៤. លាលុទាយិត្ថេរវត្ថុ

អសជ្ឈាយមលាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាលុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចកោដិមត្តា អរិយសាវកា វសន្តិ, ទ្វេ កោដិមត្តា បុថុជ្ជនា វសន្តិ. តេសុ អរិយសាវកា បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សប្បិតេលមធុផាណិតវត្ថាទីនិ គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុណន្តិ. ធម្មំ សុត្វា គមនកាលេ ច សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ គុណកថំ កថេន្តិ. ឧទាយិត្ថេរោ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឯតេសំ តាវ ធម្មំ សុត្វា តុម្ហេ ឯវំ កថេថ, មម ធម្មកថំ សុត្វា កិំ នុ ខោ ន កថេស្សថា’’តិ វទតិ. មនុស្សា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘អយំ ឯកោ ធម្មកថិកោ ភវិស្សតិ, ឥមស្សបិ អម្ហេហិ ធម្មកថំ សោតុំ វដ្ដតី’’តិ តេ ឯកទិវសំ ថេរំ យាចិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ អម្ហាកំ ធម្មស្សវនទិវសោ’’តិ សង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ អម្ហាកំ ទិវា ធម្មកថំ កថេយ្យាថា’’តិ អាហំសុ. សោបិ តេសំ អធិវាសេសិ.

តេហិ ធម្មស្សវនវេលាយ អាគន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, នោ ធម្មំ កថេថា’’តិ វុត្តេ លាលុទាយិត្ថេរោ អាសនេ និសីទិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា ចាលេន្តោ ឯកម្បិ ធម្មបទំ អទិស្វា ‘‘អហំ សរភញ្ញំ ភណិស្សាមិ, អញ្ញោ ធម្មកថំ កថេតូ’’តិ វត្វា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន ធម្មកថំ កថាបេត្វា សរភាណត្ថាយ បុន តំ អាសនំ អារោបយិំសុ. សោ បុនបិ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អហំ រត្តិំ កថេស្សាមិ, អញ្ញោ សរភញ្ញំ ភណតូ’’តិ វត្វា អាសនា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន សរភញ្ញំ ភណាបេត្វា បុន រត្តិំ ថេរំ អានយិំសុ. សោ រត្តិម្បិ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អហំ បច្ចូសកាលេ កថេស្សាមិ, រត្តិំ អញ្ញោ កថេតូ’’តិ វត្វា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន រត្តិំ កថាបេត្វា បុន បច្ចូសេ តំ អានយិំសុ. សោ បុនបិ កិញ្ចិ នាទ្ទស. មហាជនោ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា, ‘‘អន្ធពាល, ត្វំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ វណ្ណេ កថិយមានេ ឯវញ្ចេវញ្ច វទេសិ, ឥទានិ កស្មា ន កថេសី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា បលាយន្តំ អនុពន្ធិ. សោ បលាយន្តោ ឯកិស្សា វច្ចកុដិយា បតិ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘អជ្ជ លាលុទាយី សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ គុណកថាយ បវត្តមានាយ ឧស្សូយន្តោ អត្តនោ ធម្មកថិកភាវំ បកាសេត្វា មនុស្សេហិ សក្ការំ កត្វា ‘ធម្មំ សុណោមា’តិ វុត្តេ ចតុក្ខត្តុំ អាសនេ និសីទិត្វា កថេតព្ពយុត្តកំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ ‘ត្វំ អម្ហាកំ អយ្យេហិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានត្ថេរេហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហំ គណ្ហាសី’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា សន្តជ្ជេត្វា បលាបិយមានោ វច្ចកុដិយា បតិតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឯសោ គូថកូបេ និមុគ្គោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ចតុប្បទោ អហំ សម្ម, ត្វម្បិ សម្ម ចតុប្បទោ;

ឯហិ សម្ម និវត្តស្សុ, កិំ នុ ភីតោ បលាយសិ.

‘‘អសុចិបូតិលោមោសិ, ទុគ្គន្ធោ វាសិ សូករ;

សចេ យុជ្ឈិតុកាមោសិ, ជយំ សម្ម ទទាមិ តេ’’តិ. (ជា. ១.២.៥-៦) –

ឥមំ ជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. តទា សីហោ សារិបុត្តោ អហោសិ, សូករោ លាលុទាយីតិ. សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, លាលុទាយិនា អប្បមត្តកោវ ធម្មោ ឧគ្គហិតោ, សជ្ឈាយំ បន នេវ អកាសិ, កិញ្ចិ បរិយត្តិំ ឧគ្គហេត្វា តស្សា អសជ្ឈាយករណំ មលមេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៤១. ‘‘អសជ្ឈាយមលា មន្តា, អនុដ្ឋានមលា ឃរា;

មលំ វណ្ណស្ស កោសជ្ជំ, បមាទោ រក្ខតោ មល’’ន្តិ.

តត្ថ អសជ្ឈាយមលាតិ យាកាចិ បរិយត្តិ វា សិប្បំ វា យស្មា អសជ្ឈាយន្តស្ស អននុយុញ្ជន្តស្ស វិនស្សតិ វា និរន្តរំ វា ន ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ‘‘អសជ្ឈាយមលា មន្តា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ឃរាវាសំ វសន្តស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ជិណ្ណបដិសង្ខរណាទីនិ អករោន្តស្ស ឃរំ នាម វិនស្សតិ, តស្មា ‘‘អនុដ្ឋានមលា ឃរា’’តិ វុត្តំ. យស្មា គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា កោសជ្ជវសេន សរីរបដិជគ្គនំ វា បរិក្ខារបដិជគ្គនំ វា អករោន្តស្ស កាយោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ, តស្មា ‘‘មលំ វណ្ណស្ស កោសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា គាវោ រក្ខន្តស្ស បមាទវសេន និទ្ទាយន្តស្ស វា កីឡន្តស្ស វា តា គាវោ អតិត្ថបក្ខន្ទនាទិនា វា វាឡមិគចោរាទិឧបទ្ទវេន វា បរេសំ សាលិខេត្តាទីនិ ឱតរិត្វា ខាទនវសេន វិនាសំ អាបជ្ជន្តិ, សយម្បិ ទណ្ឌំ វា បរិភាសំ វា បាបុណាតិ, បព្ពជិតំ វា បន ឆ ទ្វារានិ អរក្ខន្តំ បមាទវសេន កិលេសា ឱតរិត្វា សាសនា ចាវេន្តិ, តស្មា ‘‘បមាទោ រក្ខតោ មល’’ន្តិ វុត្តំ. សោ ហិស្ស វិនាសាវហនេន មលដ្ឋានិយត្តា មលន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

លាលុទាយិត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.