២០. មគ្គវគ្គោ

១. បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ

មគ្គានដ្ឋង្គិកោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ សត្ថរិ ជនបទចារិកំ ចរិត្វា បុន សាវត្ថិំ អាគតេ ឧបដ្ឋានសាលាយ និសីទិត្វា ‘‘អសុកគាមតោ អសុកគាមស្ស មគ្គោ សមោ, អសុកគាមស្ស មគ្គោ វិសមោ, សសក្ខរោ, អសក្ខរោ’’តិអាទិនា នយេន អត្តនោ វិចរិតមគ្គំ អារព្ភ មគ្គកថំ កថេសុំ. សត្ថា តេសំ អរហត្តស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា តំ ឋានំ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, អយំ ពាហិរកមគ្គោ, ភិក្ខុនា នាម អរិយមគ្គេ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវញ្ហិ ករោន្តោ ភិក្ខុ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៧៣. ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ, សច្ចានំ ចតុរោ បទា;

វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា.

២៧៤. ‘‘ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា;

ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបជ្ជថ, មារស្សេតំ បមោហនំ.

២៧៥. ‘‘ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបន្នា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថ;

អក្ខាតោ វោ មយា មគ្គោ, អញ្ញាយ សល្លកន្តនំ.

២៧៦. ‘‘តុម្ហេហិ កិច្ចមាតប្បំ, អក្ខាតារោ តថាគតា;

បដិបន្នា បមោក្ខន្តិ, ឈាយិនោ មារពន្ធនា’’តិ.

តត្ថ មគ្គានដ្ឋង្គិកោតិ ជង្ឃមគ្គាទយោ វា ហោន្តុ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតមគ្គា វា, តេសំ សព្ពេសម្បិ មគ្គានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ បហានំ ករោន្តោ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុបិ សច្ចេសុ ទុក្ខបរិជាននាទិកិច្ចំ សាធយមានោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ. សច្ចានំ ចតុរោ បទាតិ ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ២២៤) អាគតំ វចីសច្ចំ វា ហោតុ, ‘‘សច្ចោ ព្រាហ្មណោ សច្ចោ ខត្តិយោ’’តិអាទិភេទំ សម្មុតិសច្ចំ វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៤៤; ម. និ. ២.១៨៧-១៨៨) ទិដ្ឋិសច្ចំ វា ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិភេទំ បរមត្ថសច្ចំ វា ហោតុ, សព្ពេសម្បិ ឥមេសំ សច្ចានំ បរិជានិតព្ពដ្ឋេន សច្ឆិកាតព្ពដ្ឋេន បហាតព្ពដ្ឋេន ភាវេតព្ពដ្ឋេន ឯកបដិវេធដ្ឋេន ច តថបដិវេធដ្ឋេន ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិអាទយោ ចតុរោ បទា សេដ្ឋា នាម. វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានន្តិ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វចនតោ សព្ពធម្មានំ និព្ពានសង្ខាតោ វិរាគោ សេដ្ឋោ. ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមាតិ សព្ពេសំ ទេវមនុស្សាទិភេទានំ ទ្វិបទានំ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា តថាគតោវ សេដ្ឋោ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, អរូបធម្មេ សម្បិណ្ឌេតិ. តស្មា អរូបធម្មានម្បិ តថាគតោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ.

ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយាតិ មគ្គផលទស្សនស្ស វិសុទ្ធត្ថំ យោ មយា ‘‘សេដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ, ឯសោវ មគ្គោ, នត្ថញ្ញោ. ឯតញ្ហិ តុម្ហេតិ តស្មា តុម្ហេ ឯតមេវ បដិបជ្ជថ. មារស្សេតំ បមោហនន្តិ ឯតំ មារមោហនំ មារមន្ថនន្តិ វុច្ចតិ. ទុក្ខស្សន្តន្តិ សកលស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិច្ឆេទំ ករិស្សថាតិ អត្ថោ. អញ្ញាយ សល្លកន្តនន្តិ រាគសល្លាទីនំ កន្តនំ និម្មថនំ អព្ពូហណំ ឯតំ មគ្គំ, មយា វិនា អនុស្សវាទីហិ អត្តបច្ចក្ខតោ ញត្វាវ អយំ មគ្គោ អក្ខាតោ, ឥទានិ តុម្ហេហិ កិលេសានំ អាតាបនេន ‘‘អាតប្ប’’ន្តិ សង្ខំ គតំ តស្ស អធិគមត្ថាយ សម្មប្បធានវីរិយំ កិច្ចំ ករណីយំ. កេវលញ្ហិ អក្ខាតារោវ តថាគតា. តស្មា តេហិ អក្ខាតវសេន យេ បដិបន្នា ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយិនោ, តេ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតា មារពន្ធនា បមោក្ខន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចសតភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.

២. អនិច្ចលក្ខណវត្ថុ

សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គន្ត្វា អរញ្ញេ វាយមន្តាបិ អរហត្តំ អប្បត្វា ‘‘វិសេសេត្វា កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមា’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ អាគមិំសុ. សត្ថា ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេសំ សប្បាយ’’ន្តិ វីមំសន្តោ ‘‘ឥមេ កស្សបពុទ្ធកាលេ វីសតិ វស្សសហស្សានិ អនិច្ចលក្ខណេ អនុយុញ្ជិំសុ, តស្មា អនិច្ចលក្ខណេនេវ តេសំ ឯកំ គាថំ ទេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, កាមភវាទីសុ សព្ពេបិ សង្ខារា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា ឯវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៧៧. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

តត្ថ សព្ពេ សង្ខារាតិ កាមភវាទីសុ ឧប្បន្នា ខន្ធា តត្ថ តត្ថេវ និរុជ្ឈនតោ អនិច្ចាតិ យទា វិបស្សនាបញ្ញាយ បស្សតិ, អថ ឥមស្មិំ ខន្ធបរិហរណទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទន្តោ ទុក្ខបរិជាននាទិវសេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយាតិ វិសុទ្ធត្ថាយ វោទានត្ថាយ ឯស មគ្គោតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តបរិសានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អនិច្ចលក្ខណវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. ទុក្ខលក្ខណវត្ថុ

ទុតិយគាថាយបិ ឯវរូបមេវ វត្ថុ. តទា ហិ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ទុក្ខលក្ខណេ កតាភិយោគភាវំ ញត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, សព្ពេបិ ខន្ធា បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា ឯវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៧៨. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

តត្ថ ទុក្ខាតិ បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ទុក្ខលក្ខណវត្ថុ តតិយំ.

៤. អនត្តលក្ខណវត្ថុ

តតិយគាថាយបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ ឯត្ថ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ បុព្ពេ អនត្តលក្ខណេ អនុយុត្តភាវំ ញត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, សព្ពេបិ ខន្ធា អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា ឯវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៧៩. ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

តត្ថ សព្ពេ ធម្មាតិ បញ្ចក្ខន្ធា ឯវ អធិប្បេតា. អនត្តាតិ ‘‘មា ជីយន្តុ មា មីយន្តូ’’តិ វសេ វត្តេតុំ ន សក្កាតិ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា អត្តសុញ្ញា អស្សាមិកា អនិស្សរាតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

អនត្តលក្ខណវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. បធានកម្មិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ

ឧដ្ឋានកាលម្ហីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បធានកម្មិកតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិវាសិនោ កិរ បញ្ចសតា កុលបុត្តា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ អគមំសុ. តេសុ ឯកោ តត្ថេវ ឱហីយិ. អវសេសា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តា អរហត្តំ បត្វា ‘‘បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេស្សាមា’’តិ បុន សាវត្ថិំ អគមំសុ. តេ សាវត្ថិតោ យោជនមត្តេ ឯកស្មិំ គាមកេ បិណ្ឌាយ ចរន្តេ ទិស្វា ឯកោ ឧបាសកោ យាគុភត្តាទីហិ បតិមានេត្វា អនុមោទនំ សុត្វា បុនទិវសត្ថាយបិ និមន្តេសិ. តេ តទហេវ សាវត្ថិំ គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា សាយន្ហសមយេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តេហិ សទ្ធិំ អតិវិយ តុដ្ឋិំ បវេទយមានោ បដិសន្ថារំ អកាសិ.

អថ នេសំ តត្ថ ឱហីនោ សហាយកភិក្ខុ ចិន្តេសិ – ‘‘សត្ថុ ឥមេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោន្តស្ស មុខំ នប្បហោតិ, មយ្ហំ បន មគ្គផលាភាវេន មយា សទ្ធិំ ន កថេតិ, អជ្ជេវ អរហត្តំ បត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា មយា សទ្ធិំ កថាបេស្សាមី’’តិ. តេបិ ភិក្ខូ, ‘‘ភន្តេ, មយំ អាគមនមគ្គេ ឯកេន ឧបាសកេន ស្វាតនាយ និមន្តិតា, តត្ថ បាតោវ គមិស្សាមា’’តិ សត្ថារំ អបលោកេសុំ. អថ នេសំ សហាយកោ ភិក្ខុ សព្ពរត្តិំ ចង្កមន្តោ និទ្ទាវសេន ចង្កមកោដិយំ ឯកស្មិំ បាសាណផលកេ បតិ, ឩរុដ្ឋិ ភិជ្ជិ. សោ មហាសទ្ទេន វិរវិ. តស្ស តេ សហាយកា ភិក្ខូ សទ្ទំ សញ្ជានិត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឧបធាវិំសុ. តេសំ ទីបំ ជាលេត្វា តស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ ករោន្តានំយេវ អរុណោ ឧដ្ឋហិ, តេ តំ គាមំ គន្តុំ ឱកាសំ ន លភិំសុ. អថ នេ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខាចារគាមំ ន គមិត្ថា’’តិ. តេ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស ឥទានេវ តុម្ហាកំ លាភន្តរាយំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតិ;

វរុណកដ្ឋភញ្ជោវ, ស បច្ឆា មនុតប្បតី’’តិ. (ជា. ១.១.៧១) –

ជាតកំ វិត្ថារេសិ. តទា កិរ តេ ភិក្ខូ បញ្ចសតា មាណវកា អហេសុំ, កុសីតមាណវកោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, អាចរិយោ បន តថាគតោវ អហោសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, យោ ហិ ឧដ្ឋានកាលេ ឧដ្ឋានំ ន ករោតិ, សំសន្នសង្កប្បោ ហោតិ, កុសីតោ សោ ឈានាទិភេទំ វិសេសំ នាធិគច្ឆតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨០. ‘‘ឧដ្ឋានកាលម្ហិ អនុដ្ឋហានោ,

យុវា ពលី អាលសិយំ ឧបេតោ;

សំសន្នសង្កប្បមនោ កុសីតោ,

បញ្ញាយ មគ្គំ អលសោ ន វិន្ទតី’’តិ.

តត្ថ អនុដ្ឋហានោតិ អនុដ្ឋហន្តោ អវាយមន្តោ. យុវា ពលីតិ បឋមយោព្ពនេ ឋិតោ ពលសម្បន្នោបិ ហុត្វា អលសភាវេន ឧបេតោ ហោតិ, ភុត្វា សយតិ. សំសន្នសង្កប្បមនោតិ តីហិ មិច្ឆាវិតក្កេហិ សុដ្ឋុ អវសន្នសម្មាសង្កប្បចិត្តោ. កុសីតោតិ និព្ពីរិយោ. អលសោតិ មហាអលសោ បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ អរិយមគ្គំ អបស្សន្តោ ន វិន្ទតិ, ន បដិលភតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បធានកម្មិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. សូករបេតវត្ថុ

វាចានុរក្ខីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សូករបេតំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ លក្ខណត្ថេរេន សទ្ធិំ គិជ្ឈកូដា ឱរោហន្តោ ឯកស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ លក្ខណត្ថេរេន បុដ្ឋោ ‘‘អកាលោ, អាវុសោ, ឥមស្ស បញ្ហស្ស, សត្ថុ សន្តិកេ មំ បុច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា លក្ខណត្ថេរេន សទ្ធិំយេវ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ វេឡុវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ លក្ខណត្ថេរោ តមត្ថំ បុច្ឆិ. សោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, អហំ ឯកំ បេតំ អទ្ទសំ, តស្ស តិគាវុតប្បមាណំ សរីរំ, តំ មនុស្សសរីរសទិសំ. សីសំ បន សូករស្ស វិយ, តស្ស មុខេ នង្គុដ្ឋំ ជាតំ, តតោ បុឡវា បគ្ឃរន្តិ. ស្វាហំ ‘ន មេ ឯវរូបោ សត្តោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’តិ តំ ទិស្វា សិតំ បាត្វាកាសិ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ចក្ខុភូតា វត, ភិក្ខវេ, មម សាវកា វិហរន្តី’’តិ វត្វា ‘‘អហម្បេតំ សត្តំ ពោធិមណ្ឌេយេវ អទ្ទសំ. ‘យេ បន មេ ន សទ្ទហេយ្យុំ, តេសំ អហិតាយ អស្សា’តិ បរេសំ អនុកម្បាយ ន កថេសិំ. ឥទានិ មោគ្គល្លានំ សក្ខិំ កត្វា កថេមិ. សច្ចំ, ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានោ អាហា’’តិ កថេសិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តស្ស បុព្ពកម្ម’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថា’’តិ អតីតំ អាហរិត្វា តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេសិ.

កស្សបពុទ្ធកាលេ កិរ ឯកស្មិំ គាមកាវាសេ ទ្វេ ថេរា សមគ្គវាសំ វសិំសុ. តេសុ ឯកោ សដ្ឋិវស្សោ, ឯកោ ឯកូនសដ្ឋិវស្សោ. ឯកូនសដ្ឋិវស្សោ ឥតរស្ស បត្តចីវរំ អាទាយ វិចរិ, សាមណេរោ វិយ សព្ពំ វត្តបដិវត្តំ អកាសិ. តេសំ ឯកមាតុកុច្ឆិយំ វុត្ថភាតូនំ វិយ សមគ្គវាសំ វសន្តានំ វសនដ្ឋានំ ឯកោ ធម្មកថិកោ អាគមិ. តទា ច ធម្មស្សវនទិវសោ ហោតិ. ថេរា នំ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘ធម្មកថំ នោ កថេហិ សប្បុរិសា’’តិ អាហំសុ. សោ ធម្មកថំ កថេសិ. ថេរា ‘‘ធម្មកថិកោ នោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋចិត្តា បុនទិវសេ តំ អាទាយ ធុរគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា តត្ថ កតភត្តកិច្ចា, ‘‘អាវុសោ, ហិយ្យោ កថិតដ្ឋានតោវ ថោកំ ធម្មំ កថេហី’’តិ មនុស្សានំ ធម្មំ កថាបេសុំ. មនុស្សា ធម្មកថំ សុត្វា បុនទិវសត្ថាយបិ និមន្តយិំសុ. ឯវំ សមន្តា ភិក្ខាចារគាមេសុ ទ្វេ ទ្វេ ទិវសេ តំ អាទាយ បិណ្ឌាយ ចរិំសុ.

ធម្មកថិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ ទ្វេបិ អតិមុទុកា, មយា ឧភោបេតេ បលាបេត្វា ឥមស្មិំ វិហារេ វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សាយំ ថេរូបដ្ឋានំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ ឧដ្ឋាយ គតកាលេ និវត្តិត្វា មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘កថេហិ, អាវុសោ’’តិ វុត្តេ ថោកំ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, កថា នាមេសា មហាសាវជ្ជា’’តិ វត្វា អកថេត្វាវ បក្កាមិ. អនុថេរស្សាបិ សន្តិកំ គន្ត្វា តថេវ អកាសិ. សោ ទុតិយទិវសេ តថេវ កត្វា តតិយទិវសេ តេសំ អតិវិយ កោតុហលេ ឧប្បន្នេ មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថិ, តុម្ហាកំ បន សន្តិកេ វត្តុំ ន វិសហាមី’’តិ វត្វា ថេរេន ‘‘ហោតុ, អាវុសោ, កថេហី’’តិ និប្បីឡិតោ អាហ – ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អនុថេរោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សំភោគោ’’តិ. សប្បុរិស, កិំ នាមេតំ កថេសិ, មយំ ឯកមាតុកុច្ឆិយំ វុត្ថបុត្តា វិយ, អម្ហេសុ ឯកេន យំ លទ្ធំ, ឥតរេនាបិ លទ្ធមេវ ហោតិ. មយា ឯតស្ស ឯត្តកំ កាលំ អគុណោ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពោតិ? ឯវំ, ភន្តេតិ. អាមាវុសោតិ. ភន្តេ មំ អនុថេរោ ឯវមាហ – ‘‘សប្បុរិស, ត្វំ កុលបុត្តោ, អយំ មហាថេរោ លជ្ជី បេសលោតិ ឯតេន សទ្ធិំ សំភោគំ ករោន្តោ ឧបបរិក្ខិត្វា ករេយ្យាសី’’តិ ឯវមេស មំ អាគតទិវសតោ បដ្ឋាយ វទតីតិ.

មហាថេរោ តំ សុត្វាវ កុទ្ធមានសោ ទណ្ឌាភិហតំ កុលាលភាជនំ វិយ ភិជ្ជិ. ឥតរោបិ ឧដ្ឋាយ អនុថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តថេវ អវោច, សោបិ តថេវ ភិជ្ជិ. តេសុ កិញ្ចាបិ ឯត្តកំ កាលំ ឯកោបិ វិសុំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋបុព្ពោ នាម នត្ថិ, បុនទិវសេ បន វិសុំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា អនុថេរោ បុរេតរំ អាគន្ត្វា ឧបដ្ឋានសាលាយ អដ្ឋាសិ, មហាថេរោ បច្ឆា អគមាសិ. តំ ទិស្វា អនុថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមស្ស បត្តចីវរំ បដិគ្គហេតព្ពំ, ឧទាហុ នោ’’តិ. សោ ‘‘ន ឥទានិ បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វាបិ ‘‘ហោតុ, ន មយា ឯវំ កតបុព្ពំ, មយា អត្តនោ វត្តំ ហាបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ មុទុកំ កត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, បត្តចីវរំ ទេថា’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘គច្ឆ, ទុព្ពិនីត, ន ត្វំ មម បត្តចីវរំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តរូបោ’’តិ អច្ឆរំ បហរិត្វា តេនបិ ‘‘អាម, ភន្តេ, អហម្បិ តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ ន បដិគ្គណ្ហាមីតិ ចិន្តេសិ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ នវក, កិំ ត្វំ ចិន្តេសិ, មម ឥមស្មិំ វិហារេ កោចិ សង្គោ អត្ថី’’តិ អាហ. ឥតរោបិ ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ, កិំ ឯវំ មញ្ញថ ‘មម ឥមស្មិំ វិហារេ កោចិ សង្គោ អត្ថី’តិ, ឯសោ តេ វិហារោ’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ និក្ខមិ. ឥតរោបិ និក្ខមិ. តេ ឧភោបិ ឯកមគ្គេនាបិ អគន្ត្វា ឯកោ បច្ឆិមទ្វារេន មគ្គំ គណ្ហិ, ឯកោ បុរត្ថិមទ្វារេន. ធម្មកថិកោ, ‘‘ភន្តេ, មា ឯវំ ករោថ, មា ឯវំ ករោថា’’តិ វត្វា ‘‘តិដ្ឋាវុសោ’’តិ វុត្តេ និវត្តិ. សោ បុនទិវសេ ធុរគាមំ បវិដ្ឋោ មនុស្សេហិ, ‘‘ភន្តេ, ភទ្ទន្តា កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ, មា បុច្ឆថ, តុម្ហាកំ កុលុបកា ហិយ្យោ កលហំ កត្វា និក្ខមិំសុ, អហំ យាចន្តោបិ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ អាហ. តេសុ ពាលា តុណ្ហី អហេសុំ. បណ្ឌិតា បន ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកំ កាលំ ភទ្ទន្តានំ កិញ្ចិ ខលិតំ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, តេសំ ភយំ ឥមំ និស្សាយ ឧប្បន្នំ ភវិស្សតី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តា អហេសុំ.

តេបិ ថេរា គតដ្ឋានេ ចិត្តសុខំ នាម ន លភិំសុ. មហាថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ នវកស្ស ភិក្ខុនោ ភារិយំ កម្មំ កតំ, មុហុត្តំ ទិដ្ឋំ នាម អាគន្តុកភិក្ខុំ អាហ – ‘មហាថេរេន សទ្ធិំ សំភោគំ មា អកាសី’’’តិ. ឥតរោបិ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ មហាថេរស្ស ភារិយំ កម្មំ កតំ, មុហុត្តំ ទិដ្ឋំ នាម អាគន្តុកភិក្ខុំ អាហ – ‘ឥមិនា សទ្ធិំ សំភោគំ មា អកាសី’’’តិ. តេសំ នេវ សជ្ឈាយោ ន មនសិការោ អហោសិ. តេ វស្សសតច្ចយេន បច្ឆិមទិសាយ ឯកំ វិហារំ អគមំសុ. តេសំ ឯកមេវ សេនាសនំ បាបុណិ. មហាថេរេ បវិសិត្វា មញ្ចកេ និសិន្នេ ឥតរោបិ បាវិសិ. មហាថេរោ តំ ទិស្វាវ សញ្ជានិត្វា អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ. ឥតរោបិ មហាថេរំ សញ្ជានិត្វា អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ ‘‘កថេមិ នុ ខោ មា កថេមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ន តំ សទ្ធេយ្យរូប’’ន្តិ ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯត្តកំ កាលំ តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិំ, អបិ នុ ខោ មេ កាយទ្វារាទីសុ តុម្ហេហិ កិញ្ចិ អសារុប្បំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ. ‘‘ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, អាវុសោ’’តិ. អថ កស្មា ធម្មកថិកំ អវចុត្ថ ‘‘មា ឯតេន សទ្ធិំ សំភោគមកាសី’’តិ? ‘‘នាហំ, អាវុសោ, ឯវំ កថេមិ, តយា កិរ មម អន្តរេ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘អហម្បិ, ភន្តេ, ន វទាមី’’តិ. តេ តស្មិំ ខណេ ‘‘តេន អម្ហេ ភិន្ទិតុកាមេន ឯវំ វុត្តំ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អញ្ញមញ្ញំ អច្ចយំ ទេសយិំសុ. តេ វស្សសតំ ចិត្តស្សាទំ អលភន្តា តំ ទិវសំ សមគ្គា ហុត្វា ‘‘អាយាម, នំ តតោ វិហារា និក្កឌ្ឍិស្សាមា’’តិ បក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន តំ វិហារំ អគមំសុ.

ធម្មកថិកោបិ ថេរេ ទិស្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេតុំ ឧបគច្ឆិ. ថេរា ‘‘ន ត្វំ ឥមស្មិំ វិហារេ វសិតុំ យុត្តរូបោ’’តិ អច្ឆរំ បហរិំសុ. សោ សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តាវទេវ និក្ខមិត្វា បលាយិ. អថ នំ វីសតិ វស្សសហស្សានិ កតោ សមណធម្មោ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ, តតោ ចវិត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ បច្ចិត្វា ឥទានិ គិជ្ឈកូដេ វុត្តប្បការេន អត្តភាវេន ទុក្ខំ អនុភោតីតិ.

សត្ថា ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ អាហរិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម កាយាទីហិ ឧបសន្តរូបេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨១. ‘‘វាចានុរក្ខី មនសា សុសំវុតោ,

កាយេន ច នាកុសលំ កយិរា;

ឯតេ តយោ កម្មបថេ វិសោធយេ,

អារាធយេ មគ្គមិសិប្បវេទិត’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ចតុន្នំ វចីទុច្ចរិតានំ វជ្ជនេន វាចានុរក្ខី អភិជ្ឈាទីនំ អនុប្បាទនេន មនសា ច សុដ្ឋុ សំវុតោ បាណាតិបាតាទយោ បជហន្តោ កាយេន ច អកុសលំ ន កយិរា. ឯវំ ឯតេ តយោ កម្មបថេ វិសោធយេ. ឯវំ វិសោធេន្តោ ហិ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសកេហិ ពុទ្ធាទីហិ ឥសីហិ បវេទិតំ អដ្ឋង្គិកមគ្គំ អារាធេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សូករបេតវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. បោដ្ឋិលត្ថេរវត្ថុ

យោគា វេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បោដ្ឋិលំ នាម ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ សត្តន្នម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ តេបិដកោ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ធម្មំ វាចេសិ. សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ‘អត្តនោ ទុក្ខនិស្សរណំ ករិស្សាមី’តិ ចិត្តម្បិ នត្ថិ សំវេជេស្សាមិ ន’’ន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ ថេរំ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតកាលេ ‘‘ឯហិ, តុច្ឆបោដ្ឋិល, វន្ទ, តុច្ឆបោដ្ឋិល, និសីទ, តុច្ឆបោដ្ឋិល, យាហិ, តុច្ឆបោដ្ឋិលា’’តិ វទតិ. ឧដ្ឋាយ គតកាលេបិ ‘‘តុច្ឆបោដ្ឋិលោ គតោ’’តិ វទតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សាដ្ឋកថានិ តីណិ បិដកានិ ធារេមិ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អដ្ឋារស មហាគណេ ធម្មំ វាចេមិ, អថ បន មំ សត្ថា អភិក្ខណំ, ‘តុច្ឆបោដ្ឋិលា’តិ វទេតិ, អទ្ធា មំ សត្ថា ឈានាទីនំ អភាវេន ឯវំ វទេតី’’តិ. សោ ឧប្បន្នសំវេគោ ‘‘ទានិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ សយមេវ បត្តចីវរំ សំវិទហិត្វា បច្ចូសកាលេ សព្ពបច្ឆា ធម្មំ ឧគ្គណ្ហិត្វា និក្ខមន្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ និក្ខមិ. បរិវេណេ និសីទិត្វា សជ្ឈាយន្តា នំ ‘‘អាចរិយោ’’តិ ន សល្លក្ខេសុំ. សោ វីសយោជនសតមគ្គំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញាវាសេ តិំស ភិក្ខូ វសន្តិ, តេ ឧបសង្កមិត្វា សង្ឃត្ថេរំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អវស្សយោ មេ ហោថា’’តិ អាហ. អាវុសោ, ត្វំ ធម្មកថិកោ, អម្ហេហិ នាម តំ និស្សាយ កិញ្ចិ ជានិតព្ពំ ភវេយ្យ, កស្មា ឯវំ វទេសីតិ? មា, ភន្តេ, ឯវំ ករោថ, អវស្សយោ មេ ហោថាតិ. តេ បន សព្ពេ ខីណាសវាវ. អថ នំ មហាថេរោ ‘‘ឥមស្ស ឧគ្គហំ និស្សាយ មានោ អត្ថិយេវា’’តិ អនុថេរស្ស សន្តិកំ បហិណិ. សោបិ នំ តថេវាហ. ឥមិនា នីហារេន សព្ពេបិ តំ បេសេន្តា ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា សូចិកម្មំ ករោន្តស្ស សព្ពនវកស្ស សត្តវស្សិកសាមណេរស្ស សន្តិកំ បហិណិំសុ. ឯវមស្ស មានំ នីហរិំសុ.

សោ និហតមានោ សាមណេរស្ស សន្តិកេ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អវស្សយោ មេ ហោហិ សប្បុរិសា’’តិ អាហ. អហោ, អាចរិយ, កិំ នាមេតំ កថេថ, តុម្ហេ មហល្លកា ពហុស្សុតា, តុម្ហាកំ សន្តិកេ មយា កិញ្ចិ ការណំ ជានិតព្ពំ ភវេយ្យាតិ. មា ឯវំ ករិ, សប្បុរិស, ហោហិយេវ មេ អវស្សយោតិ. ភន្តេ, សចេបិ ឱវាទក្ខមា ភវិស្សថ, ភវិស្សាមិ វោ អវស្សយោតិ. ហោមិ, សប្បុរិស, អហំ ‘‘អគ្គិំ បវិសា’’តិ វុត្តេ អគ្គិំ បវិសាមិយេវាតិ. អថ នំ សោ អវិទូរេ ឯកំ សរំ ទស្សេត្វា, ‘‘ភន្តេ, យថានិវត្ថបារុតោវ ឥមំ សរំ បវិសថា’’តិ អាហ. សោ ហិស្ស មហគ្ឃានំ ទុបដ្ដចីវរានំ និវត្ថបារុតភាវំ ញត្វាបិ ‘‘ឱវាទក្ខមោ នុ ខោ’’តិ វីមំសន្តោ ឯវមាហ. ថេរោបិ ឯកវចនេនេវ ឧទកំ ឱតរិ. អថ នំ ចីវរកណ្ណានំ តេមិតកាលេ ‘‘ឯថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា ឋិតំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯកស្មិំ វម្មិកេ ឆ ឆិទ្ទានិ, តត្ថ ឯកេន ឆិទ្ទេន គោធា អន្តោ បវិដ្ឋា, តំ គណ្ហិតុកាមោ ឥតរានិ បញ្ច ឆិទ្ទានិ ថកេត្វា ឆដ្ឋំ ភិន្ទិត្វា បវិដ្ឋឆិទ្ទេនេវ គណ្ហាតិ, ឯវំ តុម្ហេបិ ឆទ្វារិកេសុ អារម្មណេសុ សេសានិ បញ្ចទ្វារានិ បិធាយ មនោទ្វារេ កម្មំ បដ្ឋបេថា’’តិ. ពហុស្សុតស្ស ភិក្ខុនោ ឯត្តកេនេវ បទីបុជ្ជលនំ វិយ អហោសិ. សោ ‘‘ឯត្តកមេវ ហោតុ សប្បុរិសា’’តិ ករជកាយេ ញាណំ ឱតារេត្វា សមណធម្មំ អារភិ.

សត្ថា វីសយោជនសតមត្ថកេ និសិន្នោវ តំ ភិក្ខុំ ឱលោកេត្វា ‘‘យថេវាយំ ភិក្ខុ ភូរិបញ្ញោ, ឯវមេវំ អនេន អត្តានំ បតិដ្ឋាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ឱភាសំ ផរិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨២. ‘‘យោគា វេ ជាយតី ភូរិ, អយោគា ភូរិសង្ខយោ;

ឯតំ ទ្វេធាបថំ ញត្វា, ភវាយ វិភវាយ ច;

តថាត្តានំ និវេសេយ្យ, យថា ភូរិ បវឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ យោគាតិ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ យោនិសោ មនសិការា. ភូរីតិ បថវីសមាយ វិត្ថតាយ បញ្ញាយេតំ នាមំ. សង្ខយោតិ វិនាសោ. ឯតំ ទ្វេធាបថន្តិ ឯតំ យោគញ្ច អយោគញ្ច. ភវាយ វិភវាយ ចាតិ វុទ្ធិយា ច អវុទ្ធិយា ច. តថាតិ យថា អយំ ភូរិសង្ខាតា បញ្ញា បវឌ្ឍតិ, ឯវំ អត្តានំ និវេសេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បោដ្ឋិលត្ថេរោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហីតិ.

បោដ្ឋិលត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. បញ្ចមហល្លកត្ថេរវត្ថុ

វនំ ឆិន្ទថាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ មហល្លកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ គិហិកាលេ សាវត្ថិយំ កុដុម្ពិកា មហទ្ធនា អញ្ញមញ្ញសហាយកា ឯកតោ បុញ្ញានិ ករោន្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា ‘‘មយំ មហល្លកា, កិំ នោ ឃរាវាសេនា’’តិ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិំសុ, មហល្លកភាវេន បន ធម្មំ បរិយាបុណិតុំ អសក្កោន្តា វិហារបរិយន្តេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា ឯកតោវ វសិំសុ. បិណ្ឌាយ ចរន្តាបិ យេភុយ្យេន បុត្តទារស្សេវ គេហំ គន្ត្វា ភុញ្ជិំសុ. តេសុ ឯកស្ស បុរាណទុតិយិកា មធុរបាចិកា នាម, សា តេសំ សព្ពេសម្បិ ឧបការិកា អហោសិ. កស្មា សព្ពេបិ អត្តនា លទ្ធាហារំ គហេត្វា តស្សា ឯវ គេហេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ? សាបិ នេសំ យថាសន្និហិតំ សូបព្យញ្ជនំ ទេតិ. សា អញ្ញតរាពាធេន ផុដ្ឋា កាលមកាសិ. អថ តេ មហល្លកត្ថេរា សហាយកស្ស ថេរស្ស បណ្ណសាលាយ សន្និបតិត្វា អញ្ញមញ្ញំ គីវាសុ គហេត្វា ‘‘មធុរបាចិកា ឧបាសិកា កាលកតា’’តិ វិលបន្តា រោទិំសុ. ភិក្ខូហិ ច សមន្តតោ ឧបធាវិត្វា ‘‘កិំ ឥទំ, អាវុសោ’’តិ បុដ្ឋា, ‘‘ភន្តេ, សហាយកស្ស នោ បុរាណទុតិយិកា កាលកតា, សា អម្ហាកំ អតិវិយ ឧបការិកា. ឥទានិ កុតោ តថារូបិំ លភិស្សាមាតិ ឥមិនា ការណេន រោទាមា’’តិ អាហំសុ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តេ កាកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សមុទ្ទតីរេ ចរមានា សមុទ្ទឩមិយា សមុទ្ទំ បវេសេត្វា មារិតាយ កាកិយា រោទិត្វា បរិទេវិត្វា តំ នីហរិស្សាមាតិ មុខតុណ្ឌកេហិ មហាសមុទ្ទំ ឧស្សិញ្ចន្តា កិលមិំសូ’’តិ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘អបិ នុ ហនុកា សន្តា, មុខញ្ច បរិសុស្សតិ;

ឱរមាម ន បារេម, បូរតេវ មហោទធី’’តិ. (ជា. ១.១.១៤៦);

ឥមំ កាកជាតកំ វិត្ថារេត្វា តេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, រាគទោសមោហវនំ និស្សាយ តុម្ហេហិ ឥទំ ទុក្ខំ បត្តំ, តំ វនំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ និទ្ទុក្ខា ភវិស្សថា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៨៣. ‘‘វនំ ឆិន្ទថ មា រុក្ខំ, វនតោ ជាយតេ ភយំ;

ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ច, និព្ពនា ហោថ ភិក្ខវោ.

២៨៤. ‘‘យាវ ហិ វនថោ ន ឆិជ្ជតិ,

អណុមត្តោបិ នរស្ស នារិសុ;

បដិពទ្ធមនោវ តាវ សោ,

វច្ឆោ ខីរបកោវ មាតរី’’តិ.

តត្ថ មា រុក្ខន្តិ សត្ថារា ហិ ‘‘វនំ ឆិន្ទថា’’តិ វុត្តេ តេសំ អចិរបព្ពជិតានំ ‘‘សត្ថា អម្ហេ វាសិអាទីនិ គហេត្វា វនំ ឆិន្ទាបេតី’’តិ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុកាមតា ឧប្បជ្ជិ. អថ នេ ‘‘មយា រាគាទិកិលេសវនំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, ន រុក្ខេ’’តិ បដិសេធេន្តោ ‘‘មា រុក្ខ’’ន្តិ អាហ. វនតោតិ យថា បាកតិកវនតោ សីហាទិភយំ ជាយតិ, ឯវំ ជាតិអាទិភយម្បិ កិលេសវនតោ ជាយតីតិ អត្ថោ. វនញ្ច វនថញ្ចាតិ ឯត្ថ មហន្តា រុក្ខា វនំ នាម, ខុទ្ទកា តស្មិំ វនេ ឋិតត្តា វនថា នាម. បុព្ពុប្បត្តិករុក្ខា វា វនំ នាម, អបរាបរុប្បត្តិកា វនថា នាម. ឯវមេវ មហន្តមហន្តា ភវាកឌ្ឍនកា កិលេសា វនំ នាម, បវត្តិយំ វិបាកទាយកា វនថា នាម. បុព្ពប្បត្តិកា វនំ នាម, អបរាបរុប្បត្តិកា វនថា នាម. តំ ឧភយំ ចតុត្ថមគ្គញាណេន ឆិន្ទិតព្ពំ. តេនាហ – ‘‘ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ច, និព្ពនា ហោថ ភិក្ខវោ’’តិ. និព្ពនា ហោថាតិ និក្កិលេសា ហោថ. យាវ ហិ វនថោតិ យាវ ឯស អណុមត្តោបិ កិលេសវនថោ នរស្ស នារីសុ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ សោ ខីរបកោ វច្ឆោ មាតរិ វិយ បដិពទ្ធមនោ លគ្គចិត្តោវ ហោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចបិ តេ មហល្លកត្ថេរា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចមហល្លកត្ថេរវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. សុវណ្ណការត្ថេរវត្ថុ

ឧច្ឆិន្ទាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ សុវណ្ណការបុត្តោ អភិរូបោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. ថេរោ ‘‘តរុណានំ រាគោ ឧស្សន្នោ ហោតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស រាគបដិឃាតាយ អសុភកម្មដ្ឋានំ អទាសិ. តស្ស បន តំ អសប្បាយំ. តស្មា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តេមាសំ វាយមន្តោ ចិត្តេកគ្គមត្តម្បិ អលភិត្វា បុន ថេរស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា ថេរេន ‘‘ឧបដ្ឋិតំ តេ, អាវុសោ, កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថស្ស ថេរោ ‘‘កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតីតិ វោសានំ អាបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា បុន តទេវ កម្មដ្ឋានំ សាធុកំ កថេត្វា អទាសិ. សោ ទុតិយវារេបិ កិញ្ចិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ អាគន្ត្វា ថេរស្ស អារោចេសិ. អថស្ស ថេរោបិ សការណំ សឧបមំ កត្វា តទេវ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ បុនបិ អាគន្ត្វា កម្មដ្ឋានស្ស អសម្បជ្ជនភាវំ កថេសិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ការកោ ភិក្ខុ អត្តនិ វិជ្ជមានេ កាមច្ឆន្ទាទយោ វិជ្ជមានាតិ អវិជ្ជមានេ អវិជ្ជមានាតិ បជានាតិ. អយំ ភិក្ខុ ការកោ, នោ អការកោ, បដិបន្នោ, នោ អប្បដិបន្នោ, អហំ បនេតស្ស អជ្ឈាសយំ ន ជានាមិ, ពុទ្ធវេនេយ្យោ ឯសោ ភវិស្សតី’’តិ តំ អាទាយ សាយន្ហសមយេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ, មម សទ្ធិវិហារិកោ, ឥមស្ស មយា ឥមិនា ការណេន ឥទំ នាម កម្មដ្ឋានំ ទិន្ន’’ន្តិ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘អាសយានុសយញាណំ នាមេតំ បារមិយោ បូរេត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តានំ ពុទ្ធានំយេវ វិសយោ’’តិ វត្វា ‘‘កតរកុលា នុ ខោ ឯស បព្ពជិតោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សុវណ្ណការកុលា’’តិ ញត្វា អតីតេ អត្តភាវេ ឱលោកេន្តោ តស្ស សុវណ្ណការកុលេយេវ បដិបាដិយា និព្ពត្តានិ បញ្ច អត្តភាវសតានិ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា ទហរេន ទីឃរត្តំ សុវណ្ណការកម្មំ ករោន្តេន កណិការបុប្ផបទុមបុប្ផាទីនិ ករិស្សាមីតិ រត្តសុវណ្ណមេវ សម្បរិវត្តិតំ, តស្មា ឥមស្ស អសុភបដិកូលកម្មដ្ឋានំ ន វដ្ដតិ, មនាបមេវស្ស កម្មដ្ឋានំ សប្បាយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘សារិបុត្ត, តយា កម្មដ្ឋានំ ទត្វា ចត្តារោ មាសេ កិលមិតំ ភិក្ខុំ អជ្ជ បច្ឆាភត្តេយេវ អរហត្តំ បត្តំ បស្សិស្សសិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា ឥទ្ធិយា ចក្កមត្តំ សុវណ្ណបទុមំ មាបេត្វា បត្តេហិ ចេវ នាលេហិ ច ឧទកពិន្ទូនិ មុញ្ចន្តំ វិយ កត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឥមំ បទុមំ អាទាយ វិហារបច្ចន្តេ វាលុករាសិម្ហិ ឋបេត្វា សម្មុខដ្ឋានេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ‘លោហិតកំ លោហិតក’ន្តិ បរិកម្មំ ករោហី’’តិ អទាសិ. តស្ស សត្ថុហត្ថតោ បទុមំ គណ្ហន្តស្សេវ ចិត្តំ បសីទិ. សោ វិហារបច្ចន្តំ គន្ត្វា វាលុកំ ឧស្សាបេត្វា តត្ថ បទុមនាលំ បវេសេត្វា សម្មុខេ បល្លង្កេន និសិន្នោ ‘‘លោហិតកំ លោហិតក’’ន្តិ បរិកម្មំ អារភិ. អថស្ស តង្ខណញ្ញេវ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិំសុ, ឧបចារជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជិ. តទនន្តរំ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បញ្ចហាការេហិ វសីភាវំ បាបេត្វា យថានិសិន្នោវ ទុតិយជ្ឈានាទីនិបិ បត្វា វសីភូតោ ចតុត្ថជ្ឈានេន ឈានកីឡំ កីឡន្តោ និសីទិ.

សត្ថា តស្ស ឈានានំ ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា ‘‘សក្ខិស្សតិ នុ ខោ ឯស អត្តនោ ធម្មតាយ ឧត្តរិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ន សក្ខិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘តំ បទុមំ មិលាយតូ’’តិ អធិដ្ឋហិ. តំ ហត្ថេហិ មទ្ទិតបទុមំ មិលាយន្តំ វិយ កាឡវណ្ណំ អហោសិ. សោ ឈានា វុដ្ឋាយ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមំ បទុមំ ជរាយ បហដំ បញ្ញាយតិ, អនុបាទិណ្ណកេបិ ឯវំ ជរាយ អភិភុយ្យមានេ ឧបាទិណ្ណកេ កថាវ នត្ថិ. ឥទម្បិ ហិ ជរា អភិភវិស្សតី’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ បស្សិ. តស្មិំ បន ទិដ្ឋេ ទុក្ខលក្ខណញ្ច អនត្តលក្ខណញ្ច ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. តស្ស តយោ ភវា អាទិត្តា វិយ កណ្ឌេ ពទ្ធកុណបា វិយ ច ខាយិំសុ. តស្មិំ ខណេ តស្ស អវិទូរេ កុមារកា ឯកំ សរំ ឱតរិត្វា កុមុទានិ ភញ្ជិត្វា ថលេ រាសិំ ករោន្តិ. សោ ជលេ ច ថលេ ច កុមុទានិ ឱលោកេសិ. អថស្ស ជលេ កុមុទានិ អភិរូបានិ ឧទកបគ្ឃរន្តានិ វិយ ឧបដ្ឋហិំសុ, ឥតរានិ អគ្គគ្គេសុ បរិមិលាតានិ. សោ ‘‘អនុបាទិណ្ណកំ ជរា ឯវំ បហរតិ, ឧបាទិណ្ណកំ កិំ បន ន បហរិស្សតី’’តិ សុដ្ឋុតរំ អនិច្ចលក្ខណាទីនិ អទ្ទស. សត្ថា ‘‘បាកដីភូតំ ឥទានិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ ញត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នកោវ ឱភាសំ មុញ្ចិ, សោ តស្ស មុខំ បហរិ. អថស្ស ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឱលោកេន្តស្ស សត្ថា អាគន្ត្វា សម្មុខេ ឋិតោ វិយ អហោសិ. សោ ឧដ្ឋាយ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. អថស្ស សត្ថា សប្បាយំ សល្លក្ខេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨៥. ‘‘ឧច្ឆិន្ទ សិនេហមត្តនោ, កុមុទំ សារទិកំវ បាណិនា;

សន្តិមគ្គមេវ ព្រូហយ, និព្ពានំ សុគតេន ទេសិត’’ន្តិ.

តត្ថ ឧច្ឆិន្ទាតិ អរហត្តមគ្គេន ឧច្ឆិន្ទ. សារទិកន្តិ សរទកាលេ និព្ពត្តំ. សន្តិមគ្គន្តិ និព្ពានគាមិំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ. ព្រូហយាតិ វឌ្ឍយ. និព្ពានញ្ហិ សុគតេន ទេសិតំ, តស្មា តស្ស មគ្គំ ភាវេហីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ.

សុវណ្ណការត្ថេរវត្ថុ នវមំ.

១០. មហាធនវាណិជវត្ថុ

ឥធ វស្សន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាធនវាណិជំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ពារាណសិតោ កុសុម្ភរត្តានំ វត្ថានំ បញ្ច សកដសតានិ បូរេត្វា វណិជ្ជាយ សាវត្ថិំ អាគតោ នទីតីរំ បត្វា ‘‘ស្វេ នទិំ ឧត្តរិស្សាមី’’តិ តត្ថេវ សកដានិ មោចេត្វា វសិ. រត្តិំ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា វស្សិ. នទី សត្តាហំ ឧទកស្ស បូរា អដ្ឋាសិ. នាគរាបិ សត្តាហំ នក្ខត្តំ កីឡិំសុ. កុសុម្ភរត្តេហិ វត្ថេហិ កិច្ចំ ន និដ្ឋិតំ. វាណិជោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទូរំ អាគតោ. សចេ បុន គមិស្សាមិ, បបញ្ចោ ភវិស្សតិ. ឥធេវ វស្សញ្ច ហេមន្តញ្ច គិម្ហញ្ច មម កម្មំ ករោន្តោ វសិត្វា ឥមានិ វិក្កិណិស្សាមី’’តិ. សត្ថា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តស្ស ចិត្តំ ញត្វា សិតំ បាតុករិត្វា អានន្ទត្ថេរេន សិតការណំ បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ តេ, អានន្ទ, មហាធនវាណិជោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. សោ អត្តនោ ជីវិតន្តរាយំ អជានិត្វា ឥមំ សំវច្ឆរំ ឥធេវ វសិត្វា ភណ្ឌំ វិក្កិណិតុំ ចិត្តមកាសីតិ. ‘‘កិំ បន តស្ស, ភន្តេ, អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ? សត្ថា ‘‘អាមានន្ទ, សត្តាហមេវ ជីវិត្វា សោ មច្ចុមុខេ បតិស្សតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘អជ្ជេវ កិច្ចមាតប្បំ, កោ ជញ្ញា មរណំ សុវេ;

ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា.

‘‘ឯវំ វិហារិំ អាតាបិំ, អហោរត្តមតន្ទិតំ;

តំ វេ ភទ្ទេករត្តោតិ, សន្តោ អាចិក្ខតេ មុនី’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧២);

គច្ឆាមិស្ស, ភន្តេ, អារោចេស្សាមីតិ. វិស្សត្ថោ គច្ឆានន្ទាតិ. ថេរោ សកដដ្ឋានំ គន្ត្វា ភិក្ខាយ ចរិ. វាណិជោ ថេរំ អាហារេន បតិមានេសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘កិត្តកំ កាលំ ឥធ វសិស្សសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អហំ ទូរតោ អាគតោ’’. សចេ បុន គមិស្សាមិ, បបញ្ចោ ភវិស្សតិ, ឥមំ សំវច្ឆរំ ឥធ វសិត្វា ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា គមិស្សាមីតិ. ឧបាសក, ទុជ្ជានោ ជីវិតន្តរាយោ, អប្បមាទំ កាតុំ វដ្ដតីតិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘អាម, ឧបាសក, សត្តាហមេវ តេ ជីវិតំ បវត្តិស្សតីតិ’’. សោ សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា អនុមោទនត្ថាយ បត្តំ គណ្ហិ. អថស្ស សត្ថា អនុមោទនំ ករោន្តោ, ‘‘ឧបាសក, បណ្ឌិតេន នាម ‘ឥធេវ វស្សាទីនិ វសិស្សាមិ, ឥទញ្ចិទញ្ច កម្មំ បយោជេស្សាមី’តិ ចិន្តេតុំ ន វដ្ដតិ, អត្តនោ បន ជីវិតន្តរាយមេវ ចិន្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨៦. ‘‘ឥធ វស្សំ វសិស្សាមិ, ឥធ ហេមន្តគិម្ហិសុ;

ឥតិ ពាលោ វិចិន្តេតិ, អន្តរាយំ ន ពុជ្ឈតី’’តិ.

តត្ថ ឥធ វស្សន្តិ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តោ ចតុមាសំ វស្សំ វសិស្សាមិ. ហេមន្តគិម្ហិសូតិ ហេមន្តគិម្ហេសុបិ ‘‘ចត្តារោ មាសេ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តោ ឥធេវ វសិស្សាមី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អត្ថំ អជានន្តោ ពាលោ វិចិន្តេតិ. អន្តរាយន្តិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ វា ទេសេ វា វយេ វា មរិស្សាមី’’តិ អត្តនោ ជីវិតន្តរាយំ ន ពុជ្ឈតីតិ.

ទេសនាវសានេ សោ វាណិជោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសិ. វាណិជោបិ សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តិត្វា ‘‘សីសរោគោ វិយ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ សយនេ និបជ្ជិ, តថានិបន្នោវ កាលំ កត្វា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តិ.

មហាធនវាណិជវត្ថុ ទសមំ.

១១. កិសាគោតមីវត្ថុ

តំ បុត្តបសុសម្មត្តន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិសាគោតមិំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សហស្សវគ្គេ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ អមតំ បទំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១១៤) –

គាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារេត្វា កថិតំ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘កិសាគោតមិ លទ្ធា តេ ឯកច្ឆរមត្តា សិទ្ធត្ថកា’’តិ អាហ. ‘‘ន លទ្ធា, ភន្តេ, សកលគាមេ ជីវន្តេហិ កិរ មតកា ឯវ ពហុតរា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ត្វំ ‘មមេវ បុត្តោ មតោ’តិ សល្លក្ខេសិ, ធុវធម្មោ ឯស សព្ពសត្តានំ. មច្ចុរាជា ហិ សព្ពសត្តេ អបរិបុណ្ណជ្ឈាសយេ ឯវ មហោឃោ វិយ បរិកឌ្ឍមានោ អបាយសមុទ្ទេ បក្ខិបតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២៨៧. ‘‘តំ បុត្តបសុសម្មត្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

សុត្តំ គាមំ មហោឃោវ, មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ តំ បុត្តបសុសម្មត្តន្តិ តំ រូបពលាទិសម្បន្នេ បុត្តេ ច បសូ ច លភិត្វា ‘‘មម បុត្តា អភិរូបា ពលសម្បន្នា បណ្ឌិតា សព្ពកិច្ចសមត្ថា, មម គោណា អភិរូបា អរោគា មហាភារវហា, មម គាវី ពហុខីរា’’តិ ឯវំ បុត្តេហិ ច បសូហិ ច សម្មត្តំ នរំ. ព្យាសត្តមនសន្តិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីសុ វា បត្តចីវរាទីសុ វា កិញ្ចិទេវ លភិត្វា តតោ ឧត្តរិតរំ បត្ថនតាយ អាសត្តមានសំ វា, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាទីសុ អារម្មណេសុ វុត្តប្បការេសុ វា បរិក្ខារេសុ យំ យំ លទ្ធំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថេវ លគ្គនតាយ ព្យាសត្តមានសំ វា. សុត្តំ គាមន្តិ និទ្ទំ ឧបគតំ សត្តនិកាយំ. មហោឃោវាតិ យថា ឯវរូបំ គាមំ គម្ភីរវិត្ថតោ មហន្តោ មហានទីនំ ឱឃោ អន្តមសោ សុនខម្បិ អសេសេត្វា សព្ពំ អាទាយ គច្ឆតិ, ឯវំ វុត្តប្បការំ នរំ មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ កិសាគោតមី សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

កិសាគោតមីវត្ថុ ឯកាទសមំ.

១២. បដាចារាវត្ថុ

ន សន្តិ បុត្តាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បដាចារំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សហស្សវគ្គេ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ ឧទយព្ពយំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១១៣) –

គាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារេត្វា កថិតំ. តទា បន សត្ថា បដាចារំ តនុភូតសោកំ ញត្វា ‘‘បដាចារេ បុត្តាទយោ នាម បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស តាណំ វា លេណំ វា សរណំ វា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា វិជ្ជមានាបិ តេ ន សន្តិយេវ. បណ្ឌិតេន បន សីលំ វិសោធេត្វា អត្តនោ និព្ពានគាមិមគ្គមេវ សោធេតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

២៨៨. ‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា.

២៨៩. ‘‘ឯតមត្ថវសំ ញត្វា, បណ្ឌិតោ សីលសំវុតោ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, ខិប្បមេវ វិសោធយេ’’តិ.

តត្ថ តាណាយាតិ តាណភាវាយ បតិដ្ឋានត្ថាយ. ពន្ធវាតិ បុត្តេ ច មាតាបិតរោ ច ឋបេត្វា អវសេសា ញាតិសុហជ្ជា. អន្តកេនាធិបន្នស្សាតិ មរណេន អភិភូតស្ស. បវត្តិយញ្ហិ បុត្តាទយោ អន្នបានាទិទានេន ចេវ ឧប្បន្នកិច្ចនិត្ថរណេន ច តាណា ហុត្វាបិ មរណកាលេ កេនចិ ឧបាយេន មរណំ បដិពាហិតុំ អសមត្ថតាយ តាណត្ថាយ លេណត្ថាយ ន សន្តិ នាម. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា’’តិ. ឯតមត្ថវសន្តិ ឯវំ តេសំ អញ្ញមញ្ញស្ស តាណំ ភវិតុំ អសមត្ថភាវសង្ខាតំ ការណំ ជានិត្វា បណ្ឌិតោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន សំវុតោ រក្ខិតគោបិតោ ហុត្វា និព្ពានគមនំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ សីឃំ សីឃំ វិសោធេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បដាចារា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, អញ្ញេ ច ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បដាចារាវត្ថុ ទ្វាទសមំ.

មគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វីសតិមោ វគ្គោ.