១. តយោជនបព្ពជិតវត្ថុ

អយោគេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តយោ បព្ពជិតេ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរ ឯកស្មិំ កុលេ មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ អហោសិ បិយោ មនាបោ. សោ ឯកទិវសំ គេហេ និមន្តិតានំ ភិក្ខូនំ អនុមោទនំ ករោន្តានំ ធម្មកថំ សុត្វា បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា មាតាបិតរោ បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេ នានុជានិំសុ. តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ មាតាបិតូនំ អបស្សន្តានំយេវ ពហិ គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. អថស្ស បិតា ពហិ និក្ខមន្តោ ‘‘ឥមំ រក្ខេយ្យាសី’’តិ មាតរំ បដិច្ឆាបេសិ, មាតា ពហិ និក្ខមន្តី បិតរំ បដិច្ឆាបេសិ. អថស្ស ឯកទិវសំ បិតរិ ពហិ គតេ មាតា ‘‘បុត្តំ រក្ខិស្សាមី’’តិ ឯកំ ទ្វារពាហំ និស្សាយ ឯកំ បាទេហិ ឧប្បីឡេត្វា ឆមាយ និសិន្នា សុត្តំ កន្តតិ. សោ ‘‘ឥមំ វញ្ចេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘អម្ម, ថោកំ តាវ អបេហិ, សរីរវលញ្ជំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា តាយ បាទេ សមិញ្ជិតេ និក្ខមិត្វា វេគេន វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ យាចិត្វា តេសំ សន្តិកេ បព្ពជិ.

អថស្ស បិតា អាគន្ត្វា មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘កហំ មេ បុត្តោ’’តិ? ‘‘សាមិ, ឥមស្មិំ បទេសេ អហោសី’’តិ. សោ ‘‘កហំ នុ ខោ មេ បុត្តោ’’តិ ឱលោកេន្តោ តំ អទិស្វា ‘‘វិហារំ គតោ ភវិស្សតី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា បុត្តំ បព្ពជិតំ ទិស្វា កន្ទិត្វា រោទិត្វា, ‘‘តាត, កិំ មំ នាសេសី’’តិ វត្វា ‘‘មម បុត្តេ បព្ពជិតេ អហំ ឥទានិ គេហេ កិំ ករិស្សាមី’’តិ សយម្បិ ភិក្ខូ យាចិត្វា បព្ពជិ. អថស្ស មាតាបិ ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តោ ច បតិ ច ចិរាយន្តិ, កច្ចិ វិហារំ គន្ត្វា បព្ពជិតា’’តិ តេ ឱលោកេន្តី វិហារំ គន្ត្វា ឧភោបិ បព្ពជិតេ ទិស្វា ‘‘ឥមេសំ បព្ពជិតកាលេ មម គេហេន កោ អត្ថោ’’តិ សយម្បិ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. តេ បព្ពជិត្វាបិ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, វិហារេបិ ភិក្ខុនិឧបស្សយេបិ ឯកតោវ និសីទិត្វា សល្លបន្តា ទិវសំ វីតិនាមេន្តិ. តេន ភិក្ខូបិ ភិក្ខូនិយោបិ ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ នេសំ កិរិយំ សត្ថុំ អារោចេសុំ. សត្ថា តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ ឯវំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ឯវំ ករោថ? ន ហិ ឯស បព្ពជិតានំ យោគោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, វិនា ភវិតុំ ន សក្កោមា’’តិ. ‘‘បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ ករណំ អយុត្តំ. បិយានញ្ហិ អទស្សនំ, អប្បិយានញ្ច ទស្សនំ ទុក្ខមេវ. តស្មា សត្តេសុ ច សង្ខារេសុ ច កញ្ចិ បិយំ វា អប្បិយំ វា កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២០៩. ‘‘អយោគេ យុញ្ជមត្តានំ, យោគស្មិញ្ច អយោជយំ;

អត្ថំ ហិត្វា បិយគ្គាហី, បិហេតត្តានុយោគិនំ.

២១០. ‘‘មា បិយេហិ សមាគញ្ឆិ, អប្បិយេហិ កុទាចនំ;

បិយានំ អទស្សនំ ទុក្ខំ, អប្បិយានញ្ច ទស្សនំ.

២១១. ‘‘តស្មា បិយំ ន កយិរាថ, បិយាបាយោ ហិ បាបកោ;

គន្ថា តេសំ ន វិជ្ជន្តិ, យេសំ នត្ថិ បិយាប្បិយ’’ន្តិ.

តត្ថ អយោគេតិ អយុញ្ជិតព្ពេ អយោនិសោមនសិការេ. វេសិយាគោចរាទិភេទស្ស ហិ ឆព្ពិធស្ស អគោចរស្ស សេវនំ ឥធ អយោនិសោមនសិការោ នាម, តស្មិំ អយោនិសោមនសិការេ អត្តានំ យុញ្ជន្តោតិ អត្ថោ. យោគស្មិន្តិ តព្ពិបរីតេ ច យោនិសោមនសិការេ អយុញ្ជន្តោតិ អត្ថោ. អត្ថំ ហិត្វាតិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អធិសីលាទិសិក្ខត្តយំ អត្ថោ នាម, តំ អត្ថំ ហិត្វា. បិយគ្គាហីតិ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតំ បិយមេវ គណ្ហន្តោ. បិហេតត្តានុយោគិនន្តិ តាយ បដិបត្តិយា សាសនតោ ចុតោ គិហិភាវំ បត្វា បច្ឆា យេ អត្តានុយោគំ អនុយុត្តា សីលាទីនិ សម្បាទេត្វា ទេវមនុស្សានំ សន្តិកា សក្ការំ លភន្តិ, តេសំ បិហេតិ, ‘‘អហោ វតាហម្បិ ឯវរូបោ អស្ស’’ន្តិ ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ.

មា បិយេហីតិ បិយេហិ សត្តេហិ វា សង្ខារេហិ វា កុទាចនំ ឯកក្ខណេបិ ន សមាគច្ឆេយ្យ, តថា អប្បិយេហិ. កិំ ការណា? បិយា នញ្ហិ វិយោគវសេន អទស្សនំ អប្បិយានញ្ច ឧបសង្កមនវសេន ទស្សនំ នាម ទុក្ខំ. តស្មាតិ យស្មា ឥទំ ឧភយម្បិ ទុក្ខំ, តស្មា កញ្ចិ សត្តំ វា សង្ខារំ វា បិយំ នាម ន ករេយ្យ. បិយាបាយោ ហីតិ បិយេហិ អបាយោ វិយោគោ. បាបកោតិ លាមកោ. គន្ថា តេសំ ន វិជ្ជន្តីតិ យេសំ បិយំ នត្ថិ, តេសំ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ បហីយតិ. យេសំ អប្បិយំ នត្ថិ, តេសំ ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ. តេសុ បន ទ្វីសុ បហីនេសុ សេសគន្ថា បហីនា ហោន្តិ. តស្មា បិយំ វា អប្បិយំ វា ន កត្តព្ពន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ. តេន បន តយោ ជនា ‘‘មយំ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោមា’’តិ វិព្ភមិត្វា គេហមេវ អគមិំសូតិ.

តយោជនបព្ពជិតវត្ថុ បឋមំ.