១៨. មលវគ្គោ

១. គោឃាតកបុត្តវត្ថុ

បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ គោឃាតកបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ គោឃាតកោ គាវោ វធិត្វា វរមំសានិ គហេត្វា បចាបេត្វា បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ និសីទិត្វា មំសញ្ច ខាទតិ, មូលេន ច វិក្កិណិត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ ឯវំ បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ គោឃាតកកម្មំ ករោន្តោ ធុរវិហារេ វិហរន្តស្ស សត្ថុ ឯកទិវសម្បិ កដច្ឆុមត្តម្បិ យាគុំ វា ភត្តំ វា ន អទាសិ. សោ ច វិនា មំសេន ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ. សោ ឯកទិវសំ ទិវសភាគេ មំសំ វិក្កិណិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បចិតុំ ឯកំ មំសខណ្ឌំ ភរិយាយ ទត្វា ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. អថស្ស សហាយកោ គេហំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ថោកំ មេ វិក្កិណិយមំសំ ទេហិ, គេហំ មេ បាហុនកោ អាគតោ’’តិ. នត្ថិ វិក្កិណិយមំសំ, សហាយកោ តេ មំសំ វិក្កិណិត្វា ឥទានិ ន្ហាយិតុំ គតោតិ. មា ឯវំ ករិ, សចេ មំសខណ្ឌំ អត្ថិ, ទេហីតិ. សហាយកស្ស តេ និក្ខិត្តមំសំ ឋបេត្វា អញ្ញំ នត្ថីតិ. សោ ‘‘សហាយកស្ស មេ អត្ថាយ ឋបិតមំសតោ អញ្ញំ មំសំ នត្ថិ, សោ ច វិនា មំសេន ន ភុញ្ជតិ, នាយំ ទស្សតី’’តិ សាមំយេវ តំ មំសំ គហេត្វា បក្កាមិ.

គោឃាតកោបិ ន្ហត្វា អាគតោ តាយ អត្តនោ បក្កបណ្ណេន សទ្ធិំ វឌ្ឍេត្វា ភត្តេ ឧបនីតេ អាហ ‘‘កហំ មំស’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, សាមី’’តិ. ននុ អហំ បច្ចនត្ថាយ មំសំ ទត្វា គតោតិ. តវ សហាយកោ អាគន្ត្វា ‘‘បាហុនកោ មេ អាគតោ, វិក្កិណិយមំសំ ទេហី’’តិ វត្វា មយា ‘‘សហាយកស្ស តេ ឋបិតមំសតោ អញ្ញំ មំសំ នត្ថិ, សោ ច វិនា មំសេន ន ភុញ្ជតី’’តិ វុត្តេបិ ពលក្ការេន តំ មំសំ សាមំយេវ គហេត្វា គតោតិ. អហំ វិនា មំសេន ភត្តំ ន ភុញ្ជាមិ, ហរាហិ នន្តិ. កិំ សក្កា កាតុំ, ភុញ្ជ, សាមីតិ. សោ ‘‘នាហំ ភុញ្ជាមី’’តិ តំ ភត្តំ ហរាបេត្វា សត្ថំ អាទាយ បច្ឆាគេហេ ឋិតោ គោណោ អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា មុខេ ហត្ថំ បក្ខិបិត្វា ជិវ្ហំ នីហរិត្វា សត្ថេន មូលេ ឆិន្ទិត្វា អាទាយ គន្ត្វា អង្គារេសុ បចាបេត្វា ភត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា និសិន្នោ ឯកំ ភត្តបិណ្ឌំ ភុញ្ជិត្វា ឯកំ មំសខណ្ឌំ មុខេ ឋបេសិ. តង្ខណញ្ញេវស្ស ជិវ្ហា ឆិជ្ជិត្វា ភត្តបាតិយំ បតិ. តង្ខណញ្ញេវ កម្មសរិក្ខកំ វិបាកំ លភិ. សោបិ ខោ គោណោ វិយ លោហិតធារាយ មុខតោ បគ្ឃរន្តិយា អន្តោគេហំ បវិសិត្វា ជណ្ណុកេហិ វិចរន្តោ វិរវិ.

តស្មិំ សមយេ គោឃាតកស្ស បុត្តោ បិតរំ ឱលោកេន្តោ សមីបេ ឋិតោ ហោតិ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘បស្ស, បុត្ត, ឥមំ គោឃាតកំ គោណំ វិយ គេហមជ្ឈេ ជណ្ណុកេហិ វិចរិត្វា វិរវន្តំ, ឥទំ ទុក្ខំ តវ មត្ថកេ បតិស្សតិ, មមម្បិ អនោលោកេត្វា អត្តនោ សោត្ថិំ ករោន្តោ បលាយស្សូ’’តិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ មាតរំ វន្ទិត្វា បលាយិ, បលាយិត្វា ច បន តក្កសិលំ អគមាសិ. គោឃាតកោបិ គោណោ វិយ គេហមជ្ឈេ វិរវន្តោ វិចរិត្វា កាលកតោ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. គោណោបិ កាលមកាសិ. គោឃាតកបុត្តោបិ តក្កសិលំ គន្ត្វា សុវណ្ណការកម្មំ ឧគ្គណ្ហិ. អថស្សាចរិយោ គាមំ គច្ឆន្តោ ‘‘ឯវរូបំ នាម អលង្ការំ ករេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សោបិ តថារូបំ អលង្ការំ អកាសិ. អថស្សាចរិយោ អាគន្ត្វា អលង្ការំ ទិស្វា ‘‘អយំ យត្ថ កត្ថចិ គន្ត្វា ជីវិតុំ សមត្ថោ’’តិ វយប្បត្តំ អត្តនោ ធីតរំ អទាសិ. សោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិ.

អថស្ស បុត្តា វយប្បត្តា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អបរភាគេ សាវត្ថិយំ គន្ត្វា តត្ថ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេត្វា វសន្តា សទ្ធា បសន្នា អហេសុំ. បិតាបិ នេសំ តក្កសិលាយំ កិញ្ចិ កុសលំ អកត្វាវ ជរំ បាបុណិ. អថស្ស បុត្តា ‘‘បិតា នោ មហល្លកោ’’តិ អត្តនោ សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បិតុ អត្ថាយ ទានំ ទស្សាមា’’តិ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តយិំសុ. តេ បុនទិវសេ អន្តោគេហេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ សត្ថារំ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហេហិ ឥទំ បិតុ ជីវភត្តំ ទិន្នំ, បិតុ នោ អនុមោទនំ ករោថា’’តិ. សត្ថា តំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឧបាសក, ត្វំ មហល្លកោ បរិបក្កសរីរោ បណ្ឌុបលាសសទិសោ, តវ បរលោកគមនាយ កុសលបាថេយ្យំ នត្ថិ, អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករោហិ, បណ្ឌិតោ ភវ, មា ពាលោ’’តិ អនុមោទនំ ករោន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៣៥. ‘‘បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសិ,

យមបុរិសាបិ ច តេ ឧបដ្ឋិតា;

ឧយ្យោគមុខេ ច តិដ្ឋសិ,

បាថេយ្យម្បិ ច តេ ន វិជ្ជតិ.

២៣៦. ‘‘សោ ករោហិ ទីបមត្តនោ,

ខិប្បំ វាយម បណ្ឌិតោ ភវ;

និទ្ធន្តមលោ អនង្គណោ,

ទិព្ពំ អរិយភូមិំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ បណ្ឌុបលាសោវ ទានិសីតិ, ឧបាសក, ត្វំ ឥទានិ ឆិជ្ជិត្វា ភូមិយំ បតិតបណ្ឌុបលាសោ វិយ អហោសិ. យមបុរិសាតិ យមទូតា វុច្ចន្តិ, ឥទំ បន មរណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, មរណំ តេ បច្ចុបដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ឧយ្យោគមុខេតិ បរិហានិមុខេ, អវុឌ្ឍិមុខេ ច ឋិតោសីតិ អត្ថោ. បាថេយ្យន្តិ គមិកស្ស តណ្ឌុលាទិបាថេយ្យំ វិយ បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស តវ កុសលបាថេយ្យម្បិ នត្ថីតិ អត្ថោ. សោ ករោហីតិ សោ ត្វំ សមុទ្ទេ នាវាយ ភិន្នាយ ទីបសង្ខាតំ បតិដ្ឋំ វិយ អត្តនោ កុសលបតិដ្ឋំ ករោហិ. ករោន្តោ ច ខិប្បំ វាយម, សីឃំ សីឃំ វីរិយំ អារភ, អត្តនោ កុសលកម្មបតិដ្ឋករណេន បណ្ឌិតោ ភវ. យោ ហិ មរណមុខំ អប្បត្វា កាតុំ សមត្ថកាលេវ កុសលំ ករោតិ, ឯស បណ្ឌិតោ នាម, តាទិសោ ភវ, មា អន្ធពាលោតិ អត្ថោ. ទិព្ពំ អរិយភូមិន្តិ ឯវំ វីរិយំ ករោន្តោ រាគាទីនំ មលានំ នីហដតាយ និទ្ធន្តមលោ អង្គណាភាវេន អនង្គណោ និក្កិលេសោ ហុត្វា បញ្ចវិធំ សុទ្ធាវាសភូមិំ បាបុណិស្សសីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

តេ បុនទិវសត្ថាយបិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទានំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ សត្ថារំ អនុមោទនកាលេ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, ឥទម្បិ អម្ហាកំ បិតុ ជីវភត្តមេវ, ឥមស្សេវ អនុមោទនំ ករោថា’’តិ. សត្ថា តស្ស អនុមោទនំ ករោន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៣៧. ‘‘ឧបនីតវយោ ច ទានិសិ,

សម្បយាតោសិ យមស្ស សន្តិកំ;

វាសោ តេ នត្ថិ អន្តរា,

បាថេយ្យម្បិ ច តេ ន វិជ្ជតិ.

២៣៨. ‘‘សោ ករោហិ ទីបមត្តនោ,

ខិប្បំ វាយម បណ្ឌិតោ ភវ;

និទ្ធន្តមលោ អនង្គណោ,

ន បុន ជាតិជរំ ឧបេហិសី’’តិ.

តត្ថ ឧបនីតវយោតិ ឧបាតិ និបាតមត្តំ, នីតវយោតិ វិគតវយោ អតិក្កន្តវយោ, ត្វញ្ចសិ ទានិ តយោ វយេ អតិក្កមិត្វា មរណមុខេ ឋិតោតិ អត្ថោ. សម្បយាតោសិ យមស្ស សន្តិកន្តិ មរណមុខំ គន្តុំ សជ្ជោ ហុត្វា ឋិតោសីតិ អត្ថោ. វាសោ តេ នត្ថិ អន្តរាតិ យថា មគ្គំ គច្ឆន្តា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តា អន្តរាមគ្គេ វសន្តិ, ន ឯវំ បរលោកំ គច្ឆន្តា. ន ហិ សក្កា បរលោកំ គច្ឆន្តេន ‘‘អធិវាសេថ កតិបាហំ, ទានំ តាវ ទេមិ, ធម្មំ តាវ សុណាមី’’តិអាទីនិ វត្តុំ. ឥតោ បន ចវិត្វា បរលោកេ និព្ពត្តោវ ហោតិ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បាថេយ្យន្តិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, ឧបាសកស្ស បន បុនប្បុនំ ទឡ្ហីករណត្ថំ ឥធាបិ សត្ថារា កថិតំ. ជាតិជរន្តិ ឯត្ថ ព្យាធិមរណានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ. ហេដ្ឋិមគាថាហិ ច អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ, ឥធ អរហត្តមគ្គោ កថិតោ. ឯវំ សន្តេបិ យថា នាម រញ្ញា អត្តនោ មុខបមាណេន កពឡំ វឌ្ឍេត្វា បុត្តស្ស ឧបនីតេ សោ កុមារោ អត្តនោ មុខបមាណេនេវ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ សត្ថារា ឧបរិមគ្គវសេន ធម្មេ ទេសិតេបិ ឧបាសកោ អត្តនោ ឧបនិស្សយវសេន ហេដ្ឋា សោតាបត្តិផលំ បត្វា ឥមិស្សា អនុមោទនាយ អវសានេ អនាគាមិផលំ បត្តោ. សេសបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

គោឃាតកបុត្តវត្ថុ បឋមំ.

២. អញ្ញតរព្រាហ្មណវត្ថុ

អនុបុព្ពេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកទិវសំ បាតោវ និក្ខមិត្វា ភិក្ខូនំ ចីវរបារុបនដ្ឋានេ ភិក្ខូ ចីវរំ បារុបន្តេ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តំ បន ឋានំ វិរូឡ្ហតិណំ ហោតិ. អថេកស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ បារុបន្តស្ស ចីវរកណ្ណោ តិណេសុ បវដ្ដេន្តោ ឧស្សាវពិន្ទូហិ តេមិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥមំ ឋានំ អប្បហរិតំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុនទិវសេ កុទ្ទាលំ អាទាយ គន្ត្វា តំ ឋានំ តច្ឆេត្វា ខលមណ្ឌលសទិសំ អកាសិ. បុនទិវសេបិ តំ ឋានំ អាគន្ត្វា ភិក្ខូសុ ចីវរំ បារុបន្តេសុ ឯកស្ស ចីវរកណ្ណំ ភូមិយំ បតិត្វា បំសុម្ហិ បវដ្ដមានំ ទិស្វា ‘‘ឥធ វាលុកំ ឱកិរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា វាលុកំ អាហរិត្វា ឱកិរិ.

អថេកទិវសំ បុរេភត្តំ ចណ្ឌោ អាតបោ អហោសិ, តទាបិ ភិក្ខូនំ ចីវរំ បារុបន្តានំ គត្តតោ សេទេ មុច្ចន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥធ មយា មណ្ឌបំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា មណ្ឌបំ ការេសិ. បុនទិវសេ បាតោវ វស្សំ វស្សិ, វទ្ទលិកំ អហោសិ. តទាបិ ព្រាហ្មណោ ភិក្ខូ ឱលោកេន្តោវ ឋិតោ តិន្តចីវរកេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘ឯត្ថ មយា សាលំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ សាលំ ការេត្វា ‘‘ឥទានិ សាលមហំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា អន្តោ ច ពហិ ច ភិក្ខូ និសីទាបេត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនត្ថាយ សត្ថុ បត្តំ គហេត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ ភិក្ខូនំ ចីវរបារុបនកាលេ ឥមស្មិំ ឋានេ ឱលោកេន្តោ ឋិតោ ឥទញ្ចិទញ្ច ទិស្វា ឥទញ្ចិទញ្ច ការេសិ’’ន្តិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘ព្រាហ្មណ, បណ្ឌិតា នាម ខណេ ខណេ ថោកំ កុសលំ ករោន្តា អនុបុព្ពេន អត្តនោ អកុសលមលំ នីហរន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៣៩. ‘‘អនុបុព្ពេន មេធាវី, ថោកំ ថោកំ ខណេ ខណេ;

កម្មារោ រជតស្សេវ, និទ្ធមេ មលមត្តនោ’’តិ.

តត្ថ អនុបុព្ពេនាតិ អនុបដិបាដិយា. មេធាវីតិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. ខណេ ខណេតិ ឱកាសេ ឱកាសេ កុសលំ ករោន្តោ. កម្មារោ រជតស្សេវាតិ យថា សុវណ្ណការោ ឯកវារមេវ សុវណ្ណំ តាបេត្វា កោដ្ដេត្វា មលំ នីហរិត្វា បិលន្ធនវិកតិំ កាតុំ ន សក្កោតិ, បុនប្បុនំ តាបេន្តោ កោដ្ដេន្តោ បន មលំ នីហរតិ, តតោ អនេកវិធំ បិលន្ធនវិកតិំ ករោតិ, ឯវមេវ បុនប្បុនំ កុសលំ ករោន្តោ បណ្ឌិតោ អត្តនោ រាគាទិមលំ និទ្ធមេយ្យ, ឯវំ និទ្ធន្តមលោ និក្កិលេសោវ ហោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋតិ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អញ្ញតរព្រាហ្មណវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. តិស្សត្ថេរវត្ថុ

អយសាវ មលន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិស្សត្ថេរំ នាម ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ តិស្សត្ថេរោតិ បញ្ញាយិ. សោ អបរភាគេ ជនបទវិហារេ វស្សូបគតោ អដ្ឋហត្ថកំ ថូលសាដកំ លភិត្វា វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា តំ អាទាយ គន្ត្វា ភគិនិយា ហត្ថេ ឋបេសិ. សា ‘‘ន មេ ឯសោ សាដកោ ភាតុ អនុច្ឆវិកោ’’តិ តំ តិខិណាយ វាសិយា ឆិន្ទិត្វា ហីរហីរំ កត្វា ឧទុក្ខលេ កោដ្ដេត្វា បវិសេត្វា បោថេត្វា វដ្ដេត្វា សុខុមសុត្តំ កន្តិត្វា សាដកំ វាយាបេសិ. ថេរោបិ សុត្តញ្ចេវ សូចិយោ ច សំវិទហិត្វា ចីវរការកេ ទហរសាមណេរេ សន្និបាតេត្វា ភគិនិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តំ មេ សាដកំ ទេថ, ចីវរំ ការេស្សាមី’’តិ អាហ. សា នវហត្ថំ សាដកំ នីហរិត្វា កនិដ្ឋភាតិកស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. សោ តំ គហេត្វា វិត្ថារេត្វា ឱលោកេត្វា ‘‘មម សាដកោ ថូលោ អដ្ឋហត្ថោ, អយំ សុខុមោ នវហត្ថោ. នាយំ មម សាដកោ, តុម្ហាកំ ឯស, ន មេ ឥមិនា អត្ថោ, តមេវ មេ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកមេវ ឯសោ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ? សោ នេវ ឥច្ឆិ. អថស្ស អត្តនា កតកិច្ចំ សព្ពំ អារោចេត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកមេវេស, គណ្ហថ ន’’ន្តិ អទាសិ. សោ តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ចីវរកម្មំ បដ្ឋបេសិ.

អថស្ស ភគិនី ចីវរការានំ អត្ថាយ យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេសិ. ចីវរស្ស និដ្ឋិតទិវសេ បន អតិរេកសក្ការំ ការេសិ. សោ ចីវរំ ឱលោកេត្វា តស្មិំ ឧប្បន្នសិនេហោ ‘‘ស្វេ ទានិ នំ បារុបិស្សាមី’’តិ សំហរិត្វា ចីវរវំសេ ឋបេត្វា តំ រត្តិំ ភុត្តាហារំ ជិរាបេតុំ អសក្កោន្តោ កាលំ កត្វា តស្មិំយេវ ចីវរេ ឩកា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ភគិនីបិស្ស កាលកិរិយំ សុត្វា ភិក្ខូនំ បាទេសុ បវត្តមានា រោទិ. ភិក្ខូ តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា គិលានុបដ្ឋាកស្ស អភាវេន សង្ឃស្សេវ តំ បាបុណាតិ. ‘‘ភាជេស្សាម ន’’ន្តិ តំ ចីវរំ នីហរាបេសុំ. សា ឩកា ‘‘ឥមេ មម សន្តកំ វិលុម្បន្តី’’តិ វិរវន្តី ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា តំ សទ្ទំ សុត្វា, ‘‘អានន្ទ, តិស្សស្ស ចីវរំ អភាជេត្វា សត្តាហំ និក្ខិបិតុំ វទេហី’’តិ អាហ. ថេរោ តថា ការេសិ. សាបិ សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តិ. សត្ថា ‘‘អដ្ឋមេ ទិវសេ តិស្សស្ស ចីវរំ ភាជេត្វា គណ្ហថា’’តិ អាណាបេសិ. ភិក្ខូ តថា ករិំសុ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កស្មា នុ ខោ សត្ថា តិស្សស្ស ចីវរំ សត្ត ទិវសេ ឋបាបេត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ គណ្ហិតុំ អនុជានី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, តិស្សោ អត្តនោ ចីវរេ ឩកា ហុត្វា និព្ពត្តោ, តុម្ហេហិ តស្មិំ ភាជិយមានេ ‘ឥមេ មម សន្តកំ វិលុម្បន្តី’តិ វិរវន្តី ឥតោ ចិតោ ច ធាវិ. សា តុម្ហេហិ ចីវរេ គយ្ហមានេ តុម្ហេសុ មនំ បទុស្សិត្វា និរយេ និព្ពត្តេយ្យ, តេន ចាហំ ចីវរំ និក្ខិបាបេសិំ. ឥទានិ បន សា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តា, តេន វោ មយា ចីវរគហណំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ វត្វា បុន តេហិ ‘‘ភារិយា វត អយំ, ភន្តេ, តណ្ហា នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ សត្តានំ តណ្ហា នាម ភារិយា. យថា អយតោ មលំ ឧដ្ឋហិត្វា អយមេវ ខាទតិ វិនាសេតិ អបរិភោគំ ករោតិ, ឯវមេវាយំ តណ្ហា ឥមេសំ សត្តានំ អព្ភន្តរេ ឧប្បជ្ជិត្វា តេ សត្តេ និរយាទីសុ និព្ពត្តាបេតិ, វិនាសំ បាបេតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៤០. ‘‘អយសាវ មលំ សមុដ្ឋិតំ,

តតុដ្ឋាយ តមេវ ខាទតិ;

ឯវំ អតិធោនចារិនំ,

សានិ កម្មានិ នយន្តិ ទុគ្គតិ’’ន្តិ.

តត្ថ អយសាវាតិ អយតោ សមុដ្ឋិតំ. តតុដ្ឋាយាតិ តតោ ឧដ្ឋាយ. អតិធោនចារិនន្តិ ធោនា វុច្ចតិ ចត្តារោ បច្ចយេ ‘‘ឥទមត្ថំ ឯតេ’’តិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនបញ្ញា, តំ អតិក្កមិត្វា ចរន្តោ អតិធោនចារី នាម. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អយតោ មលំ សមុដ្ឋាយ តតោ សមុដ្ឋិតំ តមេវ ខាទតិ, ឯវមេវំ ចតុបច្ចយេ អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តំ អតិធោនចារិនំ សានិ កម្មានិ អត្តនិ ឋិតត្តា អត្តនោ សន្តកានេវ តានិ កម្មានិ ទុគ្គតិំ នយន្តីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តិស្សត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.

៤. លាលុទាយិត្ថេរវត្ថុ

អសជ្ឈាយមលាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាលុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចកោដិមត្តា អរិយសាវកា វសន្តិ, ទ្វេ កោដិមត្តា បុថុជ្ជនា វសន្តិ. តេសុ អរិយសាវកា បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សប្បិតេលមធុផាណិតវត្ថាទីនិ គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុណន្តិ. ធម្មំ សុត្វា គមនកាលេ ច សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ គុណកថំ កថេន្តិ. ឧទាយិត្ថេរោ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឯតេសំ តាវ ធម្មំ សុត្វា តុម្ហេ ឯវំ កថេថ, មម ធម្មកថំ សុត្វា កិំ នុ ខោ ន កថេស្សថា’’តិ វទតិ. មនុស្សា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘អយំ ឯកោ ធម្មកថិកោ ភវិស្សតិ, ឥមស្សបិ អម្ហេហិ ធម្មកថំ សោតុំ វដ្ដតី’’តិ តេ ឯកទិវសំ ថេរំ យាចិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ អម្ហាកំ ធម្មស្សវនទិវសោ’’តិ សង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ អម្ហាកំ ទិវា ធម្មកថំ កថេយ្យាថា’’តិ អាហំសុ. សោបិ តេសំ អធិវាសេសិ.

តេហិ ធម្មស្សវនវេលាយ អាគន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, នោ ធម្មំ កថេថា’’តិ វុត្តេ លាលុទាយិត្ថេរោ អាសនេ និសីទិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា ចាលេន្តោ ឯកម្បិ ធម្មបទំ អទិស្វា ‘‘អហំ សរភញ្ញំ ភណិស្សាមិ, អញ្ញោ ធម្មកថំ កថេតូ’’តិ វត្វា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន ធម្មកថំ កថាបេត្វា សរភាណត្ថាយ បុន តំ អាសនំ អារោបយិំសុ. សោ បុនបិ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អហំ រត្តិំ កថេស្សាមិ, អញ្ញោ សរភញ្ញំ ភណតូ’’តិ វត្វា អាសនា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន សរភញ្ញំ ភណាបេត្វា បុន រត្តិំ ថេរំ អានយិំសុ. សោ រត្តិម្បិ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អហំ បច្ចូសកាលេ កថេស្សាមិ, រត្តិំ អញ្ញោ កថេតូ’’តិ វត្វា ឱតរិ. តេ អញ្ញេន រត្តិំ កថាបេត្វា បុន បច្ចូសេ តំ អានយិំសុ. សោ បុនបិ កិញ្ចិ នាទ្ទស. មហាជនោ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា, ‘‘អន្ធពាល, ត្វំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ វណ្ណេ កថិយមានេ ឯវញ្ចេវញ្ច វទេសិ, ឥទានិ កស្មា ន កថេសី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា បលាយន្តំ អនុពន្ធិ. សោ បលាយន្តោ ឯកិស្សា វច្ចកុដិយា បតិ.

មហាជនោ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘អជ្ជ លាលុទាយី សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ គុណកថាយ បវត្តមានាយ ឧស្សូយន្តោ អត្តនោ ធម្មកថិកភាវំ បកាសេត្វា មនុស្សេហិ សក្ការំ កត្វា ‘ធម្មំ សុណោមា’តិ វុត្តេ ចតុក្ខត្តុំ អាសនេ និសីទិត្វា កថេតព្ពយុត្តកំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ ‘ត្វំ អម្ហាកំ អយ្យេហិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានត្ថេរេហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហំ គណ្ហាសី’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា សន្តជ្ជេត្វា បលាបិយមានោ វច្ចកុដិយា បតិតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឯសោ គូថកូបេ និមុគ្គោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ចតុប្បទោ អហំ សម្ម, ត្វម្បិ សម្ម ចតុប្បទោ;

ឯហិ សម្ម និវត្តស្សុ, កិំ នុ ភីតោ បលាយសិ.

‘‘អសុចិបូតិលោមោសិ, ទុគ្គន្ធោ វាសិ សូករ;

សចេ យុជ្ឈិតុកាមោសិ, ជយំ សម្ម ទទាមិ តេ’’តិ. (ជា. ១.២.៥-៦) –

ឥមំ ជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. តទា សីហោ សារិបុត្តោ អហោសិ, សូករោ លាលុទាយីតិ. សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, លាលុទាយិនា អប្បមត្តកោវ ធម្មោ ឧគ្គហិតោ, សជ្ឈាយំ បន នេវ អកាសិ, កិញ្ចិ បរិយត្តិំ ឧគ្គហេត្វា តស្សា អសជ្ឈាយករណំ មលមេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៤១. ‘‘អសជ្ឈាយមលា មន្តា, អនុដ្ឋានមលា ឃរា;

មលំ វណ្ណស្ស កោសជ្ជំ, បមាទោ រក្ខតោ មល’’ន្តិ.

តត្ថ អសជ្ឈាយមលាតិ យាកាចិ បរិយត្តិ វា សិប្បំ វា យស្មា អសជ្ឈាយន្តស្ស អននុយុញ្ជន្តស្ស វិនស្សតិ វា និរន្តរំ វា ន ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ‘‘អសជ្ឈាយមលា មន្តា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ឃរាវាសំ វសន្តស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ជិណ្ណបដិសង្ខរណាទីនិ អករោន្តស្ស ឃរំ នាម វិនស្សតិ, តស្មា ‘‘អនុដ្ឋានមលា ឃរា’’តិ វុត្តំ. យស្មា គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា កោសជ្ជវសេន សរីរបដិជគ្គនំ វា បរិក្ខារបដិជគ្គនំ វា អករោន្តស្ស កាយោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ, តស្មា ‘‘មលំ វណ្ណស្ស កោសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា គាវោ រក្ខន្តស្ស បមាទវសេន និទ្ទាយន្តស្ស វា កីឡន្តស្ស វា តា គាវោ អតិត្ថបក្ខន្ទនាទិនា វា វាឡមិគចោរាទិឧបទ្ទវេន វា បរេសំ សាលិខេត្តាទីនិ ឱតរិត្វា ខាទនវសេន វិនាសំ អាបជ្ជន្តិ, សយម្បិ ទណ្ឌំ វា បរិភាសំ វា បាបុណាតិ, បព្ពជិតំ វា បន ឆ ទ្វារានិ អរក្ខន្តំ បមាទវសេន កិលេសា ឱតរិត្វា សាសនា ចាវេន្តិ, តស្មា ‘‘បមាទោ រក្ខតោ មល’’ន្តិ វុត្តំ. សោ ហិស្ស វិនាសាវហនេន មលដ្ឋានិយត្តា មលន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

លាលុទាយិត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. អញ្ញតរកុលបុត្តវត្ថុ

មលិត្ថិយា ទុច្ចរិតន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កុលបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរ សមានជាតិកំ កុលកុមារិកំ អានេសុំ. សា អានីតទិវសតោ បដ្ឋាយ អតិចារិនី អហោសិ. សោ កុលបុត្តោ តស្សា អតិចារេន លជ្ជិតោ កស្សចិ សម្មុខីភាវំ ឧបគន្តុំ អសក្កោន្តោ ពុទ្ធុបដ្ឋានាទីនិ បច្ឆិន្ទិត្វា កតិបាហច្ចយេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កិំ, ឧបាសក, ន ទិស្សសី’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘ឧបាសក, បុព្ពេបិ មយា ‘ឥត្ថិយោ នាម នទីអាទិសទិសា, តាសុ បណ្ឌិតេន កោធោ ន កាតព្ពោ’តិ វុត្តំ, ត្វំ បន ភវបដិច្ឆន្នត្តា ន សល្លក្ខេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ –

‘‘យថា នទី ច បន្ថោ ច, បានាគារំ សភា បបា;

ឯវំ លោកិត្ថិយោ នាម, វេលា តាសំ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ជា. ១.១.៦៥; ១.១២.៩) –

ជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ឧបាសក, ឥត្ថិយា ហិ អតិចារិនិភាវោ មលំ, ទានំ ទេន្តស្ស មច្ឆេរំ មលំ, ឥធលោកបរលោកេសុ សត្តានំ អកុសលកម្មំ វិនាសនត្ថេន មលំ, អវិជ្ជា បន សព្ពមលានំ ឧត្តមមល’’ន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៤២. ‘‘មលិត្ថិយា ទុច្ចរិតំ, មច្ឆេរំ ទទតោ មលំ;

មលា វេ បាបកា ធម្មា, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ច.

២៤៣. ‘‘តតោ មលា មលតរំ, អវិជ្ជា បរមំ មលំ;

ឯតំ មលំ បហន្ត្វាន, និម្មលា ហោថ ភិក្ខវោ’’តិ.

តត្ថ ទុច្ចរិតន្តិ អតិចារោ. អតិចារិនិញ្ហិ ឥត្ថិំ សាមិកោបិ គេហា នីហរតិ, មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គតម្បិ ‘‘ត្វំ កុលស្ស អគារវភូតា, អក្ខីហិបិ ន ទដ្ឋព្ពា’’តិ តំ នីហរន្តិ. សា អនាថា វិចរន្តី មហាទុក្ខំ បាបុណាតិ. តេនស្សា ទុច្ចរិតំ ‘‘មល’’ន្តិ វុត្តំ. ទទតោតិ ទាយកស្ស. យស្ស ហិ ខេត្តកសនកាលេ ‘‘ឥមស្មិំ ខេត្តេ សម្បន្នេ សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និប្ផន្នេ សស្សេបិ មច្ឆេរំ ឧប្បជ្ជិត្វា ចាគចិត្តំ និវារេតិ, សោ មច្ឆេរវសេន ចាគចិត្តេ អវិរូហន្តេ មនុស្សសម្បត្តិំ ទិព្ពសម្បត្តិំ និព្ពានសម្បត្តិន្តិ តិស្សោ សម្បត្តិយោ ន លភតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘មច្ឆេរំ ទទតោ មល’’ន្តិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បាបកា ធម្មាតិ អកុសលធម្មា បន ឥធលោកេ ច បរលោកេ ច មលមេវ.

តតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តមលតោ. មលតរន្តិ អតិរេកមលំ វោ កថេមីតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាតិ អដ្ឋវត្ថុកំ អញ្ញាណមេវ បរមំ មលំ. បហន្ត្វានាតិ ឯតំ មលំ ជហិត្វា, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ និម្មលា ហោថាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អញ្ញតរកុលបុត្តវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. ចូឡសារិវត្ថុ

សុជីវន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចូឡសារិំ នាម សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកទិវសេ វេជ្ជកម្មំ កត្វា បណីតភោជនំ លភិត្វា អាទាយ និក្ខមន្តោ អន្តរាមគ្គេ ថេរំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ មយា វេជ្ជកម្មំ កត្វា លទ្ធំ, តុម្ហេ អញ្ញត្ថ ឯវរូបំ ភោជនំ ន លភិស្សថ, ឥមំ ភុញ្ជថ, អហំ តេ វេជ្ជកម្មំ កត្វា និច្ចកាលំ ឯវរូបំ អាហារំ អាហរិស្សាមី’’តិ អាហ. ថេរោ តស្ស វចនំ សុត្វា តុណ្ហីភូតោវ បក្កាមិ. ភិក្ខូ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, អហិរិកោ នាម បគព្ភោ កាកសទិសោ ហុត្វា ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ ឋត្វា សុខំ ជីវតិ, ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នោ បន ទុក្ខំ ជីវតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៤៤. ‘‘សុជីវំ អហិរិកេន, កាកសូរេន ធំសិនា;

បក្ខន្ទិនា បគព្ភេន, សំកិលិដ្ឋេន ជីវិតំ.

២៤៥. ‘‘ហិរីមតា ច ទុជ្ជីវំ, និច្ចំ សុចិគវេសិនា;

អលីនេនាប្បគព្ភេន, សុទ្ធាជីវេន បស្សតា’’តិ.

តត្ថ អហិរិកេនាតិ ឆិន្នហិរោត្តប្បកេន. ឯវរូបេន ហិ អមាតរមេវ ‘‘មាតា មេ’’តិ អបិតាទយោ ឯវ ច ‘‘បិតា មេ’’តិអាទិនា នយេន វត្វា ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ បតិដ្ឋាយ សុខេន ជីវតុំ សក្កា. កាកសូរេនាតិ សូរកាកសទិសេន. យថា ហិ សូរកាកោ កុលឃរេសុ យាគុអាទីនិ គណ្ហិតុកាមោ ភិត្តិអាទីសុ និសីទិត្វា អត្តនោ ឱលោកនភាវំ ញត្វា អនោលោកេន្តោ វិយ អញ្ញវិហិតកោ វិយ និទ្ទាយន្តោ វិយ ច ហុត្វា មនុស្សានំ បមាទំ សល្លក្ខេត្វា អនុបតិត្វា ‘‘សូសូ’’តិ វទន្តេសុយេវ ភាជនតោ មុខបូរំ គហេត្វា បលាយតិ, ឯវមេវំ អហិរិកបុគ្គលោបិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ គាមំ បវិសិត្វា យាគុភត្តដ្ឋានាទីនិ វវត្ថបេតិ. តត្ថ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបនមត្តំ អាទាយ អាសនសាលំ គន្ត្វា បច្ចវេក្ខន្តា យាគុំ បិវិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តិ សជ្ឈាយន្តិ អាសនសាលំ សម្មជ្ជន្តិ. អយំ បន អកត្វា គាមាភិមុខោវ ហោតិ.

សោ ហិ ភិក្ខូហិ ‘‘បស្សថិម’’ន្តិ ឱលោកិយមានោបិ អនោលោកេន្តោ វិយ អញ្ញវិហិតោ វិយ និទ្ទាយន្តោ វិយ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ ចីវរំ សំវិទហន្តោ វិយ ហុត្វា ‘‘អសុកំ នាម មេ កម្មំ អត្ថី’’តិ វទន្តោ ឧដ្ឋាយាសនា គាមំ បវិសិត្វា បាតោវ វវត្ថបិតគេហេសុ អញ្ញតរំ គេហំ ឧបសង្កមិត្វា ឃរមានុសកេសុ ថោកំ កវាដំ បិធាយ ទ្វារេ និសីទិត្វា កន្ទន្តេសុបិ ឯកេន ហត្ថេន កវាដំ បណាមេត្វា អន្តោ បវិសតិ. អថ នំ ទិស្វា អកាមកាបិ អាសនេ និសីទាបេត្វា យាគុអាទីសុ យំ អត្ថិ, តំ ទេន្តិ. សោ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា អវសេសំ បត្តេនាទាយ បក្កមតិ. អយំ កាកសូរោ នាម. ឯវរូបេន អហិរិកេន សុជីវន្តិ អត្ថោ.

ធំសិនាតិ ‘‘អសុកត្ថេរោ នាម អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីនិ វទន្តេសុ – ‘‘កិំ បន មយំ ន អប្បិច្ឆា’’តិអាទិវចនេន បរេសំ គុណធំសនតាយ ធំសិនា. តថារូបស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អយម្បិ អប្បិច្ឆតាទិគុណេ យុត្តោ’’តិ មញ្ញមានា មនុស្សា ទាតព្ពំ មញ្ញន្តិ. សោ បន តតោ បដ្ឋាយ វិញ្ញូបុរិសានំ ចិត្តំ អារាធេតុំ អសក្កោន្តោ តម្ហាបិ លាភា បរិហាយតិ. ឯវំ ធំសិបុគ្គលោ អត្តនោបិ បរស្សបិ លាភំ នាសេតិយេវ.

បក្ខន្ទិនាតិ បក្ខន្ទចារិនា. បរេសំ កិច្ចានិបិ អត្តនោ កិច្ចានិ វិយ ទស្សេន្តោ បាតោវ ភិក្ខូសុ ចេតិយង្គណាទីសុ វត្តំ កត្វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន ថោកំ និសីទិត្វា ឧដ្ឋាយ គាមំ បវិសន្តេសុ មុខំ ធោវិត្វា បណ្ឌុកាសាវបារុបនអក្ខិអញ្ជនសីសមក្ខនាទីហិ អត្តភាវំ មណ្ឌេត្វា សម្មជ្ជន្តោ វិយ ទ្វេ តយោ សម្មជ្ជនិបហារេ ទត្វា ទ្វារកោដ្ឋកាភិមុខោ ហោតិ. មនុស្សា បាតោវ ‘‘ចេតិយំ វន្ទិស្សាម, មាលាបូជំ ករិស្សាមា’’តិ អាគតា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ វិហារោ ឥមំ ទហរំ និស្សាយ បដិជគ្គនំ លភតិ, ឥមំ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ វត្វា តស្ស ទាតព្ពំ មញ្ញន្តិ. ឯវរូបេន បក្ខន្ទិនាបិ សុជីវំ. បគព្ភេនាតិ កាយបាគព្ភិយាទីហិ សមន្នាគតេន. សំកិលិដ្ឋេន ជីវិតន្តិ ឯវំ ជីវិកំ កប្បេត្វា ជីវន្តេន ហិ បុគ្គលេន សំកិលិដ្ឋេន ហុត្វា ជីវិតំ នាម ហោតិ, តំ ទុជ្ជីវិតំ បាបមេវាតិ អត្ថោ.

ហិរីមតា ចាតិ ហិរោត្តប្បសម្បន្នេន បុគ្គលេន ទុជ្ជីវំ. សោ ហិ អមាតាទយោវ ‘‘មាតា មេ’’តិអាទីនិ អវត្វា អធម្មិកេ បច្ចយេ គូថំ វិយ ជិគុច្ឆន្តោ ធម្មេន សមេន បរិយេសន្តោ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តោ លូខំ ជីវិកំ ជីវតីតិ អត្ថោ. សុចិគវេសិនាតិ សុចីនិ កាយកម្មាទីនិ គវេសន្តេន. អលីនេនាតិ ជីវិតវុត្តិមនល្លីនេន. សុទ្ធាជីវេន បស្សតាតិ ឯវរូបោ ហិ បុគ្គលោ សុទ្ធាជីវោ នាម ហោតិ. តេន ឯវំ សុទ្ធាជីវេន តមេវ សុទ្ធាជីវំ សារតោ បស្សតា លូខជីវិតវសេន ទុជ្ជីវំ ហោតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ចូឡសារិវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. បញ្ចឧបាសកវត្ថុ

យោ បាណន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ច ឧបាសកេ អារព្ភ កថេសិ.

តេសុ ហិ ឯកោ បាណាតិបាតាវេរមណិសិក្ខាបទមេវ រក្ខតិ, ឥតរេ ឥតរានិ. តេ ឯកទិវសំ ‘‘អហំ ទុក្ករំ ករោមិ, ទុក្ករំ រក្ខាមី’’តិ វិវាទាបន្នា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ឯកសីលម្បិ កនិដ្ឋកំ អកត្វា ‘‘សព្ពានេវ ទុរក្ខានី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២៤៦. ‘‘យោ បាណមតិបាតេតិ, មុសាវាទញ្ច ភាសតិ;

លោកេ អទិន្នមាទិយតិ, បរទារញ្ច គច្ឆតិ.

២៤៧. ‘‘សុរាមេរយបានញ្ច, យោ នរោ អនុយុញ្ជតិ;

ឥធេវ មេសោ លោកស្មិំ, មូលំ ខណតិ អត្តនោ.

២៤៨. ‘‘ឯវំ ភោ បុរិស ជានាហិ, បាបធម្មា អសញ្ញតា;

មា តំ លោភោ អធម្មោ ច, ចិរំ ទុក្ខាយ រន្ធយុ’’ន្តិ.

តត្ថ យោ បាណមតិបាតេតីតិ យោ សាហត្ថិកាទីសុ ឆសុ បយោគេសុ ឯកបយោគេនាបិ បរស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតិ. មុសាវាទន្តិ បរេសំ អត្ថភញ្ជនកំ មុសាវាទញ្ច ភាសតិ. លោកេ អទិន្នមាទិយតីតិ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ ថេយ្យាវហារាទីសុ ឯកេនបិ អវហារេន បរបរិគ្គហិតំ អាទិយតិ. បរទារញ្ច គច្ឆតីតិ បរស្ស រក្ខិតគោបិតេសុ ភណ្ឌេសុ អបរជ្ឈន្តោ ឧប្បថចារំ ចរតិ. សុរាមេរយបានន្តិ យស្ស កស្សចិ សុរាយ ចេវ មេរយស្ស ច បានំ. អនុយុញ្ជតីតិ សេវតិ ពហុលីករោតិ. មូលំ ខណតីតិ តិដ្ឋតុ បរលោកោ, សោ បន បុគ្គលោ ឥធ លោកស្មិំយេវ យេន ខេត្តវត្ថុអាទិនា មូលេន បតិដ្ឋបេយ្យ, តម្បិ អដ្ឋបេត្វា វា វិស្សជ្ជេត្វា វា សុរំ បិវន្តោ អត្តនោ មូលំ ខណតិ, អនាថោ កបណោ ហុត្វា វិចរតិ. ឯវំ, ភោតិ បញ្ចទុស្សីល្យកម្មការកំ បុគ្គលំ អាលបតិ. បាបធម្មាតិ លាមកធម្មា. អសញ្ញតាតិ កាយសញ្ញតាទិរហិតា. អចេតសាតិបិ បាឋោ, អចិត្តកាតិ អត្ថោ. លោភោ អធម្មោ ចាតិ លោភោ ចេវ ទោសោ ច. ឧភយម្បិ ហេតំ អកុសលមេវ. ចិរំ ទុក្ខាយ រន្ធយុន្តិ ចិរកាលំ និរយទុក្ខាទីនំ អត្ថាយ តំ ឯតេ ធម្មា មា រន្ធេន្តុ មា មត្ថេន្តូតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ បញ្ច ឧបាសកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចឧបាសកវត្ថុ សត្តមំ.

៨. តិស្សទហរវត្ថុ

ទទាតិ វេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិស្សទហរំ នាម អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ វិសាខាយ ឧបាសិកាយាតិ បញ្ចន្នំ អរិយសាវកកោដីនំ ទានំ និន្ទន្តោ វិចរិ, អសទិសទានម្បិ និន្ទិយេវ. តេសំ តេសំ ទានគ្គេ សីតលំ លភិត្វា ‘‘សីតល’’ន្តិ និន្ទិ, ឧណ្ហំ លភិត្វា ‘‘ឧណ្ហ’’ន្តិ និន្ទិ. អប្បំ ទេន្តេបិ ‘‘កិំ ឥមេ អប្បមត្តកំ ទេន្តី’’តិ និន្ទិ, ពហុំ ទេន្តេបិ ‘‘ឥមេសំ គេហេ ឋបនដ្ឋានំ មញ្ញេ នត្ថិ, ននុ នាម ភិក្ខូនំ យាបនមត្តំ ទាតព្ពំ, ឯត្តកំ យាគុភត្តំ និរត្ថកមេវ វិស្សជ្ជតី’’តិ និន្ទិ. អត្តនោ បន ញាតកេ អារព្ភ ‘‘អហោ អម្ហាកំ ញាតកានំ គេហំ ចតូហិ ទិសាហិ អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ ឱបានភូត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បសំសំ បវត្តេសិ. សោ បនេកស្ស ទោវារិកស្ស បុត្តោ ជនបទំ វិចរន្តេហិ វឌ្ឍកីហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ សាវត្ថិំ បត្វា បព្ពជិតោ. អថ នំ ភិក្ខូ ឯវំ មនុស្សានំ ទានាទីនិ និន្ទន្តំ ទិស្វា ‘‘បរិគ្គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អាវុសោ, តវ ញាតកា កហំ វសន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកគាមេ នាមា’’តិ សុត្វាវ កតិបយេ ទហរេ បេសេសុំ. តេ តត្ថ គន្ត្វា គាមវាសិកេហិ អាសនសាលាយ និសីទាបេត្វា កតសក្ការា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ឥមម្ហា គាមា និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ តិស្សោ នាម ទហរោ អត្ថិ. តស្ស កតមេ ញាតកា’’តិ? មនុស្សា ‘‘ឥធ កុលគេហតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតទារកោ នត្ថិ, កិំ នុ ខោ ឥមេ វទន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯកោ ទោវារិកបុត្តោ វឌ្ឍកីហិ សទ្ធិំ វិចរិត្វា បព្ពជិតោតិ សុណោម, តំ សន្ធាយ វទេថ មញ្ញេ’’តិ អាហំសុ. ទហរភិក្ខូ តិស្សស្ស តត្ថ ឥស្សរញាតកានំ អភាវំ ញត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ‘‘អការណមេវ, ភន្តេ, តិស្សោ វិលបន្តោ វិចរតី’’តិ តំ បវត្តិំ ភិក្ខូនំ អារោចេសុំ. ភិក្ខូបិ តំ តថាគតស្ស អារោចេសុំ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ វិកត្ថេន្តោ វិចរតិ, បុព្ពេបិ វិកត្ថកោវ អហោសី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិត្វា –

‘‘ពហុម្បិ សោ វិកត្ថេយ្យ, អញ្ញំ ជនបទំ គតោ;

អន្វាគន្ត្វាន ទូសេយ្យ, ភុញ្ជ ភោគេ កដាហកា’’តិ. (ជា. ១.១.១២៥) –

ឥមំ កដាហជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, យោ ហិ បុគ្គលោ បរេហិ អប្បកេ វា ពហុកេ វា លូខេ វា បណីតេ វា ទិន្នេ អញ្ញេសំ វា ទត្វា អត្តនោ អទិន្នេ មង្កុ ហោតិ, តស្ស ឈានំ វា វិបស្សនំ វា មគ្គផលាទីនិ វា ន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

២៤៩. ‘‘ទទាតិ វេ យថាសទ្ធំ, យថាបសាទនំ ជនោ;

តត្ថ យោ ច មង្កុ ហោតិ, បរេសំ បានភោជនេ;

ន សោ ទិវា វា រត្តិំ វា, សមាធិមធិគច្ឆតិ.

២៥០. ‘‘យស្ស ចេតំ សមុច្ឆិន្នំ, មូលឃច្ចំ សមូហតំ;

ស វេ ទិវា វា រត្តិំ វា, សមាធិមធិគច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ ទទាតិ វេ យថាសទ្ធន្តិ លូខបណីតាទីសុ យំកិញ្ចិ ទេន្តោ ជនោ យថាសទ្ធំ អត្តនោ សទ្ធានុរូបមេវ ទេតិ. យថាបសាទនន្តិ ថេរនវាទីសុ ចស្ស យស្មិំ យស្មិំ បសាទោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទេន្តោ យថាបសាទនំ អត្តនោ បសាទានុរូបមេវ ទេតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ បរស្ស ទានេ ‘‘មយា អប្បំ វា លទ្ធំ, លូខំ វា លទ្ធ’’ន្តិ មង្កុភាវំ អាបជ្ជតិ. សមាធិន្តិ សោ បុគ្គលោ ទិវា វា រត្តិំ វា ឧបចារប្បនាវសេន វា មគ្គផលវសេន វា សមាធិំ នាធិគច្ឆតិ. យស្ស ចេតន្តិ យស្ស បុគ្គលស្ស ឯតំ ឯកេសុ ឋានេសុ មង្កុភាវសង្ខាតំ អកុសលំ សមុច្ឆិន្នំ មូលឃច្ចំ កត្វា អរហត្តមគ្គញាណេន សមូហតំ, សោ វុត្តប្បការំ សមាធិំ អធិគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តិស្សទហរវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. បញ្ចឧបាសកវត្ថុ

នត្ថិ រាគសមោ អគ្គីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ច ឧបាសកេ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ ធម្មំ សោតុកាមា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ពុទ្ធានញ្ច ‘‘អយំ ខត្តិយោ, អយំ ព្រាហ្មណោ, អយំ អឌ្ឍោ, អយំ ទុគ្គតោ, ឥមស្ស ឧឡារំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, ឥមស្ស នោ’’តិ ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតិ. យំកិញ្ចិ អារព្ភ ធម្មំ ទេសេន្តោ ធម្មគារវំ បុរក្ខត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ ទេសេតិ. ឯវំ ទេសេន្តស្ស បន តថាគតស្ស សន្តិកេ និសិន្នានំ តេសំ ឯកោ និសិន្នកោវ និទ្ទាយិ, ឯកោ អង្គុលិយា ភូមិំ លិខន្តោ និសីទិ, ឯកោ ឯកំ រុក្ខំ ចាលេន្តោ និសីទិ, ឯកោ អាកាសំ ឧល្លោកេន្តោ និសីទិ, ឯកោ បន សក្កច្ចំ ធម្មំ អស្សោសិ.

អានន្ទត្ថេរោ សត្ថារំ ពីជយមានោ តេសំ អាការំ ឱលោកេន្តោ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ឥមេសំ មហាមេឃគជ្ជិតំ គជ្ជន្តា វិយ ធម្មំ ទេសេថ, ឯតេ បន តុម្ហេសុបិ ធម្មំ កថេន្តេសុ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តា និសិន្នា’’តិ. ‘‘អានន្ទ, ត្វំ ឯតេ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ឯតេសុ ហិ យោ ឯស និទ្ទាយន្តោ និសិន្នោ, ឯស បញ្ច ជាតិសតានិ សប្បយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ភោគេសុ សីសំ ឋបេត្វា និទ្ទាយិ, ឥទានិបិស្ស និទ្ទាយ តិត្តិ នត្ថិ, នាស្ស កណ្ណំ មម សទ្ទោ បវិសតីតិ. កិំ បន, ភន្តេ, បដិបាដិយា កថេថ, ឧទាហុ អន្តរន្តរាតិ. អានន្ទ, ឯតស្ស ហិ កាលេន មនុស្សត្តំ, កាលេន ទេវត្តំ, កាលេន នាគត្តន្តិ ឯវំ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជន្តស្ស ឧបបត្តិយោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនាបិ ន សក្កា បរិច្ឆិន្ទិតុំ. បដិបាដិយា បនេស បញ្ច ជាតិសតានិ នាគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា និទ្ទាយន្តោបិ និទ្ទាយ អតិត្តោយេវ. អង្គុលិយា ភូមិំ លិខន្តោ និសិន្នបុរិសោបិ បញ្ច ជាតិសតានិ គណ្ឌុប្បាទយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ភូមិំ ខណិ, ឥទានិបិ ភូមិំ ខណន្តោវ មម សទ្ទំ ន សុណាតិ. ឯស រុក្ខំ ចាលេន្តោ និសិន្នបុរិសោបិ បដិបាដិយា បញ្ច ជាតិសតានិ មក្កដយោនិយំ និព្ពត្តិ, ឥទានិបិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន រុក្ខំ ចាលេតិយេវ, នាស្ស កណ្ណំ មម សទ្ទោ បវិសតិ. ឯស អាកាសំ ឧល្លោកេត្វា និសិន្នបុរិសោបិ បញ្ច ជាតិសតានិ នក្ខត្តបាឋកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឥទានិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន អជ្ជាបិ អាកាសមេវ ឧល្លោកេតិ, នាស្ស កណ្ណំ មម សទ្ទោ បវិសតិ. ឯស សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តោ និសិន្នបុរិសោ បន បដិបាដិយា បញ្ច ជាតិសតានិ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ មន្តជ្ឈាយកព្រាហ្មណោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឥទានិបិ មន្តំ សំសន្ទន្តោ វិយ សក្កច្ចំ សុណាតីតិ.

‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ធម្មទេសនា ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ, កស្មា ឥមេ តុម្ហេសុបិ ធម្មំ ទេសេន្តេសុ សក្កច្ចំ ន សុណន្តី’’តិ? ‘‘អានន្ទ, មម ធម្មោ សុស្សវនីយោតិ សញ្ញំ ករោសិ មញ្ញេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ទុស្សវនីយោ’’តិ? ‘‘អាម, អានន្ទា’’តិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អានន្ទ, ពុទ្ធោតិ វា ធម្មោតិ វា សង្ឃោតិ វា បទំ ឥមេហិ សត្តេហិ អនេកេសុបិ កប្បកោដិសតសហស្សេសុ អសុតបុព្ពំ. យស្មា ឥមំ ធម្មំ សោតុំ ន សក្កោន្តា អនមតគ្គេ សំសារេ ឥមេ សត្តា អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំយេវ សុណន្តា អាគតា, តស្មា សុរាបានកេឡិមណ្ឌលាទីសុ គាយន្តា នច្ចន្តា វិចរន្តិ, ធម្មំ សោតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ. ‘‘កិំ និស្សាយ បនេតេ ន សក្កោន្តិ, ភន្តេ’’តិ?

អថស្ស សត្ថា, ‘‘អានន្ទ, រាគំ និស្សាយ ទោសំ និស្សាយ មោហំ និស្សាយ តណ្ហំ និស្សាយ ន សក្កោន្តិ. រាគគ្គិសទិសោ អគ្គិ នាម នត្ថិ, សោ ឆារិកម្បិ អសេសេត្វា សត្តេ ទហតិ. កិញ្ចាបិ សត្តសូរិយបាតុភាវំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ កប្បវិនាសកោ អគ្គិបិ កិញ្ចិ អនវសេសេត្វាវ លោកំ ទហតិ, សោ បន អគ្គិ កទាចិយេវ ទហតិ. រាគគ្គិនោ អទហនកាលោ នាម នត្ថិ, តស្មា រាគសមោ វា អគ្គិ ទោសសមោ វា គហោ មោហសមំ វា ជាលំ តណ្ហាសមា វា នទី នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៥១. ‘‘នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ, នត្ថិ ទោសសមោ គហោ;

នត្ថិ មោហសមំ ជាលំ, នត្ថិ តណ្ហាសមា នទី’’តិ.

តត្ថ រាគសមោតិ ធូមាទីសុ កិញ្ចិ អទស្សេត្វា អន្តោយេវ ឧដ្ឋាយ ឈាបនវសេន រាគេន សមោ អគ្គិ នាម នត្ថិ. ទោសសមោតិ យក្ខគហអជគរគហកុម្ភិលគហាទយោ ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ គណ្ហិតុំ សក្កោន្តិ, ទោសគហោ បន សព្ពត្ថ ឯកន្តមេវ គណ្ហាតីតិ ទោសេន សមោ គហោ នាម នត្ថិ. មោហសមន្តិ ឱនន្ធនបរិយោនន្ធនដ្ឋេន បន មោហសមំ ជាលំ នាម នត្ថិ. តណ្ហាសមាតិ គង្គាទីនំ នទីនំ បុណ្ណកាលោបិ ឩនកាលោបិ សុក្ខកាលោបិ បញ្ញាយតិ, តណ្ហាយ បន បុណ្ណកាលោ វា សុក្ខកាលោ វា នត្ថិ, និច្ចំ ឩនាវ បញ្ញាយតីតិ ទុប្បូរណដ្ឋេន តណ្ហាយ សមា នទី នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តោ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

បញ្ចឧបាសកវត្ថុ នវមំ.

១០. មេណ្ឌកសេដ្ឋិវត្ថុ

សុទស្សំ វជ្ជន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ភទ្ទិយនគរំ និស្សាយ ជាតិយាវនេ វិហរន្តោ មេណ្ឌកសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ.

សត្ថា កិរ អង្គុត្តរាបេសុ ចារិកំ ចរន្តោ មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ ច, ភរិយាយ ចស្ស ចន្ទបទុមាយ, បុត្តស្ស ច ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ, សុណិសាយ ច សុមនទេវិយា, នត្តាយ ចស្ស វិសាខាយ, ទាសស្ស ច បុណ្ណស្សាតិ ឥមេសំ សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ ទិស្វា ភទ្ទិយនគរំ គន្ត្វា ជាតិយាវនេ វិហាសិ. មេណ្ឌកសេដ្ឋិ សត្ថុ អាគមនំ អស្សោសិ. កស្មា បនេស មេណ្ឌកសេដ្ឋិ នាម ជាតោតិ? តស្ស កិរ បច្ឆិមគេហេ អដ្ឋករីសមត្តេ ឋានេ ហត្ថិអស្សឧសភបមាណា សុវណ្ណមេណ្ឌកា បថវិំ ភិន្ទិត្វា បិដ្ឋិយា បិដ្ឋិំ បហរមានា ឧដ្ឋហិំសុ. តេសំ មុខេសុ បញ្ចវណ្ណានំ សុត្តានំ គេណ្ឌុកា បក្ខិត្តា ហោន្តិ. សប្បិតេលមធុផាណិតាទីហិ វា វត្ថច្ឆាទនហិរញ្ញសុវណ្ណាទីហិ វា អត្ថេ សតិ តេសំ មុខតោ គេណ្ឌុកេ អបនេន្តិ, ឯកស្សាបិ មេណ្ឌកស្ស មុខតោ ជម្ពុទីបវាសីនំ បហោនកំ សប្បិតេលមធុផាណិតវត្ថច្ឆាទនហិរញ្ញសុវណ្ណំ និក្ខមតិ. តតោ បដ្ឋាយ មេណ្ឌកសេដ្ឋីតិ បញ្ញាយិ.

កិំ បនស្ស បុព្ពកម្មន្តិ? វិបស្សីពុទ្ធកាលេ កិរ ឯស អវរោជស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស ភាគិនេយ្យោ មាតុលេន សមាននាមោ អវរោជោ នាម អហោសិ. អថស្ស មាតុលោ សត្ថុ គន្ធកុដិំ កាតុំ អារភិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘មាតុល, ឧភោបិ សហេវ ករោមា’’តិ វត្វា ‘‘អហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ អសាធារណំ កត្វា ឯកកោវ ករិស្សាមី’’តិ តេន បន បដិក្ខិត្តកាលេ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ គន្ធកុដិយា កតាយ ឥមស្មិំ នាម ឋានេ កុញ្ជរសាលំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អរញ្ញតោ ទព្ពសម្ភារេ អាហរាបេត្វា ឯកំ ថម្ភំ សុវណ្ណខចិតំ, ឯកំ រជតខចិតំ, ឯកំ មណិខចិតំ, ឯកំ សត្តរតនខចិតន្តិ ឯវំ តុលាសង្ឃាតទ្វារកវាដវាតបានគោបានសីឆទនិដ្ឋកា សព្ពាបិ សុវណ្ណាទិខចិតាវ ការេត្វា គន្ធកុដិយា សម្មុខដ្ឋានេ តថាគតស្ស សត្តរតនមយំ កុញ្ជរសាលំ ការេសិ. តស្សា ឧបរិ ឃនរត្តសុវណ្ណមយា កម្ពលា បវាឡមយា សិខរថូបិកាយោ អហេសុំ. កុញ្ជរសាលាយ មជ្ឈេ ឋានេ រតនមណ្ឌបំ ការេត្វា ធម្មាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ. តស្ស ឃនរត្តសុវណ្ណមយា បាទា អហេសុំ, តថា ចតស្សោ អដនិយោ. ចត្តារោ បន សុវណ្ណមេណ្ឌកេ ការាបេត្វា អាសនស្ស ចតុន្នំ បាទានំ ហេដ្ឋា ឋបេសិ, ទ្វេ មេណ្ឌកេ ការាបេត្វា បាទបីឋកាយ ហេដ្ឋា ឋបេសិ, ឆ សុវណ្ណមេណ្ឌកេ ការាបេត្វា មណ្ឌបំ បរិក្ខិបេន្តោ ឋបេសិ. ធម្មាសនំ បឋមំ សុត្តមយេហិ រជ្ជុកេហិ វាយាបេត្វា មជ្ឈេ សុវណ្ណសុត្តមយេហិ ឧបរិ មុត្តមយេហិ សុត្តេហិ វាយាបេសិ. តស្ស ចន្ទនមយោ អបស្សយោ អហោសិ. ឯវំ កុញ្ជរសាលំ និដ្ឋាបេត្វា សាលាមហំ ករោន្តោ អដ្ឋសដ្ឋីហិ ភិក្ខុសតសហស្សេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ចត្តារោ មាសេ ទានំ ទត្វា ឱសានទិវសេ តិចីវរំ អទាសិ. តត្ថ សង្ឃនវកស្ស សតសហស្សគ្ឃនិកំ បាបុណិ.

ឯវំ វិបស្សីពុទ្ធកាលេ បុញ្ញកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ ពារាណសិយំ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា ពារាណសិសេដ្ឋិ នាម អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ រាជូបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ បុរោហិតំ ទិស្វា ‘‘កិំ, អាចរិយ, នក្ខត្តមុហុត្តំ, ឧបធារេថា’’តិ អាហ. អាម, ឧបធារេមិ, កិំ អញ្ញំ អម្ហាកំ កម្មន្តិ. តេន ហិ កីទិសំ ជនបទចារិត្តន្តិ? ឯកំ ភយំ ភវិស្សតីតិ. កិំ ភយំ នាមាតិ? ឆាតកភយំ សេដ្ឋីតិ. កទា ភវិស្សតីតិ? ឥតោ តិណ្ណំ សំវច្ឆរានំ អច្ចយេនាតិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ពហុំ កសិកម្មំ ការេត្វា គេហេ វិជ្ជមានធនេនាបិ ធញ្ញមេវ គហេត្វា អឌ្ឍតេរសានិ កោដ្ឋសតានិ ការេត្វា សព្ពកោដ្ឋកេ វីហីហិ បរិបូរេសិ. កោដ្ឋេសុ អប្បហោន្តេសុ ចាដិអាទីនិ បូរេត្វា អវសេសំ ភូមិយំ អាវាដេ កត្វា និខណិ. និធានាវសេសំ មត្តិកាយ សទ្ធិំ មទ្ទិត្វា ភិត្តិយោ លិម្បាបេសិ.

សោ អបរេន សមយេន ឆាតកភយេ សម្បត្តេ យថានិក្ខិត្តំ ធញ្ញំ បរិភុញ្ជន្តោ កោដ្ឋេសុ ច ចាដិអាទីសុ ច និក្ខិត្តធញ្ញេ បរិក្ខីណេ បរិជនេ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆថ, តាតា, បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា ជីវន្តា សុភិក្ខកាលេ មម សន្តិកំ អាគន្តុកាមា អាគច្ឆថ, អនាគន្តុកាមា តត្ថ តត្ថេវ ជីវថា’’តិ. តេ រោទមានា អស្សុមុខា ហុត្វា សេដ្ឋិំ វន្ទិត្វា ខមាបេត្វា សត្តាហំ និសីទិត្វា តថា អកំសុ. តស្ស បន សន្តិកេ វេយ្យាវច្ចករោ ឯកោវ បុណ្ណោ នាម ទាសោ ឱហីយិ, តេន សទ្ធិំ សេដ្ឋិជាយា សេដ្ឋិបុត្តោ សេដ្ឋិសុណិសាតិ បញ្ចេវ ជនា អហេសុំ. តេ ភូមិយំ អាវាដេសុ និហិតធញ្ញេបិ បរិក្ខីណេ ភិត្តិមត្តិកំ បាតេត្វា តេមេត្វា តតោ លទ្ធធញ្ញេន យាបយិំសុ. អថស្ស ជាយា ឆាតកេ អវត្ថរន្តេ មត្តិកាយ ខីយមានាយ ភិត្តិបាទេសុ អវសិដ្ឋមត្តិកំ បាតេត្វា តេមេត្វា អឌ្ឍាឡ្ហកមត្តំ វីហិំ លភិត្វា កោដ្ដេត្វា ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិំ គហេត្វា ‘‘ឆាតកកាលេ ចោរា ពហូ ហោន្តី’’តិ ចោរភយេន ឯកស្មិំ កុដេ បក្ខិបិត្វា បិទហិត្វា ភូមិយំ និខណិត្វា ឋបេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ រាជូបដ្ឋានតោ អាគន្ត្វា អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឆាតោម្ហិ, អត្ថិ កិញ្ចី’’តិ. សា វិជ្ជមានំ ‘‘នត្ថី’’តិ អវត្វា ‘‘ឯកា តណ្ឌុលនាឡិ អត្ថី’’តិ អាហ. ‘‘កហំ សា’’តិ? ‘‘ចោរភយេន មេ និខណិត្វា ឋបិតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ នំ ឧទ្ធរិត្វា កិញ្ចិ បចាហី’’តិ. ‘‘សចេ យាគុំ បចិស្សាមិ, ទ្វេ វារេ លភិស្សតិ. សចេ ភត្តំ បចិស្សាមិ, ឯកវារមេវ លភិស្សតិ, កិំ បចាមិ, សាមី’’តិ អាហ. ‘‘អម្ហាកំ អញ្ញោ បច្ចយោ នត្ថិ, ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា មរិស្សាម, ភត្តមេវ បចាហី’’តិ. សា ភត្តំ បចិត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ កត្វា សេដ្ឋិនោ កោដ្ឋាសំ វឌ្ឍេត្វា បុរតោ ឋបេសិ.

តស្មិំ ខណេ គន្ធមាទនបព្ពតេ បច្ចេកពុទ្ធោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាតិ. អន្តោសមាបត្តិយំ កិរ សមាបត្តិពលេន ជិឃច្ឆា ន ពាធតិ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតានំ បន ពលវតី ហុត្វា ឧទរបដលំ ឌយ្ហន្តី វិយ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា តេ លភនដ្ឋានំ ឱលោកេត្វា គច្ឆន្តិ. តំ ទិវសញ្ច តេសំ ទានំ ទត្វា សេនាបតិដ្ឋានាទីសុ អញ្ញតរសម្បត្តិំ លភន្តិ. តស្មា សោបិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ឆាតកភយំ ឧប្បន្នំ, សេដ្ឋិគេហេ ច បញ្ចន្នំ ជនានំ នាឡិកោទនោវ បក្កោ, សទ្ធា នុ ខោ ឯតេ, សក្ខិស្សន្តិ វា មម សង្គហំ កាតុ’’ន្តិ តេសំ សទ្ធភាវញ្ច សង្គហំ កាតុំ សមត្ថភាវញ្ច ទិស្វា បត្តចីវរមាទាយ មហាសេដ្ឋិស្ស បុរតោ ទ្វារេ ឋិតមេវ អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘បុព្ពេបិ មយា ទានស្ស អទិន្នត្តា ឯវរូបំ ឆាតកំ ទិដ្ឋំ, ឥទំ ខោ បន ភត្តំ មំ ឯកទិវសមេវ រក្ខេយ្យ. អយ្យស្ស បន ទិន្នំ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ មម ហិតសុខាវហំ ភវិស្សតី’’តិ តំ ភត្តបាតិំ អបនេត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គេហំ បវេសេត្វា អាសនេ និសិន្នស្ស បាទេ ធោវិត្វា សុវណ្ណបាទបីឋេ ឋបេត្វា ភត្តបាតិមាទាយ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ ឱកិរិ. ឧបឌ្ឍាវសេសេ ភត្តេ បច្ចេកពុទ្ធោ ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. អថ នំ, ‘‘ភន្តេ, ឯកាយ តណ្ឌុលនាឡិយា បញ្ចន្នំ ជនានំ បក្កឱទនស្ស អយំ ឯកោ កោដ្ឋាសោ, ឥមំ ទ្វិធា កាតុំ ន សក្កា. មា មយ្ហំ ឥធលោកេ សង្គហំ ករោថ, អហំ និរវសេសំ ទាតុកាមោម្ហី’’តិ វត្វា សព្ពំ ភត្តមទាសិ. ទត្វា ច បន បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, ‘‘មា, ភន្តេ, បុន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ឯវរូបំ ឆាតកភយំ អទ្ទសំ, ឥតោ បដ្ឋាយ សកលជម្ពុទីបវាសីនំ ពីជភត្តំ ទាតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យំ, សហត្ថេន កម្មំ កត្វា ជីវិកំ ន កប្បេយ្យំ, អឌ្ឍតេរស កោដ្ឋសតានិ សោធាបេត្វា សីសំ ន្ហាយិត្វា តេសំ ទ្វារេ និសីទិត្វា ឧទ្ធំ ឱលោកិតក្ខណេយេវ មេ រត្តសាលិធារា បតិត្វា សព្ពកោដ្ឋេ បូរេយ្យុំ. និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ច អយមេវ ភរិយា, អយមេវ បុត្តោ, អយមេវ សុណិសា, អយមេវ ទាសោ ហោតូ’’តិ.

ភរិយាបិស្ស ‘‘មម សាមិកេ ជិឃច្ឆាយ បីឡិយមានេ ន សក្កា មយា ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ឯវរូបំ ឆាតកភយំ ន បស្សេយ្យំ, ភត្តថាលិកំ បុរតោ កត្វា សកលជម្ពុទីបវាសីនំ ភត្តំ ទេន្តិយាបិ ច មេ យាវ ន ឧដ្ឋហិស្សាមិ, តាវ គហិតគហិតដ្ឋានំ បូរិតមេវ ហោតុ. អយមេវ សាមិកោ, អយមេវ បុត្តោ, អយមេវ សុណិសា, អយមេវ ទាសោ ហោតូ’’តិ. បុត្តោបិស្ស អត្តនោ កោដ្ឋាសំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, ‘‘ភន្តេ, ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ ឆាតកភយំ ន បស្សេយ្យំ, ឯកញ្ច មេ សហស្សថវិកំ គហេត្វា សកលជម្ពុទីបវាសីនំ កហាបណំ ទេន្តស្សាបិ អយំ សហស្សថវិកា បរិបុណ្ណាវ ហោតុ, ឥមេយេវ មាតាបិតរោ ហោន្តុ, អយំ ភរិយា, អយំ ទាសោ ហោតូ’’តិ.

សុណិសាបិស្ស អត្តនោ កោដ្ឋាសំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ ឆាតកភយំ ន បស្សេយ្យំ, ឯកញ្ច មេ ធញ្ញបិដកំ បុរតោ ឋបេត្វា សកលជម្ពុទីបវាសីនំ ពីជភត្តំ ទេន្តិយាបិ ខីណភាវោ មា បញ្ញាយិត្ថ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ឥមេយេវ សសុរា ហោន្តុ, អយមេវ សាមិកោ, អយមេវ ទាសោ ហោតូ’’តិ. ទាសោបិ អត្តនោ កោដ្ឋាសំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ, ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ ឆាតកភយំ ន បស្សេយ្យំ, សព្ពេ ឥមេ សាមិកា ហោន្តុ, កសន្តស្ស ច មេ ឥតោ តិស្សោ, ឯត្តោ តិស្សោ, មជ្ឈេ ឯកាតិ ទារុអម្ពណមត្តា សត្ត សត្ត សីតាយោ គច្ឆន្តូ’’តិ. សោ តំ ទិវសំ សេនាបតិដ្ឋានំ បត្ថេត្វា លទ្ធុំ សមត្ថោបិ សាមិកេសុ សិនេហេន ‘‘ឥមេយេវ មេ សាមិកា ហោន្តូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ សព្ពេសម្បិ វចនាវសានេ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ វត្វា –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា.

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, មណិ ជោតិរសោ យថា’’តិ. –

បច្ចេកពុទ្ធគាថាហិ អនុមោទនំ កត្វា ‘‘មយា ឥមេសំ ចិត្តំ បសាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘យាវ គន្ធមាទនបព្ពតា ឥមេ មំ បស្សន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បក្កាមិ. តេបិ ឱលោកេត្វាវ អដ្ឋំសុ. សោ គន្ត្វា តំ ភត្តំ បញ្ចហិ បច្ចេកពុទ្ធសតេហិ សទ្ធិំ សំវិភជិ. តំ តស្សានុភាវេន សព្ពេសម្បិ បហោតិ. តេ ឱលោកេន្តាយេវ អដ្ឋំសុ.

អតិក្កន្តេ បន មជ្ឈន្ហិកេ សេដ្ឋិភរិយា ឧក្ខលិំ ធោវិត្វា បិទហិត្វា ឋបេសិ. សេដ្ឋិបិ ជិឃច្ឆាយ បីឡិតោ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. សោ សាយន្ហេ បពុជ្ឈិត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អតិវិយ ឆាតោម្ហិ, អត្ថិ នុ ខោ ឧក្ខលិយា តលេ ឈាមកសិត្ថានី’’តិ. សា ធោវិត្វា ឧក្ខលិយា ឋបិតភាវំ ជានន្តីបិ ‘‘នត្ថី’’តិ អវត្វា ‘‘ឧក្ខលិំ វិវរិត្វា អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ ឧក្ខលិមូលំ គន្ត្វា ឧក្ខលិំ វិវរិ, តាវទេវ សុមនមកុលសទិសវណ្ណស្ស ភត្តស្ស បូរា ឧក្ខលិ បិធានំ ឧក្ខិបិត្វា អដ្ឋាសិ. សា តំ ទិស្វាវ បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា សេដ្ឋិំ អាហ – ‘‘ឧដ្ឋេហិ, សាមិ, អហំ ឧក្ខលិំ ធោវិត្វា បិទហិំ, សា បន សុមនមកុលសទិសវណ្ណស្ស ភត្តស្ស បូរា, បុញ្ញានិ នាម កត្តព្ពរូបានិ, ទានំ នាម កត្តព្ពយុត្តកំ. ឧដ្ឋេហិ, សាមិ, ភុញ្ជស្សូ’’តិ. សា ទ្វិន្នំ បិតាបុត្តានំ ភត្តំ អទាសិ. តេសុ សុត្វា ឧដ្ឋិតេសុ សុណិសាយ សទ្ធិំ និសីទិត្វា ភុញ្ជិត្វា បុណ្ណស្ស ភត្តំ អទាសិ. គហិតគហិតដ្ឋានំ ន ខីយតិ, កដច្ឆុនា សកិំ គហិតដ្ឋានមេវ បញ្ញាយតិ. តំទិវសមេវ កោដ្ឋាទយោ បុព្ពេ បូរិតនិយាមេនេវ បុន បូរយិំសុ. ‘‘សេដ្ឋិស្ស គេហេ ភត្តំ ឧប្បន្នំ, ពីជភត្តេហិ អត្ថិកា អាគន្ត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ នគរេ ឃោសនំ ការេសិ. មនុស្សា តស្ស គេហតោ ពីជភត្តំ គណ្ហិំសុ. សកលជម្ពុទីបវាសិនោ តំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិំសុយេវ.

សោ តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភទ្ទិយនគរេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិ. ភរិយាបិស្ស មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តស្សេវ គេហំ អគមាសិ. តស្ស តំ បុព្ពកម្មំ និស្សាយ បច្ឆាគេហេ បុព្ពេ វុត្តប្បការា មេណ្ឌកា ឧដ្ឋហិំសុ. បុត្តោបិ នេសំ បុត្តោវ, សុណិសា សុណិសាវ, ទាសោ ទាសោវ អហោសិ. អថេកទិវសំ សេដ្ឋិ អត្តនោ បុញ្ញំ វីមំសិតុកាមោ អឌ្ឍតេរសានិ កោដ្ឋសតានិ សោធាបេត្វា សីសំ ន្ហាតោ ទ្វារេ និសីទិត្វា ឧទ្ធំ ឱលោកេសិ. សព្ពានិបិ វុត្តប្បការានំ រត្តសាលីនំ បូរយិំសុ. សោ សេសានម្បិ បុញ្ញានិ វីមំសិតុកាមោ ភរិយញ្ច បុត្តាទយោ ច ‘‘តុម្ហាកម្បិ បុញ្ញានិ វីមំសិស្សថា’’តិ អាហ.

អថស្ស ភរិយា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ តណ្ឌុលេ មិនាបេត្វា តេហិ ភត្តំ បចាបេត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា សុវណ្ណកដច្ឆុំ អាទាយ ‘‘ភត្តេន អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ ឃោសាបេត្វា អាគតាគតានំ ឧបនីតភាជនានិ បូរេត្វា អទាសិ. សកលទិវសម្បិ ទេន្តិយា កដច្ឆុនា គហិតដ្ឋានមេវ បញ្ញាយតិ. តស្សា បន បុរិមពុទ្ធានម្បិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស វាមហត្ថេន ឧក្ខលិំ ទក្ខិណហត្ថេន កដច្ឆុំ គហេត្វា ឯវមេវ បត្តេ បូរេត្វា ភត្តស្ស ទិន្នត្តា វាមហត្ថតលំ បូរេត្វា បទុមលក្ខណំ និព្ពត្តិ, ទក្ខិណហត្ថតលំ បូរេត្វា ចន្ទលក្ខណំ និព្ពត្តិ. យស្មា បន វាមហត្ថតោ ធម្មករណំ អាទាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា ទទមានា អបរាបរំ វិចរិ, តេនស្សា ទក្ខិណបាទតលំ បូរេត្វា ចន្ទលក្ខណំ និព្ពត្តិ, វាមបាទតលំ បូរេត្វា បទុមលក្ខណំ និព្ពត្តិ. តស្សា ឥមិនា ការណេន ចន្ទបទុមាតិ នាមំ ករិំសុ.

បុត្តោបិស្ស សីសំ ន្ហាតោ សហស្សថវិកំ អាទាយ ‘‘កហាបណេហិ អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វត្វា អាគតាគតានំ គហិតភាជនានិ បូរេត្វា អទាសិ. ថវិកាយ កហាបណសហស្សំ អហោសិយេវ. សុណិសាបិស្ស សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា វីហិបិដកំ អាទាយ អាកាសង្គណេ និសិន្នា ‘‘ពីជភត្តេហិ អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វត្វា អាគតាគតានំ គហិតភាជនានិ បូរេត្វា អទាសិ. បិដកំ យថាបូរិតមេវ អហោសិ. ទាសោបិស្ស សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា សុវណ្ណយុគេសុ សុវណ្ណយោត្តេហិ គោណេ យោជេត្វា សុវណ្ណបតោទយដ្ឋិំ អាទាយ ទ្វិន្នំ គោណានំ គន្ធបញ្ចង្គុលិកានិ ទត្វា វិសាណេសុ សុវណ្ណកោសកេ បដិមុញ្ចិត្វា ខេត្តំ គន្ត្វា បាជេសិ. ឥតោ តិស្សោ, ឯត្តោ តិស្សោ, មជ្ឈេ ឯកាតិ សត្ត សីតា ភិជ្ជិត្វា អគមំសុ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ភត្តពីជហិរញ្ញសុវណ្ណាទីសុ យថារុចិតំ សេដ្ឋិគេហតោយេវ គណ្ហិំសុ. ឥមេ បញ្ច មហាបុញ្ញា.

ឯវំ មហានុភាវោ សេដ្ឋិ ‘‘សត្ថា កិរ អាគតោ’’តិ សុត្វា ‘‘សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមន្តោ អន្តរាមគ្គេ តិត្ថិយេ ទិស្វា តេហិ ‘‘កស្មា តំ, គហបតិ, កិរិយវាទោ សមានោ អកិរិយវាទស្ស សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គច្ឆសី’’តិ និវារិយមានោបិ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថស្ស សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. សោ ទេសនាវសានេ សោតាបត្តិផលំ បត្វា សត្ថុ តិត្ថិយេហិ អវណ្ណំ វត្វា អត្តនោ និវារិតភាវំ អារោចេសិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘គហបតិ, ឥមេ សត្តា នាម មហន្តម្បិ អត្តនោ ទោសំ ន បស្សន្តិ, អវិជ្ជមានម្បិ បរេសំ ទោសំ វិជ្ជមានំ កត្វា តត្ថ តត្ថ ភុសំ វិយ ឱបុនន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៥២. ‘‘សុទស្សំ វជ្ជមញ្ញេសំ, អត្តនោ បន ទុទ្ទសំ;