៩. ចិញ្ចមាណវិកាវត្ថុ

ឯកំ ធម្មន្តិ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចិញ្ចមាណវិកំ អារព្ភ កថេសិ.

បឋមពោធិយញ្ហិ ទសពលស្ស បុថុភូតេសុ សាវកេសុ អប្បមាណេសុ ទេវមនុស្សេសុ អរិយភូមិំ ឱក្កន្តេសុ បត្ថដេ គុណសមុទយេ មហាលាភសក្ការោ ឧទបាទិ. តិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកសទិសា អហេសុំ ហតលាភសក្ការា. តេ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា ‘‘កិំ សមណោ គោតមោវ ពុទ្ធោ, មយម្បិ ពុទ្ធា, កិំ តស្សេវ ទិន្នំ មហប្ផលំ, អម្ហាកម្បិ ទិន្នំ មហប្ផលមេវ, អម្ហាកម្បិ ទេថ សក្ករោថា’’តិ ឯវំ មនុស្សេ វិញ្ញាបេន្តាបិ លាភសក្ការំ អលភិត្វា រហោ សន្និបតិត្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន សមណស្ស គោតមស្ស មនុស្សានំ អន្តរេ អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេយ្យាមា’’តិ ចិន្តយិំសុ.

តទា សាវត្ថិយំ ចិញ្ចមាណវិកា នាមេកា បរិព្ពាជិកា ឧត្តមរូបធរា សោភគ្គប្បត្តា ទេវច្ឆរា វិយ. អស្សា សរីរតោ រស្មិយោ និច្ឆរន្តិ. អថេកោ ខរមន្តី ឯវមាហ – ‘‘ចិញ្ចមាណវិកំ បដិច្ច សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេស្សាមា’’តិ. តេ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ សា តិត្ថិយារាមំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ, តិត្ថិយា តាយ សទ្ធិំ ន កថេសុំ. សា ‘‘កោ នុ ខោ មេ ទោសោ’’តិ យាវតតិយំ ‘‘វន្ទាមិ, អយ្យា’’តិ វត្វា, ‘‘អយ្យា, កោ នុ ខោ មេ ទោសោ, កិំ មយា សទ្ធិំ ន កថេថា’’តិ អាហ. ‘‘ភគិនិ, សមណំ គោតមំ អម្ហេ វិហេឋយន្តំ ហតលាភសក្ការេ កត្វា វិចរន្តំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, អយ្យា, កិំ បនេត្ថ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ. ‘‘សចេ ត្វំ, ភគិនិ, អម្ហាកំ សុខមិច្ឆសិ, អត្តានំ បដិច្ច សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេហី’’តិ.

សា ‘‘សាធុ, អយ្យា, មយ្ហំវេសោ ភារោ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ វត្វា បក្កមិត្វា ឥត្ថិមាយាសុ កុសលតាយ តតោ បដ្ឋាយ សាវត្ថិវាសីនំ ធម្មកថំ សុត្វា ជេតវនា និក្ខមនសមយេ ឥន្ទគោបកវណ្ណំ បដំ បារុបិត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ. ‘‘ឥមាយ វេលាយ កុហិំ គច្ឆសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម គមនដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា ជេតវនសមីបេ តិត្ថិយារាមេ វសិត្វា បាតោវ ‘‘អគ្គវន្ទនំ វន្ទិស្សាមា’’តិ នគរា និក្ខមន្តេ ឧបាសកជនេ ជេតវនស្ស អន្តោវុដ្ឋា វិយ ហុត្វា នគរំ បវិសតិ. ‘‘កុហិំ វុដ្ឋាសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម វុដ្ឋដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា មាសទ្ធមាសច្ចយេន បុច្ឆិយមានា ជេតវនេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយា វុដ្ឋាម្ហីតិ. បុថុជ្ជនានំ ‘‘សច្ចំ នុ ខោ ឯតំ, នោ’’តិ កង្ខំ ឧប្បាទេត្វា តេមាសចតុមាសច្ចយេន បិលោតិកាហិ ឧទរំ វេឋេត្វា គព្ភិនិវណ្ណំ ទស្សេត្វា ឧបរិ រត្តបដំ បារុបិត្វា ‘‘សមណំ គោតមំ បដិច្ច គព្ភោ ឧប្បន្នោ’’តិ អន្ធពាលេ សទ្ទហាបេត្វា អដ្ឋនវមាសច្ចយេន ឧទរេ ទារុមណ្ឌលិកំ ពន្ធិត្វា ឧបរិ បដំ បារុបិត្វា ហត្ថបាទបិដ្ឋិយោ គោហនុកេន កោដ្ដាបេត្វា ឧស្សទេ ទស្សេត្វា កិលន្តិន្ទ្រិយា ហុត្វា សាយន្ហសមយេ តថាគតេ អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តេ ធម្មសភំ គន្ត្វា តថាគតស្ស បុរតោ ឋត្វា, ‘‘មហាសមណ, មហាជនស្ស តាវ ធម្មំ ទេសេសិ, មធុរោ តេ សទ្ទោ, សម្ផុសិតំ ទន្តាវរណំ. អហំ បន តំ បដិច្ច គព្ភំ លភិត្វា បរិបុណ្ណគព្ភា ជាតា, នេវ មេ សូតិឃរំ ជានាសិ, សប្បិតេលាទីនិ សយំ អករោន្តោ ឧបដ្ឋាកានម្បិ អញ្ញតរំ កោសលរាជានំ វា អនាថបិណ្ឌិកំ វា វិសាខំ ឧបាសិកំ វា ‘ឥមិស្សា ចិញ្ចមាណវិកាយ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោហី’តិ ន វទេសិ, អភិរមិតុំយេវ ជានាសិ, គព្ភបរិហារំ ន ជានាសី’’តិ គូថបិណ្ឌំ គហេត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ ទូសេតុំ វាយមន្តី វិយ បរិសមជ្ឈេ តថាគតំ អក្កោសិ. តថាគតោ ធម្មកថំ ឋបេត្វា សីហោ វិយ អភិនទន្តោ, ‘‘ភគិនិ, តយា កថិតស្ស តថភាវំ វា វិតថភាវំ វា អហមេវ ច ត្វញ្ច ជានាមា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, មហាសមណ, តយា ច មយា ច ញាតភាវេនេតំ ជាត’’ន្តិ.

តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ អាវជ្ជមានោ ‘‘ចិញ្ចមាណវិកា តថាគតំ អភូតេន អក្កោសតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឥទំ វត្ថុំ សោធេស្សាមី’’តិ ចតូហិ ទេវបុត្តេហិ សទ្ធិំ អាគមិ. ទេវបុត្តា មូសិកបោតកា ហុត្វា ទារុមណ្ឌលិកស្ស ពន្ធនរជ្ជុកេ ឯកប្បហារេនេវ ឆិន្ទិំសុ, បារុតបដំ វាតោ ឧក្ខិបិ, ទារុមណ្ឌលិកំ បតមានំ តស្សា បាទបិដ្ឋិយំ បតិ, ឧភោ អគ្គបាទា ឆិជ្ជិំសុ. មនុស្សា ‘‘ធី កាឡកណ្ណិ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ អក្កោសី’’តិ សីសេ ខេឡំ បាតេត្វា លេឌ្ឌុទណ្ឌាទិហត្តា ជេតវនា នីហរិំសុ. អថស្សា តថាគតស្ស ចក្ខុបថំ អតិក្កន្តកាលេ មហាបថវី ភិជ្ជិត្វា វិវរមទាសិ, អវីចិតោ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិ. សា កុលទត្តិយំ កម្ពលំ បារុបមានា វិយ គន្ត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. អញ្ញតិត្ថិយានំ លាភសក្ការោ បរិហាយិ, ទសពលស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ វឌ្ឍិ. បុនទិវសេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, ចិញ្ចមាណវិកា ឯវំ ឧឡារគុណំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភូតេន អក្កោសិត្វា មហាវិនាសំ បត្តា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឯសា មំ អភូតេន អក្កោសិត្វា វិនាសំ បត្តាយេវា’’តិ វត្វា –

‘‘នាទដ្ឋា បរតោ ទោសំ, អណុំ ថូលានិ សព្ពសោ;

ឥស្សរោ បណយេ ទណ្ឌំ, សាមំ អប្បដិវេក្ខិយា’’តិ. –

ឥមំ ទ្វាទសនិបាតេ មហាបទុមជាតកំ (ជា. ១.១២.១០៦) វិត្ថារេត្វា កថេសិ –

តទា កិរេសា មហាបទុមកុមារស្ស ពោធិសត្តស្ស មាតុ សបត្តី រញ្ញោ អគ្គមហេសី ហុត្វា មហាសត្តំ អសទ្ធម្មេន និមន្តេត្វា តស្ស មនំ អលភិត្វា អត្តនាវ អត្តនិ វិប្បការំ កត្វា គិលានាលយំ ទស្សេត្វា ‘‘តវ បុត្តោ មំ អនិច្ឆន្តិំ ឥមំ វិប្បការំ បាបេសី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា កុទ្ធោ មហាសត្តំ ចោរបបាតេ ខិបិ. អថ នំ បព្ពតកុច្ឆិយំ អធិវត្ថា ទេវតា បដិគ្គហេត្វា នាគរាជស្ស ផណគព្ភេ បតិដ្ឋបេសិ. នាគរាជា តំ នាគភវនំ នេត្វា ឧបឌ្ឍរជ្ជេន សម្មានេសិ. សោ តត្ថ សំវច្ឆរំ វសិត្វា បព្ពជិតុកាមោ ហិមវន្តប្បទេសំ បត្វា បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. អថ នំ ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា កតបដិសន្ថារោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ ញត្វា មហាសត្តំ រជ្ជេន និមន្តេត្វា តេន ‘‘មយ្ហំ រជ្ជេន កិច្ចំ នត្ថិ, ត្វំ បន ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា អគតិគមនំ បហាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេហី’’តិ ឱវទិតោ ឧដ្ឋាយាសនា រោទិត្វា នគរំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អមច្ចេ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ កំ និស្សាយ ឯវំ អាចារសម្បន្នេន បុត្តេន វិយោគំ បត្តោ’’តិ? ‘‘អគ្គមហេសិំ និស្សាយ, ទេវា’’តិ. រាជា តំ ឧទ្ធំបាទំ គហេត្វា ចោរបបាតេ ខិបាបេត្វា នគរំ បវិសិត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តទា មហាបទុមកុមារោ សត្ថា អហោសិ, មាតុ សបត្តី ចិញ្ចមាណវិកាតិ.

សត្ថា ឥមមត្ថំ បកាសេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯកំ ធម្មញ្ហិ សច្ចវចនំ បហាយ មុសាវាទេ បតិដ្ឋិតានំ វិស្សដ្ឋបរលោកានំ អកត្តព្ពបាបកម្មំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៦. ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្ស, មុសាវាទិស្ស ជន្តុនោ;

វិតិណ្ណបរលោកស្ស, នត្ថិ បាបំ អការិយ’’ន្តិ.

តត្ថ ឯកំ ធម្មន្តិ សច្ចំ. មុសាវាទិស្សាតិ យស្ស ទសសុ វចនេសុ ឯកម្បិ សច្ចំ នត្ថិ, ឯវរូបស្ស មុសាវាទិនោ. វិតិណ្ណបរលោកស្សាតិ វិស្សដ្ឋបរលោកស្ស. ឯវរូបោ ហិ មនុស្សសម្បត្តិំ ទេវសម្បត្តិំ អវសានេ និព្ពានសម្បត្តិន្តិ ឥមា តិស្សោបិ សម្បត្តិយោ ន បស្សតិ. នត្ថិ បាបន្តិ តស្ស ឯវរូបស្ស ឥទំ នាម បាបំ អកត្តព្ពន្តិ នត្ថិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ចិញ្ចមាណវិកាវត្ថុ នវមំ.