១៥. សុខវគ្គោ

១. ញាអាតិកលហវូបសមនវត្ថុ

សុសុខំ វតាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សក្កេសុ វិហរន្តោ កលហវូបសមនត្ថំ ញាតកេ អារព្ភ កថេសិ.

សាកិយកោលិយា កិរ កបិលវត្ថុនគរស្ស ច កោលិយនគរស្ស ច អន្តរេ រោហិណិំ នាម នទិំ ឯកេនេវ អាវរណេន ពន្ធាបេត្វា សស្សានិ ករោន្តិ. អថ ជេដ្ឋមូលមាសេ សស្សេសុ មិលាយន្តេសុ ឧភយនគរវាសិកានម្បិ កម្មការា សន្និបតិំសុ. តត្ថ កោលិយនគរវាសិនោ អាហំសុ – ‘‘ឥទំ ឧទកំ ឧភយតោ ហរិយមានំ នេវ តុម្ហាកំ, ន អម្ហាកំ បហោស្សតិ, អម្ហាកំ បន សស្សំ ឯកឧទកេនេវ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. ឥតរេបិ អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេសុ កោដ្ឋកេ បូរេត្វា ឋិតេសុ មយំ រត្តសុវណ្ណនីលមណិកាឡកហាបណេ ច គហេត្វា បច្ឆិបសិព្ពកាទិហត្ថា ន សក្ខិស្សាម តុម្ហាកំ ឃរទ្វារេ វិចរិតុំ, អម្ហាកម្បិ សស្សំ ឯកឧទកេនេវ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. ន មយំ ទស្សាមាតិ. មយម្បិ ន ទស្សាមាតិ ឯវំ កថំ វឌ្ឍេត្វា ឯកោ ឧដ្ឋាយ ឯកស្ស បហារំ អទាសិ, សោបិ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បហរិត្វា រាជកុលានំ ជាតិំ ឃដ្ដេត្វា កលហំ វឌ្ឍយិំសុ.

កោលិយកម្មការា វទន្តិ – ‘‘តុម្ហេ កបិលវត្ថុវាសិកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ សោណសិង្គាលាទយោ វិយ អត្តនោ ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ចេវ អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ. សាកិយកម្មការាបិ វទន្តិ ‘‘តុម្ហេ ឥទានិ កុដ្ឋិនោ ទារកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ អនាថា និគ្គតិកា តិរច្ឆានា វិយ កោលរុក្ខេ វសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ច អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ. តេ គន្ត្វា តស្មិំ កម្មេ និយុត្តានំ អមច្ចានំ កថយិំសុ, អមច្ចា រាជកុលានំ កថេសុំ. តតោ សាកិយា ‘‘ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិតកានំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ. កោលិយាបិ ‘‘កោលរុក្ខវាសីនំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ.

សត្ថាបិ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាតកេ ទិស្វា ‘‘មយិ អគច្ឆន្តេ ឥមេ នស្សិស្សន្តិ, មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកកោវ អាកាសេន គន្ត្វា រោហិណិនទិយា មជ្ឈេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. ញាតកា សត្ថារំ ទិស្វា អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា វន្ទិំសុ. អថ នេ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ កលហោ នាមេស, មហារាជា’’តិ? ‘‘ន ជានាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ ទានិ ជានិស្សតី’’តិ? តេ ‘‘ឧបរាជា ជានិស្សតិ, សេនាបតិ ជានិស្សតី’’តិ ឥមិនា ឧបាយេន យាវ ទាសកម្មករេ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឧទកកលហោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ឧទកំ កិំ អគ្ឃតិ, មហារាជា’’តិ? ‘‘អប្បគ្ឃំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ខត្តិយា កិំ អគ្ឃន្តិ មហារាជា’’តិ? ‘‘ខត្តិយា នាម អនគ្ឃា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយុត្តំ តុម្ហាកំ អប្បមត្តតំ ឧទកំ និស្សាយ អនគ្ឃេ ខត្តិយេ នាសេតុ’’ន្តិ. តេ តុណ្ហី អហេសុំ. អថ តេ សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘កស្មា មហារាជា ឯវរូបំ ករោថ, មយិ អសន្តេ អជ្ជ លោហិតនទី បវត្តិស្សតិ, អយុត្តំ វោ កតំ, តុម្ហេ បញ្ចហិ វេរេហិ សវេរា វិហរថ, អហំ អវេរោ វិហរាមិ. តុម្ហេ កិលេសាតុរា ហុត្វា វិហរថ, អហំ អនាតុរោ. តុម្ហេ កាមគុណបរិយេសនុស្សុក្កា ហុត្វា វិហរថ, អហំ អនុស្សុក្កោ វិហរាមី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៩៧. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, វេរិនេសុ អវេរិនោ,

វេរិនេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អវេរិនោ.

១៩៨. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, អាតុរេសុ អនាតុរា;

អាតុរេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អនាតុរា.

១៩៩. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, ឧស្សុកេសុ អនុស្សុកា;

ឧស្សុកេសុ មនុស្សេសុ, វិហរាម អនុស្សុកា’’តិ.

តត្ថ សុសុខន្តិ សុដ្ឋុ សុខំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ គិហិនោ សន្ធិច្ឆេទាទិវសេន, បព្ពជិតា វា បន វេជ្ជកម្មាទិវសេន ជីវិតវុត្តិំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សុខេន ជីវាមា’’តិ វទន្តិ, តេហិ មយមេវ សុសុខំ វត ជីវាម, យេ មយំ បញ្ចហិ វេរីហិ វេរិនេសុ មនុស្សេសុ អវេរិនោ, កិលេសាតុរេសុ មនុស្សេសុ និក្កិលេសតាយ អនាតុរា, បញ្ចកាមគុណបរិយេសនេ ឧស្សុកេសុ តាយ បរិយេសនាយ អភាវេន អនុស្សុកាតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ញាតិកលហវូបសមនវត្ថុ បឋមំ.

២. មារវត្ថុ

សុសុខំ វត ជីវាមាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា បញ្ចសាលាយ ព្រាហ្មណគាមេ វិហរន្តោ មារំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ សត្ថា បញ្ចសតានំ កុមារិកានំ សោតាបត្តិមគ្គស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ. តាបិ កុមារិកាយោ ឯកស្មិំ នក្ខត្តទិវសេ នទិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អលង្កតបដិយត្តា គាមាភិមុខិយោ បាយិំសុ. សត្ថាបិ តំ គាមំ បវិសិត្វា បិណ្ឌាយ ចរតិ. អថ មារោ សកលគាមវាសីនំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា យថា សត្ថា កដច្ឆុភត្តមត្តម្បិ ន លភតិ, ឯវំ កត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខមន្តំ សត្ថារំ គាមទ្វារេ ឋត្វា អាហ – ‘‘អបិ, សមណ, បិណ្ឌបាតំ លភិត្ថា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, បាបិម, តថា អកាសិ, យថាហំ បិណ្ឌំ ន លភេយ្យ’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, បុន បវិសថា’’តិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សចេ បុន បវិសតិ, សព្ពេសំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា ឥមស្ស បុរតោ បាណិំ បហរិត្វា ហស្សកេឡិំ ករិស្សាមី’’តិ. តស្មិំ ខណេ តា កុមារិកាយោ គាមទ្វារំ បត្វា សត្ថារំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. មារោបិ សត្ថារំ អាហ – ‘‘អបិ, ភន្តេ, បិណ្ឌំ អលភមានា ជិឃច្ឆាទុក្ខេន បីឡិតត្ថា’’តិ. សត្ថា ‘‘អជ្ជ មយំ, បាបិម, កិញ្ចិ អលភិត្វាបិ អាភស្សរលោកេ មហាព្រហ្មានោ វិយ បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេស្សាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០០. ‘‘សុសុខំ វត ជីវាម, យេសំ នោ នត្ថិ កិញ្ចនំ;

បីតិភក្ខា ភវិស្សាម, ទេវា អាភស្សរា យថា’’តិ.

តត្ថ យេសំ នោតិ យេសំ អម្ហាកំ បលិពុជ្ឈនត្ថេន រាគាទីសុ កិញ្ចនេសុ ឯកម្បិ កិញ្ចនំ នត្ថិ. បីតិភក្ខាតិ យថា អាភស្សរា ទេវា បីតិភក្ខា ហុត្វា បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេន្តិ, ឯវំ មយម្បិ, បាបិម, កិញ្ចិ អលភិត្វា បីតិភក្ខា ភវិស្សាមាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ កុមារិកាយោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

មារវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. កោសលរញ្ញោ បរាជយវត្ថុ

ជយំ វេរន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ បរាជយំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ កាសិកគាមំ និស្សាយ ភាគិនេយ្យេន អជាតសត្តុនា សទ្ធិំ យុជ្ឈន្តោ តេន តយោ វារេ បរាជិតោ តតិយវារេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ខីរមុខម្បិ ទារកំ បរាជេតុំ នាសក្ខិំ, កិំ មេ ជីវិតេនា’’តិ. សោ អាហារូបច្ឆេទំ កត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ. អថស្ស សា បវត្តិ សកលនគរំ បត្ថរិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, រាជា កិរ កាសិកគាមកំ និស្សាយ តយោ វារេ បរាជិតោ, សោ ឥទានិ បរាជិត្វា អាគតោ ‘ខីរមុខម្បិ ទារកំ បរាជេតុំ នាសក្ខិំ, កិំ មេ ជីវិតេនា’តិ អាហារូបច្ឆេទំ កត្វា មញ្ចកេ និបន្នោ’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ជិនន្តោបិ វេរំ បសវតិ, បរាជិតោ បន ទុក្ខំ សេតិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០១. ‘‘ជយំ វេរំ បសវតិ, ទុក្ខំ សេតិ បរាជិតោ;

ឧបសន្តោ សុខំ សេតិ, ហិត្វា ជយបរាជយ’’ន្តិ.

តត្ថ ជយន្តិ បរំ ជិនន្តោ វេរំ បដិលភតិ. បរាជិតោតិ បរេន បរាជិតោ ‘‘កទា នុ ខោ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ ទដ្ឋុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ទុក្ខំ សេតិ សព្ពិរិយាបថេសុ ទុក្ខមេវ វិហរតីតិ អត្ថោ. ឧបសន្តោតិ អព្ភន្តរេ ឧបសន្តរាគាទិកិលេសោ ខីណាសវោ ជយញ្ច បរាជយញ្ច ហិត្វា សុខំ សេតិ, សព្ពិរិយាបថេសុ សុខមេវ វិហរតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កោសលរញ្ញោ បរាជយវត្ថុ តតិយំ.

៤. អញ្ញតរកុលទារិកាវត្ថុ

នត្ថិ រាគសមោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កុលទារិកំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្សា កិរ មាតាបិតរោ អាវាហំ កត្វា មង្គលទិវសេ សត្ថារំ និមន្តយិំសុ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តត្ថ គន្ត្វា និសីទិ. សាបិ ខោ វធុកា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧទកបរិស្សាវនាទីនិ ករោន្តី អបរាបរំ សញ្ចរតិ. សាមិកោបិស្សា តំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តស្ស រាគវសេន ឱលោកេន្តស្ស អន្តោ កិលេសោ សមុទាចរិ. សោ អញ្ញាណាភិភូតោ នេវ ពុទ្ធំ ឧបដ្ឋហិ, ន អសីតិ មហាថេរេ. ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘តំ វធុកំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ បន ចិត្តំ អកាសិ. សត្ថា តស្សជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា យថា តំ ឥត្ថិំ ន បស្សតិ, ឯវមកាសិ. សោ អទិស្វា សត្ថារំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស ឱលោកេត្វា ឋិតកាលេ ‘‘កុមារក, ន ហិ រាគគ្គិនា សទិសោ អគ្គិ នាម, ទោសកលិនា សទិសោ កលិ នាម, ខន្ធបរិហរណទុក្ខេន សទិសំ ទុក្ខំ នាម អត្ថិ, និព្ពានសុខសទិសំ សុខម្បិ នត្ថិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០២. ‘‘នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ, នត្ថិ ទោសសមោ កលិ;

នត្ថិ ខន្ធសមា ទុក្ខា, នត្ថិ សន្តិបរំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ នត្ថិ រាគសមោតិ ធូមំ វា ជាលំ វា អង្គារំ វា អទស្សេត្វា អន្តោយេវ ឈាបេត្វា ភស្មមុដ្ឋិំ កាតុំ សមត្ថោ រាគេន សមោ អញ្ញោ អគ្គិ នាម នត្ថិ. កលីតិ ទោសេន សមោ អបរាធោបិ នត្ថិ. ខន្ធសមាតិ ខន្ធេហិ សមា. យថា បរិហរិយមានា ខន្ធា ទុក្ខា, ឯវំ អញ្ញំ ទុក្ខំ នាម នត្ថិ. សន្តិបរន្តិ និព្ពានតោ ឧត្តរិំ អញ្ញំ សុខម្បិ នត្ថិ. អញ្ញញ្ហិ សុខំ សុខមេវ, និព្ពានំ បរមសុខន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ កុមារិកា ច កុមារកោ ច សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. តស្មិំ សមយេ ភគវា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ ទស្សនាការំ អកាសីតិ.

អញ្ញតរកុលទារិកាវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. ឯកឧបាសកវត្ថុ

ជិឃច្ឆាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា អាឡវិយំ វិហរន្តោ ឯកំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ សត្ថា ជេតវនេ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ អាឡវិយំ ឯកំ ទុគ្គតមនុស្សំ ទិស្វា តស្សូបនិស្សយសម្បត្តិំ ញត្វា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ អាឡវិំ អគមាសិ. អាឡវិវាសិនោ សត្ថារំ និមន្តយិំសុ. សោបិ ទុគ្គតមនុស្សោ ‘‘សត្ថា កិរ អាគតោ’’តិ សុត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ មនំ អកាសិ. តំទិវសមេវ ចស្ស ឯកោ គោណោ បលាយិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ គោណំ បរិយេសិស្សាមិ, ឧទាហុ ធម្មំ សុណាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘គោណំ បរិយេសិត្វា បច្ឆា ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ បាតោវ គេហា និក្ខមិ. អាឡវិវាសិនោបិ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា បរិវិសិត្វា អនុមោទនត្ថាយ បត្តំ គណ្ហិំសុ. សត្ថា ‘‘យំ និស្សាយ អហំ តិំសយោជនមគ្គំ អាគតោ, សោ គោណំ បរិយេសិតុំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ, តស្មិំ អាគតេយេវ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ តុណ្ហី អហោសិ.

សោបិ មនុស្សោ ទិវា គោណំ ទិស្វា គោគណេ បក្ខិបិត្វា ‘‘សចេបិ អញ្ញំ នត្ថិ, សត្ថុ វន្ទនមត្តម្បិ ករិស្សាមី’’តិ ជិឃច្ឆាបីឡិតោបិ គេហំ គមនាយ មនំ អកត្វា វេគេន សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស ឋិតកាលេ ទានវេយ្យាវដិកំ អាហ – ‘‘អត្ថិ កិញ្ចិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អតិរិត្តភត្ត’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, សព្ពំ អត្ថី’’តិ. តេន ហិ ‘‘ឥមំ បរិវិសាហី’’តិ. សោ សត្ថារា វុត្តដ្ឋានេយេវ តំ និសីទាបេត្វា យាគុខាទនីយភោជនីយេហិ សក្កច្ចំ បរិវិសិ. សោ ភុត្តភត្តោ មុខំ វិក្ខាលេសិ. ឋបេត្វា កិរ ឥមំ ឋានំ តីសុ បិដកេសុ អញ្ញត្ថ គតាគតស្ស ភត្តវិចារណំ នាម នត្ថិ. តស្ស បស្សទ្ធទរថស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. អថស្ស សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ. សោ ទេសនាវសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថាបិ អនុមោទនំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. មហាជនោ សត្ថារំ អនុគន្ត្វា និវត្តិ.

ភិក្ខូ សត្ថារា សទ្ធិំ គច្ឆន្តាយេវ ឧជ្ឈាយិំសុ – ‘‘បស្សថាវុសោ, សត្ថុ កម្មំ, អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឯវរូបំ នត្ថិ, អជ្ជ បនេកំ មនុស្សំ ទិស្វាវ យាគុអាទីនិ វិចារេត្វា ទាបេសី’’តិ. សត្ថា និវត្តិត្វា ឋិតកោវ ‘‘កិំ កថេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, អហំ តិំសយោជនំ កន្តារំ អាគច្ឆន្តោ តស្ស ឧបាសកស្សូបនិស្សយំ ទិស្វា អាគតោ, សោ អតិវិយ ជិឃច្ឆិតោ, បាតោវ បដ្ឋាយ គោណំ បរិយេសន្តោ អរញ្ញេ វិចរិ. ‘ជិឃច្ឆទុក្ខេន ធម្មេ ទេសិយមានេបិ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្ខិស្សតី’តិ ចិន្តេត្វា ឯវំ អកាសិំ, ជិឃច្ឆារោគសទិសោ រោគោ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០៣. ‘‘ជិឃច្ឆាបរមា រោគា, សង្ខារបរមា ទុខា;

ឯតំ ញត្វា យថាភូតំ, និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ ជិឃច្ឆាបរមា រោគាតិ យស្មា អញ្ញោ រោគោ សកិំ តិកិច្ឆិតោ វិនស្សតិ វា តទង្គវសេន វា បហីយតិ, ជិឃច្ឆា បន និច្ចកាលំ តិកិច្ឆិតព្ពាយេវាតិ សេសរោគានំ អយំ បរមា នាម. សង្ខារាតិ បញ្ច ខន្ធា. ឯតំ ញត្វាតិ ជិឃច្ឆាសមោ រោគោ នត្ថិ, ខន្ធបរិហរណសមំ ទុក្ខំ នាម នត្ថីតិ ឯតមត្ថំ យថាភូតំ ញត្វា បណ្ឌិតោ និព្ពានំ សច្ឆិ ករោតិ. និព្ពានំ បរមំ សុខន្តិ តញ្ហិ សព្ពសុខានំ បរមំ ឧត្តមំ សុខន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ឯកឧបាសកវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. បសេនទិកោសលវត្ថុ

អារោគ្យបរមា លាភាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជានំ បសេនទិកោសលំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ រាជា តណ្ឌុលទោណស្ស ឱទនំ តទុបិយេន សូបព្យញ្ជនេន ភុញ្ជតិ. ឯកទិវសំ ភុត្តបាតរាសោ ភត្តសម្មទំ អវិនោទេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា កិលន្តរូបោ ឥតោ ចិតោ ច សម្បរិវត្តតិ, និទ្ទាយ អភិភូយមានោបិ ឧជុកំ និបជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ, មហារាជ, អវិស្សមិត្វាវ អាគតោសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ភុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មេ មហាទុក្ខំ ហោតី’’តិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘មហារាជ, អតិពហុភោជនំ ឯវំ ទុក្ខំ ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច,

និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ,

បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. (ធ. ប. ៣២៥); –

ឥមាយ គាថាយ ឱវទិត្វា, ‘‘មហារាជ, ភោជនំ នាម មត្តាយ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. មត្តភោជិនោ ហិ សុខំ ហោតី’’តិ ឧត្តរិ ឱវទន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ,

មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;

តនុកស្ស ភវន្តិ វេទនា,

សណិកំ ជីរតិ អាយុបាលយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១២៤);

រាជា គាថំ ឧគ្គណ្ហិតុំ នាសក្ខិ, សមីបេ ឋិតំ បន ភាគិនេយ្យំ, សុទស្សនំ នាម មាណវំ ‘‘ឥមំ គាថំ ឧគ្គណ្ហ, តាតា’’តិ អាហ. សោ តំ គាថំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘កិំ ករោមិ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘រញ្ញោ ភុញ្ជន្តស្ស ឱសានបិណ្ឌកាលេ ឥមំ គាថំ វទេយ្យាសិ, រាជា អត្ថំ សល្លក្ខេត្វា យំ បិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេស្សតិ, តស្មិំ បិណ្ឌេ សិត្ថគណនាយ រញ្ញោ ភត្តបចនកាលេ តត្តកេ តណ្ឌុលេ ហរេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សាយម្បិ បាតោបិ រញ្ញោ ភុញ្ជន្តស្ស ឱសានបិណ្ឌកាលេ តំ គាថំ ឧទាហរិត្វា តេន ឆឌ្ឌិតបិណ្ឌេ សិត្ថគណនាយ តណ្ឌុលេ ហាបេសិ. រាជាបិ តស្ស គាថំ សុត្វា សហស្សំ សហស្សំ ទាបេសិ. សោ អបរេន សមយេន នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋហិត្វា សុខប្បត្តោ តនុសរីរោ អហោសិ.

អថេកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ មេ សុខំ ជាតំ, មិគម្បិ អស្សម្បិ អនុពន្ធិត្វា គណ្ហនសមត្ថោ ជាតោម្ហិ. បុព្ពេ មេ ភាគិនេយ្យេន សទ្ធិំ យុទ្ធមេវ ហោតិ, ឥទានិ វជីរកុមារិំ នាម ធីតរំ ភាគិនេយ្យស្ស ទត្វា សោ គាមោ តស្សាយេវ ន្ហានចុណ្ណមូលំ កត្វា ទិន្នោ, តេន សទ្ធិំ វិគ្គហោ វូបសន្តោ, ឥមិនាបិ មេ ការណេន សុខមេវ ជាតំ. កុលសន្តកំ រាជមណិរតនំ នោ គេហេ បុរិមទិវសេ នដ្ឋំ, តម្បិ ឥទានិ ហត្ថបត្តំ អាគតំ, ឥមិនាបិ មេ ការណេន សុខមេវ ជាតំ. តុម្ហាកំ សាវកេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសំ ឥច្ឆន្តេន ញាតិធីតាបិ នោ គេហេ កតា, ឥមិនាបិ មេ ការណេន សុខមេវ ជាត’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘អារោគ្យំ នាម, មហារាជ, បរមោ លាភោ, យថាលទ្ធេន សន្តុដ្ឋភាវសទិសម្បិ ធនំ, វិស្សាសសទិសោ ច បរមា ញាតិ, និព្ពានសទិសញ្ច សុខំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០៤. ‘‘អារោគ្យបរមា លាភា, សន្តុដ្ឋិបរមំ ធនំ;

វិស្សាសបរមា ញាតិ, និព្ពានបរមំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ អារោគ្យបរមា លាភាតិ អរោគភាវបរមា លាភា. រោគិនោ ហិ វិជ្ជមានាបិ លាភា អលាភាយេវ, តស្មា អរោគស្ស សព្ពលាភា អាគតាវ ហោន្តិ. តេនេតំ វុត្តំ – ‘‘អារោគ្យបរមា លាភា’’តិ. សន្តុដ្ឋិបរមំ ធនន្តិ គិហិនោ វា បព្ពជិតស្ស វា យំ អត្តនា លទ្ធំ អត្តនោ សន្តកំ, តេនេវ តុស្សនភាវោ សន្តុដ្ឋី នាម សេសធនេហិ បរមំ ធនំ. វិស្សាសបរមា ញាតីតិ មាតា វា ហោតុ បិតា វា, យេន សទ្ធិំ វិស្សាសោ នត្ថិ, សោ អញ្ញាតកោវ. យេន អញ្ញាតកេន បន សទ្ធិំ វិស្សាសោ អត្ថិ, សោ អសម្ពន្ធោបិ បរមោ ឧត្តមោ ញាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិស្សាសបរមា ញាតី’’តិ. និព្ពានសទិសំ បន សុខំ នាម នត្ថិ, តេនេវាហ – និព្ពានបរមំ សុខន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

បសេនទិកោសលវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. តិស្សត្ថេរវត្ថុ

បវិវេករសន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេសាលិយំ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សត្ថារា ហិ, ‘‘ភិក្ខវេ, អហំ ឥតោ ចតូហិ មាសេហិ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វុត្តេ សត្ថុ សន្តិកេ សត្ត ភិក្ខុសតានិ សន្តាសំ អាបជ្ជិំសុ, ខីណាសវានំ ធម្មសំវេគោ ឧប្បជ្ជិ, បុថុជ្ជនា អស្សូនិ សន្ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ. ភិក្ខូ វគ្គា វគ្គា ហុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេន្តា វិចរន្តិ. អថេកោ តិស្សត្ថេរោ នាម ភិក្ខូ ‘‘សត្ថា កិរ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អហញ្ចម្ហិ អវីតរាគោ, សត្ថរិ ធរមានេយេវ មយា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ វិហាសិ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ គមនំ វា កេនចិ សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ វា នត្ថិ. អថ នំ ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, តិស្ស តស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ. សោ តេសំ កថំ ន សុណាតិ. តេ តស្ស បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេសុ តិស្សត្ថេរស្ស សិនេហោ នត្ថី’’តិ អាហំសុ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កស្មា តិស្ស ឯវំ អកាសី’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន អត្តនោ អធិប្បាយេ អារោចិតេ ‘‘សាធុ, តិស្សា’’តិ សាធុការំ ទត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, មយិ សិនេហោ តិស្សសទិសោវ ហោតុ. គន្ធមាលាទីហិ បូជំ ករោន្តាបិ នេវ មំ បូជេន្តិ, ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជមានាយេវ បន មំ បូជេន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២០៥. ‘‘បវិវេករសំ បិត្វា, រសំ ឧបសមស្ស ច;

និទ្ទរោ ហោតិ និប្បាបោ, ធម្មបីតិរសំ បិវ’’ន្តិ.

តត្ថ បវិវេករសន្តិ បវិវេកតោ ឧប្បន្នំ រសំ, ឯកីភាវសុខន្តិ អត្ថោ. បិត្វាតិ ទុក្ខបរិញ្ញាទីនិ ករោន្តោ អារម្មណតោ សច្ឆិកិរិយាវសេន បិវិត្វា. ឧបសមស្ស ចាតិ កិលេសូបសមនិព្ពានស្ស ច រសំ បិត្វា. និទ្ទរោ ហោតីតិ តេន ឧភយរសបានេន ខីណាសវោ ភិក្ខុ អព្ភន្តរេ រាគទរថាទីនំ អភាវេន និទ្ទរោ ចេវ និប្បាបោ ច ហោតិ. រសំ បិវន្តិ នវវិធលោកុត្តរធម្មវសេន ឧប្បន្នំ បីតិរសំ បិវន្តោបិ និទ្ទរោ និប្បាបោ ច ហោតិ.

ទេសនាវសានេ តិស្សត្ថេរោ អរហត្តំ បាបុណិ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

តិស្សត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.

៨. សក្កវត្ថុ

សាហុ ទស្សនន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវគាមកេ វិហរន្តោ សក្កំ អារព្ភ កថេសិ.

តថាគតស្ស ហិ អាយុសង្ខារេ វិស្សដ្ឋេ លោហិតបក្ខន្ទិកាពាធស្ស ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា សក្កោ ទេវរាជា ‘‘មយា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា គិលានុបដ្ឋានំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តិគាវុតប្បមាណំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ហត្ថេហិ បាទេ បរិមជ្ជិ. អថ នំ សត្ថា អាហ ‘‘កោ ឯសោ’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, សក្កោ’’តិ. ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ? ‘‘តុម្ហេ គិលានេ ឧបដ្ឋហិតុំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សក្ក, ទេវានំ មនុស្សគន្ធោ យោជនសតតោ បដ្ឋាយ គលេ ពទ្ធកុណបំ វិយ ហោតិ, គច្ឆ ត្វំ, អត្ថិ មេ គិលានុបដ្ឋកា ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សមត្ថកេ ឋិតោ តុម្ហាកំ សីលគន្ធំ ឃាយិត្វា អាគតោ, អហមេវ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សោ សត្ថុ សរីរវឡញ្ជនភាជនំ អញ្ញស្ស ហត្ថេនាបិ ផុសិតុំ អទត្វា សីសេយេវ ឋបេត្វា នីហរន្តោ មុខសង្កោចនមត្តម្បិ ន អកាសិ, គន្ធភាជនំ បរិហរន្តោ វិយ អហោសិ. ឯវំ សត្ថារំ បដិជគ្គិត្វា សត្ថុ ផាសុកកាលេយេវ អគមាសិ.

ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អហោ សត្ថរិ សក្កស្ស សិនេហោ, ឯវរូបំ នាម ទិព្ពសម្បត្តិំ បហាយ មុខសង្កោចនមត្តម្បិ អកត្វា គន្ធភាជនំ នីហរន្តោ វិយ សត្ថុ សរីរវឡញ្ជនភាជនំ សីសេន នីហរន្តោ ឧបដ្ឋានមកាសី’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា កិំ វទេថ, ភិក្ខវេ, អនច្ឆរិយំ ឯតំ, យំ សក្កោ ទេវរាជា មយិ សិនេហំ ករោតិ. អយំ សក្កោ ហិ ទេវរាជា មំ និស្សាយ ជរសក្កភាវំ វិជហិត្វា សោតាបន្នោ ហុត្វា តរុណសក្កស្ស ភាវំ បត្តោ, អហំ ហិស្ស មរណភយតជ្ជិតស្ស បញ្ចសិខគន្ធព្ពទេវបុត្តំ បុរតោ កត្វា អាគតកាលេ ឥន្ទសាលគុហាយំ ទេវបរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នស្ស –

‘‘បុច្ឆ វាសវ មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៥៦) –

វត្វា តស្ស កង្ខំ វិនោទេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិំ. ទេសនាវសានេ ចុទ្ទសន្នំ បាណកោដីនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, សក្កោបិ យថានិសិន្នោវ សោតាបត្តិផលំ បត្វា តរុណសក្កោ ជាតោ. ឯវមស្សាហំ ពហូបការោ. តស្ស មយិ សិនេហោ នាម អនច្ឆរិយោ. ភិក្ខវេ, អរិយានញ្ហិ ទស្សនម្បិ សុខំ, តេហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ សន្និវាសោបិ សុខោ. ពាលេហិ សទ្ធិំ បន សព្ពមេតំ ទុក្ខន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

២០៦. ‘‘សាហុ ទស្សនមរិយានំ, សន្និវាសោ សទា សុខោ;

អទស្សនេន ពាលានំ, និច្ចមេវ សុខី សិយា.

២០៧. ‘‘ពាលសង្គតចារី ហិ, ទីឃមទ្ធាន សោចតិ;

ទុក្ខោ ពាលេហិ សំវាសោ, អមិត្តេនេវ សព្ពទា;

ធីរោ ច សុខសំវាសោ, ញាតីនំវ សមាគមោ’’.

តស្មា ហិ –

២០៨. ‘‘ធីរញ្ច បញ្ញញ្ច ពហុស្សុតញ្ច,ធោរយ្ហសីលំ វតវន្តមរិយំ;

តំ តាទិសំ សប្បុរិសំ សុមេធំ,ភជេថ នក្ខត្តបថំ វ ចន្ទិមា’’តិ.

តត្ថ សាហូតិ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ. សន្និវាសោតិ ន កេវលញ្ច តេសំ ទស្សនមេវ, តេហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ និសីទនាទិភាវោបិ តេសំ វត្តបដិវត្តំ កាតុំ លភនភាវោបិ សាធុយេវ. ពាលសង្គតចារី ហីតិ យោ ពាលេន សហចារី. ទីឃមទ្ធានន្តិ សោ ពាលសហាយេន ‘‘ឯហិ សន្ធិច្ឆេទាទីនិ ករោមា’’តិ វុច្ចមានោ តេន សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្ទោ ហុត្វា តានិ ករោន្តោ ហត្ថច្ឆេទាទីនិ បត្វា ទីឃមទ្ធានំ សោចតិ. សព្ពទាតិ យថា អសិហត្ថេន វា អមិត្តេន អាសីវិសាទីហិ វា សទ្ធិំ ឯកតោ វាសោ នាម និច្ចំ ទុក្ខោ, តថេវ ពាលេហិ សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ធីរោ ច សុខសំវាសោតិ ឯត្ថ សុខោ សំវាសោ ឯតេនាតិ សុខសំវាសោ, បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ សំវាសោ សុខោតិ អត្ថោ. កថំ? ញាតីនំវ សមាគមោតិ យថាបិ ញាតីនំ សមាគមោ សុខោ, ឯវំ សុខោ.

តស្មា ហីតិ យស្មា ពាលេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ទុក្ខោ, បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ សុខោ, តស្មា ហិ ធិតិសម្បន្នំ ធីរញ្ច, លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាសម្បន្នំ បញ្ញញ្ច, អាគមាធិគមសម្បន្នំ ពហុស្សុតញ្ច, អរហត្តបាបនកសង្ខាតាយ ធុរវហនសីលតាយ ធោរយ្ហសីលំ, សីលវតេន ចេវ ធុតង្គវតេន ច វតវន្តំ, កិលេសេហិ អារកតាយ អរិយំ, តថារូបំ សប្បុរិសំ សោភនបញ្ហំ យថា និម្មលំ នក្ខត្តបថសង្ខាតំ អាកាសំ ចន្ទិមា ភជតិ, ឯវំ ភជេថ បយិរុបាសេថាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សក្កវត្ថុ អដ្ឋមំ.

សុខវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បន្នរសមោ វគ្គោ.