេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. យសោភោគសមប្បិតោតិ យាទិសោ អនាថបិណ្ឌិកាទីនំ បញ្ចឧបាសកសតបរិវារសង្ខាតោ អាគារិយយសោ, តាទិសេនេវ យសេន ធនធញ្ញាទិកោ ចេវ សត្តវិធអរិយធនសង្ខាតោ ចាតិ ទុវិធោ ភោគោ, តេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. យំ យំ បទេសន្តិ បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ ឯវរូបោ កុលបុត្តោ យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថ ឯវរូបេន លាភសក្ការេន បូជិតោវ ហោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ចិត្តគហបតិវត្ថុ សត្តមំ.

៨. ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ

ទូរេ សន្តោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ធីតរំ ចូឡសុភទ្ទំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ឧគ្គនគរវាសី ឧគ្គោ នាម សេដ្ឋិបុត្តោ សហាយកោ អហោសិ. តេ ឯកាចរិយកុលេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តា អញ្ញមញ្ញំ កតិកំ ករិំសុ ‘‘អម្ហាកំ វយប្បត្តកាលេ បុត្តធីតាសុ ជាតាសុ យោ បុត្តស្ស ធីតរំ វារេតិ, តេន តស្ស ធីតា ទាតព្ពា’’តិ. តេ ឧភោបិ វយប្បត្តា អត្តនោ អត្តនោ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានេ បតិដ្ឋហិំសុ. អថេកស្មិំ សមយេ ឧគ្គសេដ្ឋិ វណិជ្ជំ បយោជេន្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ សាវត្ថិំ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ អត្តនោ ធីតរំ ចូឡសុភទ្ទំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, បិតា តេ ឧគ្គសេដ្ឋិ នាម អាគតោ, តស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ សព្ពំ តវ ភារោ’’តិ អាណាបេសិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តស្ស អាគតទិវសតោ បដ្ឋាយ សហត្ថេនេវ សូបព្យញ្ជនាទីនិ សម្បាទេតិ, មាលាគន្ធវិលេបនាទីនិ អភិសង្ខរោតិ, ភោជនកាលេ តស្ស ន្ហានោទកំ បដិយាទាបេត្វា ន្ហានកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកិច្ចានិ សាធុកំ ករោតិ.

ឧគ្គសេដ្ឋិ តស្សា អាចារសម្បត្តិំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឯកទិវសំ អនាថបិណ្ឌិកេន សទ្ធិំ សុខកថាយ សន្និសិន្នោ ‘‘មយំ ទហរកាលេ ឯវំ នាម កតិកំ ករិម្ហា’’តិ សារេត្វា ចូឡសុភទ្ទំ អត្តនោ បុត្តស្សត្ថាយ វារេសិ. សោ បន បកតិយាវ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ. តស្មា ទសពលស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា សត្ថារា ឧគ្គសេដ្ឋិស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា អនុញ្ញាតោ ភរិយាយ សទ្ធិំ មន្តេត្វា តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា ធីតរំ វិសាខំ ទត្វា ឧយ្យោជេន្តោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ វិយ មហន្តំ សក្ការំ កត្វា សុភទ្ទំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, សសុរកុលេ វសន្តិយា នាម អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៥៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៥២ វិសាខាវត្ថុ) ធនញ្ចយសេដ្ឋិនា វិសាខាយ ទិន្ននយេនេវ ទស ឱវាទេ ទត្វា ‘‘សចេ មេ គតដ្ឋានេ ធីតុ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហេហិ សោធេតព្ពោ’’តិ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បាដិភោគេ គហេត្វា តស្សា ឧយ្យោជនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា បុរិមភវេ ធីតរា កតានំ សុចរិតានំ ផលវិភូតិំ លោកស្ស បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ វិយ មហន្តេន សក្ការេន ធីតរំ ឧយ្យោជេសិ. តស្សា អនុបុព្ពេន ឧគ្គនគរំ បត្តកាលេ សសុរកុលេន សទ្ធិំ មហាជនោ បច្ចុគ្គមនមកាសិ.

សាបិ អត្តនោ សិរិវិភវំ បាកដំ កាតុំ វិសាខា វិយ សកលនគរស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តី រថេ ឋត្វា នគរំ បវិសិត្វា នាគរេហិ បេសិតេ បណ្ណាការេ គហេត្វា អនុរូបវសេន តេសំ តេសំ បេសេន្តី សកលនគរំ អត្តនោ គុណេហិ ឯកាពទ្ធមកាសិ. មង្គលទិវសាទីសុ បនស្សា សសុរោ អចេលកានំ សក្ការំ ករោន្តោ ‘‘អាគន្ត្វា អម្ហាកំ សមណេ វន្ទតូ’’តិ បេសេសិ. សា លជ្ជាយ នគ្គេ បស្សិតុំ អសក្កោន្តី គន្តុំ ន ឥច្ឆតិ. សោ បុនប្បុនំ បេសេត្វាបិ តាយ បដិក្ខិត្តោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘នីហរថ ន’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘ន សក្កា មម អការណេន ទោសំ អារោបេតុ’’ន្តិ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. តេ តស្សា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា សេដ្ឋិំ សញ្ញាបេសុំ. សោ ‘‘អយំ មម សមណេ អហិរិកាតិ ន វន្ទី’’តិ ភរិយាយ អារោចេសិ. សា ‘‘កីទិសា នុ ខោ ឥមិស្សា សមណា, អតិវិយ តេសំ បសំសតី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា អាហ –

‘‘កីទិសា សមណា តុយ្ហំ, ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសិ;

កិំសីលា កិំសមាចារា, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតា’’តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៤);

អថស្សា សុភទ្ទា ពុទ្ធានញ្ចេវ ពុទ្ធសាវកានញ្ច គុណេ បកាសេន្តី –

‘‘សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមានសា, សន្តំ តេសំ គតំ ឋិតំ;

ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, តាទិសា សមណា មម. (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៤);

‘‘កាយកម្មំ សុចិ នេសំ, វាចាកម្មំ អនាវិលំ;

មនោកម្មំ សុវិសុទ្ធំ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វិមលា សង្ខមុត្តាភា, សុទ្ធា អន្តរពាហិរា;

បុណ្ណា សុទ្ធេហិ ធម្មេហិ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘លាភេន ឧន្នតោ លោកោ, អលាភេន ច ឱនតោ;

លាភាលាភេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘យសេន ឧន្នតោ លោកោ, អយសេន ច ឱនតោ;

យសាយសេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘បសំសាយុន្នតោ លោកោ, និន្ទាយាបិ ច ឱនតោ;

សមា និន្ទាបសំសាសុ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘សុខេន ឧន្នតោ លោកោ, ទុក្ខេនាបិ ច ឱនតោ;

អកម្បា សុខទុក្ខេសុ, តាទិសា សមណា មមា’’តិ. –

ឯវមាទីហិ វចនេហិ សស្សុំ តោសេសិ.

អថ នំ ‘‘សក្កា តវ សមណេ អម្ហាកម្បិ ទស្សេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សក្កា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ យថា មយំ តេ បស្សាម, តថា ករោហី’’តិ វុត្តេ សា ‘‘សាធូ’’តិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ សជ្ជេត្វា ឧបរិបាសាទតលេ ឋត្វា ជេតវនាភិមុខី សក្កច្ចំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា គន្ធវាសបុប្ផធុមេហិ បូជំ កត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេមិ, ឥមិនា មេ សញ្ញាណេន សត្ថា និមន្តិតភាវំ ជានាតូ’’តិ សុមនបុប្ផានំ អដ្ឋ មុដ្ឋិយោ អាកាសេ ខិបិ. បុប្ផានិ គន្ត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស សត្ថុនោ ឧបរិ មាលាវិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. តស្មិំ ខណេ អនាថបិណ្ឌិកោបិ ធម្មកថំ សុត្វា ស្វាតនាយ សត្ថារំ និមន្តេសិ. សត្ថា ‘‘អធិវុត្ថំ មយា, គហបតិ, ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយា បុរេតរំ អាគតោ នត្ថិ, កស្ស នុ ខោ វោ អធិវុត្ថ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ចូឡសុភទ្ទាយ, គហបតិ, និមន្តិតោ’’តិ វត្វា ‘‘ននុ, ភន្តេ, ចូឡសុភទ្ទា ទូរេ វសតិ ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម គហបតិ, ទូរេ វសន្តាបិ ហិ សប្បុរិសា អភិមុខេ ឋិតា វិយ បកាសេន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០៤. ‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ.

តត្ថ សន្តោតិ រាគាទីនំ សន្តតាយ ពុទ្ធាទយោ សន្តា នាម. ឥធ បន បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការា ឧស្សន្នកុសលមូលា ភាវិតភាវនា សត្តា សន្តោតិ អធិប្បេតា. បកាសេន្តីតិ ទូរេ ឋិតាបិ ពុទ្ធានំ ញាណបថំ អាគច្ឆន្តា បាកដា ហោន្តិ. ហិមវន្តោ វាតិ យថា ហិ តិយោជនសហស្សវិត្ថតោ បញ្ចយោជនសតុព្ពេធោ ចតុរាសីតិយា កូដសហស្សេហិ បដិមណ្ឌិតោ ហិមវន្តបព្ពតោ ទូរេ ឋិតានម្បិ អភិមុខេ ឋិតោ វិយ បកាសេតិ, ឯវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ. អសន្តេត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មគរុកា វិតិណ្ណបរលោកា អាមិសចក្ខុកា ជីវិកត្ថាយ បព្ពជិតា ពាលបុគ្គលា អសន្តោ នាម, តេ ឯត្ថ ពុទ្ធានំ ទក្ខិណស្ស ជាណុមណ្ឌលស្ស សន្តិកេ និសិន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ ន បញ្ញាយន្តិ. រត្តិំ ខិត្តាតិ រត្តិំ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ ខិត្តសរា វិយ តថារូបស្ស ឧបនិស្សយភូតស្ស បុព្ពហេតុនោ អភាវេន ន បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សក្កោ ទេវរាជា ‘‘សត្ថារា សុភទ្ទាយ និមន្តនំ អធិវាសិត’’ន្តិ ញត្វា វិស្សកម្មទេវបុត្តំ អាណាបេសិ – ‘‘បញ្ច កូដាគារសតានិ និម្មិនិត្វា ស្វេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧគ្គនគរំ នេហី’’តិ. សោ បុនទិវសេ បញ្ចសតានិ កូដាគារានិ និម្មិនិត្វា ជេតវនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ឧច្ចិនិត្វា វិសុទ្ធខីណាសវានំយេវ បញ្ចសតានិ អាទាយ សបរិវារោ កូដាគារេសុ និសីទិត្វា ឧគ្គនគរំ អគមាសិ. ឧគ្គសេដ្ឋិបិ សបរិវារោ សុភទ្ទាយ ទិន្ននយេនេវ តថាគតស្ស អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ សត្ថារំ មហន្តេន សិរិវិភវេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មាលាទីហិ មហន្តំ សក្ការំ ករោន្តោ សបរិវារោ សម្បដិច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា មហាទានំ ទត្វា បុនប្បុនំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ អទាសិ. សត្ថាបិស្ស សប្បាយំ សល្លក្ខេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តំ អាទិំ កត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សត្ថា ‘‘ចូឡសុភទ្ទាយ អនុគ្គហណត្ថំ ត្វំ ឥធេវ ហោហី’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរំ និវត្តាបេត្វា សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ នគរំ សទ្ធាសម្បន្នំ អហោសីតិ.

ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ឯកវិហារិត្ថេរវត្ថុ

ឯកាសនន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកវិហារិត្ថេរំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ថេរោ ឯកកោវ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកកោវ និសីទតិ, ឯកកោវ ចង្កមតិ, ឯកកោវ តិដ្ឋតីតិ ចតុបរិសន្តរេ បាកដោ អហោសិ. អថ នំ ភិក្ខូ, ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបោ នាមាយំ ថេរោ’’តិ តថាគតស្សារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ តស្ស សាធុការំ ទត្វា ‘‘ភិក្ខុនា នាម បវិវិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វិវេកេ អានិសំសំ កថេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០៥. ‘‘ឯកាសនំ ឯកសេយ្យំ, ឯកោ ចរមតន្ទិតោ;

ឯកោ ទមយមត្តានំ, វនន្តេ រមិតោ សិយា’’តិ.

តត្ថ ឯកាសនំ ឯកសេយ្យន្តិ ភិក្ខុសហស្សមជ្ឈេបិ មូលកម្មដ្ឋានំ អវិជហិត្វា តេនេវ មនសិការេន និសិន្នស្ស អាសនំ ឯកាសនំ នាម. លោហបាសាទសទិសេបិ ច បាសាទេ ភិក្ខុសហស្សមជ្ឈេបិ បញ្ញត្តេ វិចិត្របច្ចត្ថរណូបធានេ មហារហេ សយនេ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន មូលកម្មដ្ឋានមនសិការេន និបន្នស្ស ភិក្ខុនោ សេយ្យា ឯកសេយ្យា នាម. ឯវរូបំ ឯកាសនញ្ច ឯកសេយ្យញ្ច ភជេថាតិ អត្ថោ. អតន្ទិតោតិ ជង្ឃពលំ និស្សាយ ជីវិតកប្បនេន អកុសីតោ ហុត្វា សព្ពីរិយាបថេសុ ឯកកោវ ចរន្តោតិ អត្ថោ. ឯកោ ទមយន្តិ រត្តិដ្ឋានាទីសុ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិត្វា មគ្គផលាធិគមវសេន ឯកោវ ហុត្វា អត្តានំ ទមេន្តោតិ អត្ថោ. វនន្តេ រមិតោ សិយាតិ ឯវំ អត្តានំ ទមេន្តោ ឥត្ថិបុរិសសទ្ទាទីហិ បវិវិត្តេ វនន្តេយេវ អភិរមិតោ ភវេយ្យ. ន ហិ សក្កា អាកិណ្ណវិហារិនា ឯវំ អត្តានំ ទមេតុន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មហាជនោ ឯកវិហារិកមេវ បត្ថេសីតិ.

ឯកវិហារិត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

បកិណ្ណកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកវីសតិមោ វគ្គោ.