១. វិនិច្ឆយមហាមត្តវត្ថុ

ន តេន ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិនិច្ឆយមហាមត្តេ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ សាវត្ថិយំ ឧត្តរទ្វារគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា នគរមជ្ឈេន វិហារំ អាគច្ឆន្តិ. តស្មិំ ខណេ មេឃោ ឧដ្ឋាយ បាវស្សិ. តេ សម្មុខាគតំ វិនិច្ឆយសាលំ បវិសិត្វា វិនិច្ឆយមហាមត្តេ លញ្ជំ គហេត្វា សាមិកេ អសាមិកេ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘អហោ ឥមេ អធម្មិកា, មយំ បន ‘ឥមេ ធម្មេន វិនិច្ឆយំ ករោន្តី’តិ សញ្ញិនោ អហុម្ហា’’តិ ចិន្តេត្វា វស្សេ វិគតេ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឆន្ទាទិវសិកា ហុត្វា សាហសេន អត្ថំ វិនិច្ឆិនន្តា ធម្មដ្ឋា នាម ហោន្តិ, អបរាធំ បន អនុវិជ្ជិត្វា អបរាធានុរូបំ អសាហសេន វិនិច្ឆយំ ករោន្តា ឯវ ធម្មដ្ឋា នាម ហោន្តី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៥៦. ‘‘ន តេន ហោតិ ធម្មដ្ឋោ, យេនត្ថំ សាហសា នយេ;

យោ ច អត្ថំ អនត្ថញ្ច, ឧភោ និច្ឆេយ្យ បណ្ឌិតោ.

២៥៧. ‘‘អសាហសេន ធម្មេន, សមេន នយតី បរេ;

ធម្មស្ស គុត្តោ មេធាវី, ធម្មដ្ឋោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ តេនាតិ ឯត្តកេនេវ ការណេន. ធម្មដ្ឋោតិ រាជា ហិ អត្តនោ កាតព្ពេ វិនិច្ឆយធម្មេ ឋិតោបិ ធម្មដ្ឋោ នាម ន ហោតិ. យេនាតិ យេន ការណេន. អត្ថន្តិ ឱតិណ្ណំ វិនិច្ឆិតព្ពំ អត្ថំ. សាហសា នយេតិ ឆន្ទាទីសុ បតិដ្ឋិតោ សាហសេន មុសាវាទេន វិនិច្ឆេយ្យ. យោ ហិ ឆន្ទេ បតិដ្ឋាយ ញាតីតិ វា មិត្តោតិ វា មុសា វត្វា អសាមិកមេវ សាមិកំ ករោតិ, ទោសេ បតិដ្ឋាយ អត្តនោ វេរីនំ មុសា វត្វា សាមិកមេវ អសាមិកំ ករោតិ, មោហេ បតិដ្ឋាយ លញ្ជំ គហេត្វា វិនិច្ឆយកាលេ អញ្ញវិហិតោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ មុសា វត្វា ‘‘ឥមិនា ជិតំ, អយំ បរាជិតោ’’តិ បរំ នីហរតិ, ភយេ បតិដ្ឋាយ កស្សចិទេវ ឥស្សរជាតិកស្ស បរាជយំ បាបុណន្តស្សាបិ ជយំ អារោបេតិ, អយំ សាហសេន អត្ថំ នេតិ នាម. ឯសោ ធម្មដ្ឋោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. អត្ថំ អនត្ថញ្ចាតិ ភូតញ្ច អភូតញ្ច ការណំ. ឧភោ និច្ឆេយ្យាតិ យោ បន បណ្ឌិតោ ឧភោ អត្ថានត្ថេ វិនិច្ឆិនិត្វា វទតិ. អសាហសេនាតិ អមុសាវាទេន. ធម្មេនាតិ វិនិច្ឆយធម្មេន, ន ឆន្ទាទិវសេន. សមេនាតិ អបរាធានុរូបេនេវ បរេ នយតិ, ជយំ វា បរាជយំ វា បាបេតិ. ធម្មស្ស គុត្តោតិ សោ ធម្មគុត្តោ ធម្មរក្ខិតោ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ មេធាវី វិនិច្ឆយធម្មេ ឋិតត្តា ធម្មដ្ឋោតិ បវុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

វិនិច្ឆយមហាមត្តវត្ថុ បឋមំ.