១៩. ធម្មដ្ឋវគ្គោ

១. វិនិច្ឆយមហាមត្តវត្ថុ

ន តេន ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិនិច្ឆយមហាមត្តេ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ សាវត្ថិយំ ឧត្តរទ្វារគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា នគរមជ្ឈេន វិហារំ អាគច្ឆន្តិ. តស្មិំ ខណេ មេឃោ ឧដ្ឋាយ បាវស្សិ. តេ សម្មុខាគតំ វិនិច្ឆយសាលំ បវិសិត្វា វិនិច្ឆយមហាមត្តេ លញ្ជំ គហេត្វា សាមិកេ អសាមិកេ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘អហោ ឥមេ អធម្មិកា, មយំ បន ‘ឥមេ ធម្មេន វិនិច្ឆយំ ករោន្តី’តិ សញ្ញិនោ អហុម្ហា’’តិ ចិន្តេត្វា វស្សេ វិគតេ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឆន្ទាទិវសិកា ហុត្វា សាហសេន អត្ថំ វិនិច្ឆិនន្តា ធម្មដ្ឋា នាម ហោន្តិ, អបរាធំ បន អនុវិជ្ជិត្វា អបរាធានុរូបំ អសាហសេន វិនិច្ឆយំ ករោន្តា ឯវ ធម្មដ្ឋា នាម ហោន្តី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៥៦. ‘‘ន តេន ហោតិ ធម្មដ្ឋោ, យេនត្ថំ សាហសា នយេ;

យោ ច អត្ថំ អនត្ថញ្ច, ឧភោ និច្ឆេយ្យ បណ្ឌិតោ.

២៥៧. ‘‘អសាហសេន ធម្មេន, សមេន នយតី បរេ;

ធម្មស្ស គុត្តោ មេធាវី, ធម្មដ្ឋោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ តេនាតិ ឯត្តកេនេវ ការណេន. ធម្មដ្ឋោតិ រាជា ហិ អត្តនោ កាតព្ពេ វិនិច្ឆយធម្មេ ឋិតោបិ ធម្មដ្ឋោ នាម ន ហោតិ. យេនាតិ យេន ការណេន. អត្ថន្តិ ឱតិណ្ណំ វិនិច្ឆិតព្ពំ អត្ថំ. សាហសា នយេតិ ឆន្ទាទីសុ បតិដ្ឋិតោ សាហសេន មុសាវាទេន វិនិច្ឆេយ្យ. យោ ហិ ឆន្ទេ បតិដ្ឋាយ ញាតីតិ វា មិត្តោតិ វា មុសា វត្វា អសាមិកមេវ សាមិកំ ករោតិ, ទោសេ បតិដ្ឋាយ អត្តនោ វេរីនំ មុសា វត្វា សាមិកមេវ អសាមិកំ ករោតិ, មោហេ បតិដ្ឋាយ លញ្ជំ គហេត្វា វិនិច្ឆយកាលេ អញ្ញវិហិតោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ មុសា វត្វា ‘‘ឥមិនា ជិតំ, អយំ បរាជិតោ’’តិ បរំ នីហរតិ, ភយេ បតិដ្ឋាយ កស្សចិទេវ ឥស្សរជាតិកស្ស បរាជយំ បាបុណន្តស្សាបិ ជយំ អារោបេតិ, អយំ សាហសេន អត្ថំ នេតិ នាម. ឯសោ ធម្មដ្ឋោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. អត្ថំ អនត្ថញ្ចាតិ ភូតញ្ច អភូតញ្ច ការណំ. ឧភោ និច្ឆេយ្យាតិ យោ បន បណ្ឌិតោ ឧភោ អត្ថានត្ថេ វិនិច្ឆិនិត្វា វទតិ. អសាហសេនាតិ អមុសាវាទេន. ធម្មេនាតិ វិនិច្ឆយធម្មេន, ន ឆន្ទាទិវសេន. សមេនាតិ អបរាធានុរូបេនេវ បរេ នយតិ, ជយំ វា បរាជយំ វា បាបេតិ. ធម្មស្ស គុត្តោតិ សោ ធម្មគុត្តោ ធម្មរក្ខិតោ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ មេធាវី វិនិច្ឆយធម្មេ ឋិតត្តា ធម្មដ្ឋោតិ បវុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

វិនិច្ឆយមហាមត្តវត្ថុ បឋមំ.

២. ឆព្ពគ្គិយវត្ថុ

ន តេន បណ្ឌិតោ ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ វិហារេបិ គាមេបិ ភត្តគ្គំ អាកុលំ ករោន្តា វិចរន្តិ. អថេកទិវសេ ភិក្ខូ គាមេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អាគតេ ទហរេ សាមណេរេ ច បុច្ឆិំសុ – ‘‘កីទិសំ, អាវុសោ, ភត្តគ្គ’’ន្តិ? ភន្តេ, មា បុច្ឆថ, ឆព្ពគ្គិយា ‘‘មយមេវ វិយត្តា, មយមេវ បណ្ឌិតា, ឥមេ បហរិត្វា សីសេ កចវរំ អាកិរិត្វា នីហរិស្សាមា’’តិ វត្វា អម្ហេ បិដ្ឋិយំ គហេត្វា កចវរំ ឱកិរន្តា ភត្តគ្គំ អាកុលំ អកំសូតិ. ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, ពហុំ ភាសិត្វា បរេ វិហេឋយមានំ ‘បណ្ឌិតោ’តិ វទាមិ, ខេមិនំ បន អវេរីនំ អភយមេវ បណ្ឌិតោតិ វទាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៥៨. ‘‘ន តេន បណ្ឌិតោ ហោតិ, យាវតា ពហុ ភាសតិ;

ខេមី អវេរី អភយោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ យាវតាតិ យត្តកេន ការណេន សង្ឃមជ្ឈាទីសុ ពហុំ កថេតិ, តេន បណ្ឌិតោ នាម ន ហោតិ. យោ បន សយំ ខេមី បញ្ចន្នំ វេរានំ អភាវេន អវេរី និព្ភយោ, យំ វា អាគម្ម មហាជនស្ស ភយំ ន ហោតិ, សោ បណ្ឌិតោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឆព្ពគ្គិយវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ឯកុទានខីណាសវត្ថេរវត្ថុ

ន តាវតាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកុទានត្ថេរំ នាម ខីណាសវំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកកោវ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ, ឯកមេវស្ស ឧទានំ បគុណំ –

‘‘អធិចេតសោ អប្បមជ្ជតោ,

មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោ;

សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោ,

ឧបសន្តស្ស សទា សតីមតោ’’តិ. (បាចិ. ១៥៣; ឧទា. ៣៧);

សោ កិរ ឧបោសថទិវសេសុ សយមេវ ធម្មស្សវនំ ឃោសេត្វា ឥមំ គាថំ វទតិ. បថវិឧន្ទ្រិយនសទ្ទោ វិយ ទេវតានំ សាធុការសទ្ទោ ហោតិ. អថេកស្មិំ ឧបោសថទិវសេ បញ្ចបញ្ចសតបរិវារា ទ្វេ តិបិដកធរា ភិក្ខូ តស្ស វសនដ្ឋានំ អគមំសុ. សោ តេ ទិស្វាវ តុដ្ឋមានសោ ‘‘សាធុ វោ កតំ ឥធ អាគច្ឆន្តេហិ, អជ្ជ មយំ តុម្ហាកំ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ អាហ. អត្ថិ បន, អាវុសោ, ឥធ ធម្មំ សោតុកាមាតិ. អត្ថិ, ភន្តេ, អយំ វនសណ្ឌោ ធម្មស្សវនទិវសេ ទេវតានំ សាធុការសទ្ទេន ឯកនិន្នាទោ ហោតីតិ. តេសុ ឯកោ តិបិដកធរោ ធម្មំ ឱសារេសិ, ឯកោ កថេសិ. ឯកទេវតាបិ សាធុការំ នាទាសិ. តេ អាហំសុ – ‘‘ត្វំ, អាវុសោ, ធម្មស្សវនទិវសេ ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេ ទេវតា មហន្តេន សទ្ទេន សាធុការំ ទេន្តីតិ វទេសិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ. ភន្តេ, អញ្ញេសុ ទិវសេសុ សាធុការសទ្ទេន ឯកនិន្នាទោ ឯវ ហោតិ, ន អជ្ជ បន ជានាមិ ‘‘កិមេត’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, ត្វំ តាវ ធម្មំ កថេហី’’តិ. សោ ពីជនិំ គហេត្វា អាសនេ និសិន្នោ តមេវ គាថំ វទេសិ. ទេវតា មហន្តេន សទ្ទេន សាធុការមទំសុ. អថ នេសំ បរិវារា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេ ទេវតា មុខោលោកនេន សាធុការំ ទទន្តិ, តិបិដកធរភិក្ខូសុ ឯត្តកំ ភណន្តេសុបិ កិញ្ចិ បសំសនមត្តម្បិ អវត្វា ឯកេន មហល្លកត្ថេរេន ឯកគាថាយ កថិតាយ មហាសទ្ទេន សាធុការំ ទទន្តី’’តិ. តេបិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេសុំ.

សត្ថា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, យោ ពហុម្បិ ឧគ្គណ្ហតិ វា ភាសតិ វា, តំ ធម្មធរោតិ វទាមិ. យោ បន ឯកម្បិ គាថំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, អយំ ធម្មធរោ នាមា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៥៩. ‘‘ន តាវតា ធម្មធរោ, យាវតា ពហុ ភាសតិ;

យោ ច អប្បម្បិ សុត្វាន, ធម្មំ កាយេន បស្សតិ;

ស វេ ធម្មធរោ ហោតិ, យោ ធម្មំ នប្បមជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ យាវតាតិ យត្តកេន ឧគ្គហណធារណវាចនាទិនា ការណេន ពហុំ ភាសតិ, តាវត្តកេន ធម្មធរោ ន ហោតិ, វំសានុរក្ខកោ បន បវេណិបាលកោ នាម ហោតិ. យោ ច អប្បម្បីតិ យោ បន អប្បមត្តកម្បិ សុត្វា ធម្មមន្វាយ អត្ថមន្វាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហុត្វា នាមកាយេន ទុក្ខាទីនិ បរិជានន្តោ ចតុសច្ចធម្មំ បស្សតិ, ស វេ ធម្មធរោ ហោតិ. យោ ធម្មំ នប្បមជ្ជតីតិ យោបិ អារទ្ធវីរិយោ ហុត្វា អជ្ជ អជ្ជេវាតិ បដិវេធំ អាកង្ខន្តោ ធម្មំ នប្បមជ្ជតិ, អយម្បិ ធម្មធរោយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឯកុទានខីណាសវត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.

៤. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

ន តេន ថេរោ សោ ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ តស្មិំ ថេរេ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា បក្កន្តមត្តេ តិំសមត្តា អារញ្ញិកា ភិក្ខូ តំ បស្សន្តា ឯវ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តេសំ អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ឥតោ គតំ ឯកំ ថេរំ បស្សថា’’តិ? ‘‘ន បស្សាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ទិដ្ឋោ វោ’’តិ? ‘‘ឯកំ, ភន្តេ, សាមណេរំ បស្សិម្ហា’’តិ. ‘‘ន សោ, ភិក្ខវេ, សាមណេរោ, ថេរោ ឯវ សោ’’តិ? ‘‘អតិវិយ ខុទ្ទកោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, មហល្លកភាវេន ថេរាសនេ និសិន្នមត្តកេន ថេរោតិ វទាមិ. យោ បន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិត្វា មហាជនស្ស អហិំសកភាវេ ឋិតោ, អយំ ថេរោ នាមា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៦០. ‘‘ន តេន ថេរោ សោ ហោតិ, យេនស្ស បលិតំ សិរោ;

បរិបក្កោ វយោ តស្ស, មោឃជិណ្ណោតិ វុច្ចតិ.

២៦១. ‘‘យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, អហិំសា សំយមោ ទមោ;

ស វេ វន្តមលោ ធីរោ, ថេរោ ឥតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ បរិបក្កោតិ បរិណតោ, វុឌ្ឍភាវំ បត្តោតិ អត្ថោ. មោឃជិណ្ណោតិ អន្តោ ថេរករានំ ធម្មានំ អភាវេន តុច្ឆជិណ្ណោ នាម. យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ចាតិ យម្ហិ បន បុគ្គលេ សោឡសហាការេហិ បដិវិទ្ធត្តា ចតុព្ពិធំ សច្ចំ, ញាណេន សច្ឆិកតត្តា នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ ច អត្ថិ. អហិំសាតិ អហិំសនភាវោ. ទេសនាមត្តមេតំ, យម្ហិ បន ចតុព្ពិធាបិ អប្បមញ្ញាភាវនា អត្ថីតិ អត្ថោ. សំយមោ ទមោតិ សីលញ្ចេវ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ច. វន្តមលោតិ មគ្គញាណេន នីហដមលោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. ថេរោតិ សោ ឥមេហិ ថិរភាវការកេហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ

ន វាក្ករណមត្តេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ទហរេ ចេវ សាមណេរេ ច អត្តនោ ធម្មាចរិយានមេវ ចីវររជនាទីនិ វេយ្យាវច្ចានិ ករោន្តេ ទិស្វា ឯកច្ចេ ថេរា ចិន្តយិំសុ – ‘‘មយម្បិ ព្យញ្ជនសមយេ កុសលា, អម្ហាកមេវ កិញ្ចិ នត្ថិ. យំនូន មយំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យាម, ‘ភន្តេ, មយំ ព្យញ្ជនសមយេ កុសលា, អញ្ញេសំ សន្តិកេ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហិត្វាបិ ឥមេសំ សន្តិកេ អសោធេត្វា មា សជ្ឈាយិត្ថាតិ ទហរសាមណេរេ អាណាបេថា’តិ. ឯវញ្ហិ អម្ហាកំ លាភសក្ការោ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ. តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា តថា វទិំសុ.

សត្ថា តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ បវេណិវសេនេវ ឯវំ វត្តុំ លភតិ, ឥមេ បន លាភសក្ការេ និស្សិតាតិ ញត្វា អហំ តុម្ហេ វាក្ករណមត្តេន សាធុរូបាតិ ន វទាមិ. យស្ស បនេតេ ឥស្សាទយោ ធម្មា អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្នា, ឯសោ ឯវ សាធុរូបោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៦២. ‘‘ន វាក្ករណមត្តេន, វណ្ណបោក្ខរតាយ វា;

សាធុរូបោ នរោ ហោតិ, ឥស្សុកី មច្ឆរី សឋោ.

២៦៣. ‘‘យស្ស ចេតំ សមុច្ឆិន្នំ, មូលឃច្ចំ សមូហតំ;

សវន្តទោសោ មេធាវី, សាធុរូបោតិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ន វាក្ករណមត្តេនាតិ វចីករណមត្តេន សទ្ទលក្ខណសម្បន្នវចនមត្តេន. វណ្ណបោក្ខរតាយ វាតិ សរីរវណ្ណស្ស មនាបភាវេន វា. នរោតិ ឯត្តកេនេវ ការណេន បរលាភាទីសុ ឥស្សាមនកោ បញ្ចវិធេន មច្ឆេរេន សមន្នាគតោ កេរាដិកភាវេន សឋោ នរោ សាធុរូបោ ន ហោតិ. យស្ស ចេតន្តិ យស្ស ច បុគ្គលស្សេតំ ឥស្សាទិទោសជាតំ អរហត្តមគ្គញាណេន សមូលកំ ឆិន្នំ, មូលឃាតំ កត្វា សមូហតំ, សោ វន្តទោសោ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ សាធុរូបោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. ហត្ថកវត្ថុ

ន មុណ្ឌកេន សមណោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ហត្ថកំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ វាទក្ខិត្តោ ‘‘តុម្ហេ អសុកវេលាយ អសុកដ្ឋានំ នាម អាគច្ឆេយ្យាថ, វាទំ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា បុរេតរមេវ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘បស្សថ, តិត្ថិយា មម ភយេន នាគតា, ឯសោវ បន នេសំ បរាជយោ’’តិអាទីនិ វត្វា វាទក្ខិត្តោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តោ វិចរតិ. សត្ថា ‘‘ហត្ថកោ កិរ ឯវំ ករោតី’’តិ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ហត្ថក, ឯវំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសិ? ឯវរូបញ្ហិ មុសាវាទំ ករោន្តោ សីសមុណ្ឌនាទិមត្តេនេវ សមណោ នាម ន ហោតិ. យោ បន អណូនិ វា ថូលានិ វា បាបានិ សមេត្វា ឋិតោ, អយមេវ សមណោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៦៤. ‘‘ន មុណ្ឌកេន សមណោ, អព្ពតោ អលិកំ ភណំ;

ឥច្ឆាលោភសមាបន្នោ, សមណោ កិំ ភវិស្សតិ.

២៦៥. ‘‘យោ ច សមេតិ បាបានិ, អណុំ ថូលានិ សព្ពសោ;

សមិតត្តា ហិ បាបានំ, សមណោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ មុណ្ឌកេនាតិ សីសមុណ្ឌនមត្តេន. អព្ពតោតិ សីលវតេន ច ធុតង្គវតេន ច វិរហិតោ. អលិកំ ភណន្តិ មុសាវាទំ ភណន្តោ អសម្បត្តេសុ អារម្មណេសុ ឥច្ឆាយ បត្តេសុ ច លោភេន សមន្នាគតោ សមណោ នាម កិំ ភវិស្សតិ? សមេតីតិ យោ ច បរិត្តានិ វា មហន្តានិ វា បាបានិ វូបសមេតិ, សោ តេសំ សមិតត្តា សមណោតិ បវុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ហត្ថកវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. អញ្ញតរព្រាហ្មណវត្ថុ

ន តេន ភិក្ខុ សោ ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ពាហិរសមយេ បព្ពជិត្វា ភិក្ខំ ចរន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ អត្តនោ សាវកេ ភិក្ខាយ ចរណេន ‘ភិក្ខូ’តិ វទតិ, មម្បិ ‘ភិក្ខូ’តិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អហម្បិ ភិក្ខំ ចរិត្វា ជីវាមិ, មម្បិ ‘ភិក្ខូ’តិ វទេហី’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘នាហំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខនមត្តេន ភិក្ខូតិ វទាមិ. ន ហិ វិស្សំ ធម្មំ សមាទាយ វត្តន្តោ ភិក្ខុ នាម ហោតិ. យោ បន សព្ពសង្ខារេសុ សង្ខាយ ចរតិ, សោ ភិក្ខុ នាមា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៦៦. ‘‘ន តេន ភិក្ខុ សោ ហោតិ, យាវតា ភិក្ខតេ បរេ;

វិស្សំ ធម្មំ សមាទាយ, ភិក្ខុ ហោតិ ន តាវតា.

២៦៧. ‘‘យោធ បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច, ពាហេត្វា ព្រហ្មចរិយវា;

សង្ខាយ លោកេ ចរតិ, ស វេ ភិក្ខូតិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ យាវតាតិ យត្តកេន បរេ ភិក្ខតេ, តេន ភិក្ខនមត្តេន ភិក្ខុ នាម ន ហោតិ. វិស្សន្តិ វិសមំ ធម្មំ, វិស្សគន្ធំ វា កាយកម្មាទិកំ ធម្មំ សមាទាយ ចរន្តោ ភិក្ខុ នាម ន ហោតិ. យោធាតិ យោ ឥធ សាសនេ ឧភយម្បេតំ បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច មគ្គព្រហ្មចរិយេន ពាហេត្វា បនុទិត្វា ព្រហ្មចរិយវា ហោតិ. សង្ខាយាតិ ញាណេន. លោកេតិ ខន្ធាទិលោកេ ‘‘ឥមេ អជ្ឈត្តិកា ខន្ធា, ឥមេ ពាហិរា’’តិ ឯវំ សព្ពេបិ ធម្មេ ជានិត្វា ចរតិ, សោ តេន ញាណេន កិលេសានំ ភិន្នត្តា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អញ្ញតរព្រាហ្មណវត្ថុ សត្តមំ.

៨. តិត្ថិយវត្ថុ

ន មោនេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិត្ថិយេ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ ភុត្តដ្ឋានេសុ មនុស្សានំ ‘‘ខេមំ ហោតុ, សុខំ ហោតុ, អាយុ វឌ្ឍតុ, អសុកដ្ឋានេ នាម កលលំ អត្ថិ, អសុកដ្ឋានេ នាម កណ្ដកោ អត្ថិ, ឯវរូបំ ឋានំ គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា នយេន មង្គលំ វត្វា បក្កមន្តិ. ភិក្ខូ បន បឋមពោធិយំ អនុមោទនាទីនំ អននុញ្ញាតកាលេ ភត្តគ្គេ មនុស្សានំ អនុមោទនំ អកត្វា បក្កមន្តិ. មនុស្សា ‘‘តិត្ថិយានំ សន្តិកា មង្គលំ សុណាម, ភទ្ទន្តា បន តុណ្ហីភូតា បក្កមន្តី’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. ភិក្ខូ តមត្ថំ សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឥតោ បដ្ឋាយ ភត្តគ្គាទីសុ យថាសុខំ អនុមោទនំ ករោថ, ឧបនិសិន្នកថំ ករោថ, ធម្មំ កថេថា’’តិ អនុជានិ. តេ តថា ករិំសុ. មនុស្សា អនុមោទនាទីនិ សុណន្តា ឧស្សាហប្បត្តា ភិក្ខូ និមន្តេត្វា សក្ការំ ករោន្តា វិចរន្តិ. តិត្ថិយា បន ‘‘មយំ មុនិនោ មោនំ ករោម, សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ភត្តគ្គាទីសុ មហាកថំ កថេន្តា វិចរន្តី’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ.

សត្ថា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, តុណ្ហីភាវមត្តេន ‘មុនី’តិ វទាមិ. ឯកច្ចេ ហិ អជានន្តា ន កថេន្តិ, ឯកច្ចេ អវិសារទតាយ, ឯកច្ចេ ‘មា នោ ឥមំ អតិសយត្ថំ អញ្ញេ ជានិំសូ’តិ មច្ឆេរេន. តស្មា មោនមត្តេន មុនិ ន ហោតិ, បាបវូបសមេន បន មុនិ នាម ហោតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៦៨. ‘‘ន មោនេន មុនី ហោតិ, មូឡ្ហរូបោ អវិទ្ទសុ;

យោ ច តុលំវ បគ្គយ្ហ, វរមាទាយ បណ្ឌិតោ.

២៦៩. ‘‘បាបានិ បរិវជ្ជេតិ, ស មុនី តេន សោ មុនិ;

យោ មុនាតិ ឧភោ លោកេ, មុនិ តេន បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ន មោនេនាតិ កាមញ្ហិ មោនេយ្យបដិបទាសង្ខាតេន មគ្គញាណមោនេន មុនិ នាម ហោតិ, ឥធ បន តុណ្ហីភាវំ សន្ធាយ ‘‘មោនេនា’’តិ វុត្តំ. មូឡ្ហរូបោតិ តុច្ឆរូបោ. អវិទ្ទសូតិ អវិញ្ញូ. ឯវរូបោ ហិ តុណ្ហីភូតោបិ មុនិ នាម ន ហោតិ. អថ វា មោនេន មុនិ នាម ន ហោតិ, តុច្ឆសភាវោ បន អវិញ្ញូ ច ហោតីតិ អត្ថោ. យោ ច តុលំវ បគយ្ហាតិ យថា ហិ តុលំ គហេត្វា ឋិតោ អតិរេកំ ចេ ហោតិ, ហរតិ. ឩនំ ចេ ហោតិ, បក្ខិបតិ. ឯវមេវ យោ អតិរេកំ ហរន្តោ វិយ បាបំ ហរតិ បរិវជ្ជេតិ, ឩនកេ បក្ខិបន្តោ វិយ កុសលំ បរិបូរេតិ. ឯវញ្ច បន ករោន្តោ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតំ វរំ ឧត្តមមេវ អាទាយ បាបានិ អកុសលកម្មានិ បរិវជ្ជេតិ. ស មុនីតិ សោ មុនិ នាមាតិ អត្ថោ. តេន សោ មុនីតិ កស្មា បន សោ មុនីតិ ចេ? យំ ហេដ្ឋា វុត្តការណំ, តេន សោ មុនីតិ អត្ថោ. សោ មុនាតិ ឧភោ លោកេតិ យោ បុគ្គលោ ឥមស្មិំ ខន្ធាទិលោកេ តុលំ អារោបេត្វា មិនន្តោ វិយ ‘‘ឥមេ អជ្ឈត្តិកា ខន្ធា, ឥមេ ពាហិរា’’តិអាទិនា នយេន ឥមេ ឧភោ អត្ថេ មុនាតិ. មុនិ តេន បវុច្ចតីតិ តេន ការណេន មុនីតិ វុច្ចតិយេវាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តិត្ថិយវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ពាលិសិកវត្ថុ

ន តេន អរិយោ ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អរិយំ នាម ពាលិសិកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ សត្ថា តស្ស សោតាបត្តិមគ្គស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា សាវត្ថិយា ឧត្តរទ្វារគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តតោ អាគច្ឆតិ. តស្មិំ ខណេ សោ ពាលិសិកោ ពលិសេន មច្ឆេ គណ្ហន្តោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា ពលិសយដ្ឋិំ ឆឌ្ឌេត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស អវិទូរេ ឋានេ និវត្តិត្វា ឋិតោ ‘‘ត្វំ កិំ នាមោសី’’តិ សារិបុត្តត្ថេរាទីនំ នាមានិ បុច្ឆិ. តេបិ ‘‘អហំ សារិបុត្តោ អហំ មោគ្គល្លានោ’’តិ អត្តនោ អត្តនោ នាមានិ កថយិំសុ. ពាលិសិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘សត្ថា សព្ពេសំ នាមានិ បុច្ឆតិ, មមម្បិ នាមំ បុច្ឆិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា តស្ស ឥច្ឆំ ញត្វា, ‘‘ឧបាសក, ត្វំ កោ នាមោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អរិយោ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ឧបាសក, តាទិសា បាណាតិបាតិនោ អរិយា នាម ហោន្តិ, អរិយា បន មហាជនស្ស អហិំសនភាវេ ឋិតា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៧០. ‘‘ន តេន អរិយោ ហោតិ, យេន បាណានិ ហិំសតិ;

អហិំសា សព្ពបាណានំ, អរិយោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ អហិំសាតិ អហិំសនេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន ហិ បាណានិ ហិំសតិ, ន តេន ការណេន អរិយោ ហោតិ. យោ បន សព្ពបាណានំ បាណិអាទីហិ អហិំសនេន មេត្តាទិភាវនាយ បតិដ្ឋិតត្តា ហិំសតោ អារាវ ឋិតោ, អយំ អរិយោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពាលិសិកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ពាលិសិកវត្ថុ នវមំ.

១០. សម្ពហុលសីលាទិសម្បន្នភិក្ខុវត្ថុ

ន សីលព្ពតមត្តេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ សីលាទិសម្បន្នេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេសុ កិរ ឯកច្ចានំ ឯវំ អហោសិ – ‘‘មយំ សម្បន្នសីលា, មយំ ធុតង្គធរា, មយំ ពហុស្សុតា, មយំ បន្តសេនាសនវាសិនោ, មយំ ឈានលាភិនោ, ន អម្ហាកំ អរហត្តំ ទុល្លភំ, ឥច្ឆិតទិវសេយេវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមា’’តិ. យេបិ តត្ថ អនាគាមិនោ, តេសម្បិ ឯតទហោសិ – ‘‘ន អម្ហាកំ ឥទានិ អរហត្តំ ទុល្លភ’’ន្តិ. តេ សព្ពេបិ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នា ‘‘អបិ នុ ខោ វោ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ សត្ថារា បុដ្ឋា ឯវមាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, មយំ ឯវរូបា ឯវរូបា ច, តស្មា ‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេយេវ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថម្ហា’តិ ចិន្តេត្វា វិហរាមា’’តិ.

សត្ថា តេសំ វចនំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម បរិសុទ្ធសីលាទិមត្តកេន វា អនាគាមិសុខប្បត្តមត្តកេន វា ‘អប្បកំ នោ ភវទុក្ខ’ន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, អាសវក្ខយំ បន អប្បត្វា ‘សុខិតោម្ហី’តិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៧១. ‘‘ន សីលព្ពតមត្តេន, ពាហុសច្ចេន វា បន;

អថ វា សមាធិលាភេន, វិវិត្តសយនេន វា.

២៧២. ‘‘ផុសាមិ នេក្ខម្មសុខំ, អបុថុជ្ជនសេវិតំ;

ភិក្ខុ វិស្សាសមាបាទិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយ’’ន្តិ.

តត្ថ សីលព្ពតមត្តេនាតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលមត្តេន វា តេរសធុតង្គមត្តេន វា. ពាហុសច្ចេន វាតិ តិណ្ណំ បិដកានំ ឧគ្គហិតមត្តេន វា. សមាធិលាភេនាតិ អដ្ឋសមាបត្តិយា លាភេន. នេក្ខម្មសុខន្តិ អនាគាមិសុខំ. តំ អនាគាមិសុខំ ផុសាមីតិ ឯត្តកមត្តេន វា. អបុថុជ្ជនសេវិតន្តិ បុថុជ្ជនេហិ អសេវិតំ អរិយសេវិតមេវ. ភិក្ខូតិ តេសំ អញ្ញតរំ អាលបន្តោ អាហ. វិស្សាសមាបាទីតិ វិស្សាសំ ន អាបជ្ជេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខុ ឥមិនា សម្បន្នសីលាទិភាវមត្តកេនេវ ‘‘មយ្ហំ ភវោ អប្បកោ បរិត្តកោ’’តិ អាសវក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ អប្បត្តោ ហុត្វា ភិក្ខុ នាម វិស្សាសំ នាបជ្ជេយ្យ. យថា ហិ អប្បមត្តកោបិ គូថោ ទុគ្គន្ធោ ហោតិ, ឯវំ អប្បមត្តកោបិ ភវោ ទុក្ខោតិ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សម្ពហុលសីលាទិសម្បន្នភិក្ខុវត្ថុ ទសមំ.

ធម្មដ្ឋវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកូនវីសតិមោ វគ្គោ.