១. ញាអាតិកលហវូបសមនវត្ថុ

សុសុខំ វតាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សក្កេសុ វិហរន្តោ កលហវូបសមនត្ថំ ញាតកេ អារព្ភ កថេសិ.

សាកិយកោលិយា កិរ កបិលវត្ថុនគរស្ស ច កោលិយនគរស្ស ច អន្តរេ រោហិណិំ នាម នទិំ ឯកេនេវ អាវរណេន ពន្ធាបេត្វា សស្សានិ ករោន្តិ. អថ ជេដ្ឋមូលមាសេ សស្សេសុ មិលាយន្តេសុ ឧភយនគរវាសិកានម្បិ កម្មការា សន្និបតិំសុ. តត្ថ កោលិយនគរវាសិនោ អាហំសុ – ‘‘ឥទំ ឧទកំ ឧភយតោ ហរិយមានំ នេវ តុម្ហាកំ, ន អម្ហាកំ បហោស្សតិ, អម្ហាកំ បន សស្សំ ឯកឧទកេនេវ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. ឥតរេបិ អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេសុ កោដ្ឋកេ បូរេត្វា ឋិតេសុ មយំ រត្តសុវណ្ណនីលមណិកាឡកហាបណេ ច គហេត្វា បច្ឆិបសិព្ពកាទិហត្ថា ន សក្ខិស្សាម តុម្ហាកំ ឃរទ្វារេ វិចរិតុំ, អម្ហាកម្បិ សស្សំ ឯកឧទកេនេវ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. ន មយំ ទស្សាមាតិ. មយម្បិ ន ទស្សាមាតិ ឯវំ កថំ វឌ្ឍេត្វា ឯកោ ឧដ្ឋាយ ឯកស្ស បហារំ អទាសិ, សោបិ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បហរិត្វា រាជកុលានំ ជាតិំ ឃដ្ដេត្វា កលហំ វឌ្ឍយិំសុ.

កោលិយកម្មការា វទន្តិ – ‘‘តុម្ហេ កបិលវត្ថុវាសិកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ សោណសិង្គាលាទយោ វិយ អត្តនោ ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ចេវ អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ. សាកិយកម្មការាបិ វទន្តិ ‘‘តុម្ហេ ឥទានិ កុដ្ឋិនោ ទារកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ អនាថា និគ្គតិកា តិរច្ឆានា វិយ កោលរុក្ខេ វសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ច អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ. តេ គន្ត្វា តស្មិំ កម្មេ និយុត្តានំ អមច្ចានំ កថយិំសុ, អមច្ចា រាជកុលានំ កថេសុំ. តតោ សាកិយា ‘‘ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិតកានំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ. កោលិយាបិ ‘‘កោលរុក្ខវាសីនំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ.

សត្ថាបិ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាតកេ ទិស្វា ‘‘មយិ អគច្ឆន្តេ ឥមេ នស្សិស្សន្តិ, មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកកោវ អាកាសេន គន្ត្វា រោហិណិនទិយា មជ្ឈេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. ញាតកា សត្ថារំ ទិស្វា អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា វន្ទិំសុ. អថ នេ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ កលហោ នាមេស, មហារាជា’’តិ? ‘‘ន ជានាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ ទានិ ជានិស្សតី’’តិ? តេ ‘‘ឧបរាជា ជានិស្សតិ, សេនាបតិ ជានិស្សតី’’តិ ឥមិនា ឧបាយេន យាវ ទាសកម្មករេ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឧទកកលហោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ឧទកំ កិំ អគ្ឃតិ, មហារាជា’’តិ? ‘‘អប្បគ្ឃំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ខត្តិយា កិំ អគ្ឃន្តិ មហារាជា’’តិ? ‘‘ខត្តិយា នាម អនគ្ឃា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយុត្តំ តុម្ហាកំ អប្បមត្តតំ ឧទកំ និស្សាយ អនគ្ឃេ ខត្តិយេ នាសេតុ’’ន្តិ. តេ តុណ្ហី អហេសុំ. អថ តេ សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘កស្មា មហារាជា ឯវរូបំ ករោថ, មយិ អសន្តេ អជ្ជ លោហិតនទី បវត្តិស្សតិ, អយុត្តំ វោ កតំ, តុម្ហេ បញ្ចហិ វេរេហិ សវេរា វិហរថ, អហំ អវេរោ វិហរាមិ. តុម្ហេ កិលេសាតុរា ហុត្វា វិហរថ, អហំ អនាតុរោ. តុម្ហេ កាមគុណបរិយេសនុស្សុក្កា ហុត្វា វិហរថ, អហំ អនុស្សុក្កោ វិហរាមី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៩៧. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, វេរិនេសុ អវេរិនោ,

វេរិនេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អវេរិនោ.

១៩៨. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, អាតុរេសុ អនាតុរា;

អាតុរេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អនាតុរា.

១៩៩. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, ឧស្សុកេសុ អនុស្សុកា;

ឧស្សុកេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អនុស្សុកា’’តិ.

តត្ថ សុសុខន្តិ សុដ្ឋុ សុខំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ គិហិនោ សន្ធិច្ឆេទាទិវសេន, បព្ពជិតា វា បន វេជ្ជកម្មាទិវសេន ជីវិតវុត្តិំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សុខេន ជីវាមា’’តិ វទន្តិ, តេហិ មយមេវ សុសុខំ វត ជីវាម, យេ មយំ បញ្ចហិ វេរីហិ វេរិនេសុ មនុស្សេសុ អវេរិនោ, កិលេសាតុរេសុ មនុស្សេសុ និក្កិលេសតាយ អនាតុរា, បញ្ចកាមគុណបរិយេសនេ ឧស្សុកេសុ តាយ បរិយេសនាយ អភាវេន អនុស្សុកាតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ញាតិកលហវូបសមនវត្ថុ បឋមំ.