១៣. លោកវគ្គោ

១. ទហរភិក្ខុវត្ថុ

ហីនំ ធម្មន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ទហរភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

អញ្ញតរោ កិរ ថេរោ ទហរភិក្ខុនា សទ្ធិំ បាតោវ វិសាខាយ គេហំ អគមាសិ. វិសាខាយ គេហេ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ ធុវយាគុ និច្ចបញ្ញត្តា ហោតិ. ថេរោ តត្ថ យាគុំ បិវិត្វា ទហរភិក្ខុំ និសីទាបេត្វា សយំ អញ្ញំ គេហំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន វិសាខាយ បុត្តស្ស ធីតា អយ្យិកាយ ឋានេ ឋត្វា ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចំ ករោតិ. សា តស្ស ទហរស្ស ឧទកំ បរិស្សាវេន្តី ចាដិយំ អត្តនោ មុខនិមិត្តំ ទិស្វា ហសិ, ទហរោបិ តំ ឱលោកេត្វា ហសិ. សា តំ ហសមានំ ទិស្វា ‘‘ឆិន្នសីសោ ហសតី’’តិ អាហ. អថ នំ ទហរោ ‘‘ត្វំ ឆិន្នសីសា, មាតាបិតរោបិ តេ ឆិន្នសីសា’’តិ អក្កោសិ. សា រោទមានា មហានសេ អយ្យិកាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ ឥទំ, អម្មា’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេសិ. សា ទហរស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, មា កុជ្ឈិ, ន ឯតំ ឆិន្នកេសនខស្ស ឆិន្ននិវាសនបារុបនស្ស មជ្ឈេ ឆិន្នកបាលំ អាទាយ ភិក្ខាយ ចរន្តស្ស អយ្យស្ស អគរុក’’ន្តិ អាហ. ទហរោ អាម, ឧបាសិកេ, ត្វំ មម ឆិន្នកេសាទិភាវំ ជានាសិ, ឥមិស្សា មំ ‘‘ឆិន្នសីសោ’’តិ កត្វា អក្កោសិតុំ វដ្ដិស្សតីតិ. វិសាខា នេវ ទហរំ សញ្ញាបេតុំ អសក្ខិ, នបិ ទារិកំ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ អាគន្ត្វា ‘‘កិមិទំ ឧបាសិកេ’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ទហរំ ឱវទន្តោ អាហ – ‘‘អបេហិ, អាវុសោ, នាយំ ឆិន្នកេសនខវត្ថស្ស មជ្ឈេ ឆិន្នកបាលំ អាទាយ ភិក្ខាយ ចរន្តស្ស អក្កោសោ, តុណ្ហី ហោហី’’តិ. អាម, ភន្តេ, កិំ តុម្ហេ អត្តនោ ឧបដ្ឋាយិកំ អតជ្ជេត្វា មំ តជ្ជេថ, មំ ‘‘ឆិន្នសីសោ’’តិ អក្កោសិតុំ វដ្ដិស្សតីតិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. វិសាខា អាទិតោ បដ្ឋាយ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា តស្ស ទហរស្ស សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘មយា ឥមំ ទហរំ អនុវត្តិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា វិសាខំ អាហ – ‘‘កិំ បន វិសាខេ តវ ទារិកាយ ឆិន្នកេសាទិមត្តកេនេវ មម សាវកេ ឆិន្នសីសេ កត្វា អក្កោសិតុំ វដ្ដតី’’តិ? ទហរោ តាវទេវ ឧដ្ឋាយ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯតំ បញ្ហំ តុម្ហេវ សុដ្ឋុ ជានាថ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ ច ឧបាសិកា ច សុដ្ឋុ ន ជានន្តី’’តិ អាហ. សត្ថា ទហរស្ស អត្តនោ អនុកុលភាវំ ញត្វា ‘‘កាមគុណំ អារព្ភ ហសនភាវោ នាម ហីនោ ធម្មោ, ហីនញ្ច នាម ធម្មំ សេវិតុំ បមាទេន សទ្ធិំ សំវសិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៧. ‘‘ហីនំ ធម្មំ ន សេវេយ្យ, បមាទេន ន សំវសេ;

មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ន សេវេយ្យ, ន សិយា លោកវឌ្ឍនោ’’តិ.

តត្ថ ហីនំ ធម្មន្តិ បញ្ចកាមគុណំ ធម្មំ. សោ ហិ ហីនោ ធម្មោ ន អន្តមសោ ឱដ្ឋគោណាទីហិបិ បដិសេវិតព្ពោ. ហីនេសុ ច និរយាទីសុ ឋានេសុ និព្ពត្តាបេតីតិ ហីនោ នាម, តំ ន សេវេយ្យ. បមាទេនាតិ សតិវោស្សគ្គលក្ខណេន បមាទេនាបិ ន សំវសេ. ន សេវេយ្យាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិម្បិ ន គណ្ហេយ្យ. លោកវឌ្ឍនោតិ យោ ហិ ឯវំ ករោតិ, សោ លោកវឌ្ឍនោ នាម ហោតិ. តស្មា ឯវំ អករណេន ន សិយា លោកវឌ្ឍនោតិ.

ទេសនាវសានេ សោ ទហរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ទហរភិក្ខុវត្ថុ បឋមំ.

២. សុទ្ធោទនវត្ថុ

ឧត្តិដ្ឋេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា និគ្រោធារាមេ វិហរន្តោ បិតរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា បឋមគមនេន កបិលបុរំ គន្ត្វា ញាតីហិ កតបច្ចុគ្គមនោ និគ្រោធារាមំ បត្វា ញាតីនំ មានភិន្ទនត្ថាយ អាកាសេ រតនចង្កមំ មាបេត្វា តត្ថ ចង្កមន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. ញាតី បសន្នចិត្តា សុទ្ធោទនមហារាជានំ អាទិំ កត្វា វន្ទិំសុ. តស្មិំ ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. តំ អារព្ភ មហាជនេន កថាយ សមុដ្ឋាបិតាយ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ មយ្ហំ ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ វស្សិយេវា’’តិ វត្វា វេស្សន្តរជាតកំ (ជា. ២.២២.១៦៥៥ អាទយោ) កថេសិ. ធម្មទេសនំ សុត្វា បក្កមន្តេសុ ញាតីសុ ឯកោបិ សត្ថារំ ន និមន្តេសិ. រាជាបិ ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ មម គេហំ អនាគន្ត្វា កហំ គមិស្សតី’’តិ អនិមន្តេត្វាវ អគមាសិ. គន្ត្វា ច បន គេហេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ យាគុអាទីនិ បដិយាទាបេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេសិ. បុនទិវសេ សត្ថា បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ អតីតពុទ្ធា បិតុ នគរំ បត្វា ឧជុកមេវ ញាតិកុលំ បវិសិំសុ, ឧទាហុ បដិបាដិយា បិណ្ឌាយ ចរិំសូ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘បដិបាដិយា ចរិំសូ’’តិ ទិស្វា បឋមគេហតោ បដ្ឋាយ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បាយាសិ. រាហុលមាតា បាសាទតលេ និសិន្នាវ ទិស្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា សាដកំ សណ្ឋាបេន្តោ វេគេន និក្ខមិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា – ‘‘បុត្ត, កស្មា មំ នាសេសិ, អតិវិយ តេ បិណ្ឌាយ ចរន្តេន លជ្ជា ឧប្បាទិតា, យុត្តំ នាម វោ ឥមស្មិំយេវ នគរេ សុវណ្ណសិវិកាទីហិ វិចរិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតុំ, កិំ មំ លជ្ជាបេសី’’តិ? ‘‘នាហំ តំ, មហារាជ, លជ្ជាបេមិ, អត្តនោ បន កុលវំសំ អនុវត្តាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន, តាត, បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវនវំសោ មម វំសោ’’តិ? ‘‘នេសោ, មហារាជ, តវ វំសោ, មម បនេសោ វំសោ. អនេកានិ ហិ ពុទ្ធសហស្សានិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វាវ ជីវិំសូ’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៦៨. ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យ, ធម្មំ សុចរិតំ ចរេ;

ធម្មចារី សុខំ សេតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ច.

១៦៩. ‘‘ធម្មំ ចរេ សុចរិតំ, ន នំ ទុច្ចរិតំ ចរេ;

ធម្មចារី សុខំ សេតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ចា’’តិ.

តត្ថ ឧត្តិដ្ឋេតិ ឧដ្ឋហិត្វា បរេសំ ឃរទ្វារេ ឋត្វា គហេតព្ពបិណ្ឌេ. នប្បមជ្ជេយ្យាតិ បិណ្ឌចារិកវត្តញ្ហិ ហាបេត្វា បណីតភោជនានិ បរិយេសន្តោ ឧត្តិដ្ឋេ បមជ្ជតិ នាម, សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បន ន បមជ្ជតិ នាម. ឯវំ ករោន្តោ ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យ. ធម្មន្តិ អនេសនំ បហាយ សបទានំ ចរន្តោ តមេវ ភិក្ខាចរិយធម្មំ សុចរិតំ ចរេ. សុខំ សេតីតិ ទេសនាមត្តមេតំ, ឯវំ បនេតំ ភិក្ខាចរិយធម្មំ ចរន្តោ ធម្មចារី ឥធ លោកេ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ សុខំ វិហរតីតិ អត្ថោ. ន នំ ទុច្ចរិតន្តិ វេសិយាទិភេទេ អគោចរេ ចរន្តោ ភិក្ខាចរិយធម្មំ ទុច្ចរិតំ ចរតិ នាម. ឯវំ អចរិត្វា ធម្មំ ចរេ សុចរិតំ, ន នំ ទុច្ចរិតំ ចរេ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ.

ទេសនាវសានេ រាជា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សុទ្ធោទនវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. បញ្ចសតវិបស្សកភិក្ខុវត្ថុ

យថា បុព្ពុឡកន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ វិបស្សកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

តេ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេន្តា វាយមន្តា អប្បវិសេសា ‘‘វិសេសេត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេស្សាមា’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ មរីចិកម្មដ្ឋានំ ភាវេន្តាវ អាគមិំសុ. តេសំ វិហារំ បវិដ្ឋក្ខណេយេវ ទេវោ វស្សិ. តេ តត្ថ តត្ថ បមុខេសុ ឋត្វា ធារាវេគេន ឧដ្ឋហិត្វា ភិជ្ជន្តេ បុព្ពឡកេ ទិស្វា ‘‘អយម្បិ អត្តភាវោ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជនត្ថេន បុព្ពុឡកសទិសោយេវា’’តិ អារម្មណំ គណ្ហិំសុ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ តេ ភិក្ខូ ឱលោកេត្វា តេហិ សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ឱភាសំ ផរិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧០. ‘‘យថា បុព្ពុឡកំ បស្សេ, យថា បស្សេ មរីចិកំ;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ.

តត្ថ មរីចិកន្តិ មយូខំ. តេ ហិ ទូរតោវ គេហសណ្ឋានាទិវសេន ឧបដ្ឋិតាបិ ឧបគច្ឆន្តានំ អគយ្ហូបគា រិត្តកា តុច្ឆកាវ. តស្មា យថា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជនត្ថេន បុព្ពុឡកំ រិត្តតុច្ឆាទិភាវេនេវ បស្សេយ្យ, ឯវំ ខន្ធាទិលោកំ អវេក្ខន្តំ មច្ចុរាជា ន បស្សតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ ឋិតដ្ឋានេយេវ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

បញ្ចសតវិបស្សកភិក្ខុវត្ថុ តតិយំ.

៤. អភយរាជកុមារវត្ថុ

ឯថ បស្សថិមំ លោកន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អភយរាជកុមារំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្ស កិរ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតស្ស បិតា ពិម្ពិសារោ តុស្សិត្វា ឯកំ នច្ចគីតកុសលំ នាដកិត្ថិំ ទត្វា សត្តាហំ រជ្ជមទាសិ. សោ សត្តាហំ គេហា ពហិ អនិក្ខន្តោវ រជ្ជសិរិំ អនុភវិត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ នទីតិត្ថំ គន្ត្វា ន្ហត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា សន្តតិមហាមត្តោ វិយ តស្សា ឥត្ថិយា នច្ចគីតំ បស្សន្តោ និសីទិ. សាបិ តង្ខណញ្ញេវ សន្តតិមហាមត្តស្ស នាដកិត្ថី វិយ សត្ថកវាតានំ វសេន កាលមកាសិ. កុមារោ តស្សា កាលកិរិយាយ ឧប្បន្នសោកោ ‘‘ន មេ ឥមំ សោកំ ឋបេត្វា សត្ថារំ អញ្ញោ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, សោកំ មេ និព្ពាបេថា’’តិ អាហ. សត្ថា តំ សមស្សាសេត្វា ‘‘តយា ហិ, កុមារ, ឥមិស្សា ឥត្ថិយា ឯវមេវ មតកាលេ រោទន្តេន បវត្តិតានំ អស្សូនំ អនមតគ្គេ សំសារេ បមាណំ នត្ថី’’តិ វត្វា តាយ ទេសនាយ សោកស្ស តនុភាវំ ញត្វា, ‘‘កុមារ, មា សោចិ, ពាលជនានំ សំសីទនដ្ឋានមេត’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧១. ‘‘ឯថ បស្សថិមំ លោកំ, ចិត្តំ រាជរថូបមំ;

យត្ថ ពាលា វិសីទន្តិ, នត្ថិ សង្គោ វិជានត’’ន្តិ.

តត្ថ តេ បស្សថាតិ រាជកុមារមេវ សន្ធាយាហ. ឥមំ លោកន្តិ ឥមំ ខន្ធលោកាទិសង្ខាតំ អត្តភាវំ. ចិត្តន្តិ សត្តរតនាទិវិចិត្តំ រាជរថំ វិយ វត្ថាលង្ការាទិចិត្តិតំ. យត្ថ ពាលាតិ យស្មិំ អត្តភាវេ ពាលា ឯវំ វិសីទន្តិ. វិជានតន្តិ វិជានន្តានំ បណ្ឌិតានំ ឯត្ថ រាគសង្គាទីសុ ឯកោបិ សង្គោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ រាជកុមារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អភយរាជកុមារវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. សម្មជ្ជនត្ថេរវត្ថុ

យោ ច បុព្ពេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្មជ្ជនត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ បាតោ វា សាយំ វាតិ វេលំ បមាណំ អកត្វា អភិក្ខណំ សម្មជ្ជន្តោវ វិចរតិ. សោ ឯកទិវសំ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស រេវតត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អយំ មហាកុសីតោ ជនស្ស សទ្ធាទេយ្យំ ភុញ្ជិត្វា អាគន្ត្វា និសីទតិ, កិំ នាមេតស្ស សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ឯកំ ឋានំ សម្មជ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ឱវាទមស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯហាវុសោតិ. កិំ, ភន្តេតិ? គច្ឆ ន្ហត្វា ឯហីតិ. សោ តថា អកាសិ. អថ នំ ថេរោ ឯកមន្តំ និសីទាបេត្វា ឱវទន្តោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខុនា នាម ន សព្ពកាលំ សម្មជ្ជន្តេន វិចរិតុំ វដ្ដតិ, បាតោ ឯវ បន សម្មជ្ជិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេន អាគន្ត្វា រត្តិដ្ឋានេ វា ទិវាដ្ឋានេ វា និសិន្នេន ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយិត្វា អត្តភាវេ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា សាយន្ហេ ឧដ្ឋាយ សម្មជ្ជិតុំ វដ្ដតិ, និច្ចកាលំ អសម្មជ្ជិត្វា អត្តនោបិ នាម ឱកាសោ កាតព្ពោ’’តិ. សោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តំ តំ ឋានំ ឧក្លាបំ អហោសិ. អថ នំ ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ សម្មជ្ជនត្ថេរ, តំ តំ ឋានំ ឧក្លាបំ កស្មា ន សម្មជ្ជសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, មយា បមាទកាលេ ឯវំ កតំ, ឥទានាម្ហិ អប្បមត្តោ’’តិ. ភិក្ខូ ‘‘អយំ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ បុព្ពេ បមាទកាលេ សម្មជ្ជន្តោ វិចរិ, ឥទានិ បន មគ្គផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ន សម្មជ្ជតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧២. ‘‘យោ ច បុព្ពេ បមជ្ជិត្វា, បច្ឆា សោ នប្បមជ្ជតិ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ បុព្ពេ វត្តបដិវត្តករណេន វា សជ្ឈាយាទីហិ វា បមជ្ជិត្វា បច្ឆា មគ្គផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ នប្បមជ្ជតិ, សោ អព្ភាទីហិ មុត្តោ ចន្ទោវ ឱកាសលោកំ មគ្គញាណេន ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ ឱភាសេតិ, ឯកាលោកំ ករោតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សម្មជ្ជនត្ថេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. អង្គុលិមាលត្ថេរវត្ថុ

យស្ស បាបន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អង្គុលិមាលត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ អង្គុលិមាលសុត្តន្តវសេនេវ (ម. និ. ២.៣៤៧ អាទយោ) វេទិតព្ពំ.

ថេរោ បន សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អថ ខោ អាយស្មា អង្គុលិមាលោ រហោគតោ បដិសល្លីនោ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី. តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យោ ច បុព្ពេ បមជ្ជិត្វា, បច្ឆា សោ នប្បមជ្ជតិ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ. –

អាទិនា នយេន ឧទានំ ឧទានេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ. ភិក្ខូ ‘‘កហំ នុ ខោ, អាវុសោ, ថេរោ ឧប្បន្នោ’’តិ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ? សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អង្គុលិមាលត្ថេរស្ស និព្ពត្តដ្ឋានកថាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘បរិនិព្ពុតោ ច, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯត្តកេ មនុស្សេ មារេត្វា បរិនិព្ពុតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, សោ បុព្ពេ ឯកំ កល្យាណមិត្តំ អលភិត្វា ឯត្តកំ បាបមកាសិ, បច្ឆា បន កល្យាណមិត្តបច្ចយំ លភិត្វា អប្បមត្តោ អហោសិ. តេនស្ស តំ បាបកម្មំ កុសលេន បិហិត’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៣. ‘‘យស្ស បាបំ កតំ កម្មំ, កុសលេន បិធីយតិ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ.

តត្ថ កុសលេនាតិ អរហត្តមគ្គំ សន្ធាយ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អង្គុលិមាលត្ថេរវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. បេសការធីតាវត្ថុ

អន្ធភូតោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា អគ្គាឡវេ ចេតិយេ វិហរន្តោ ឯកំ បេសការធីតរំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ អាឡវិវាសិនោ សត្ថរិ អាឡវិំ សម្បត្តេ និមន្តេត្វា ទានំ អទំសុ. សត្ថា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘អទ្ធុវំ មេ ជីវិតំ, ធុវំ មេ មរណំ, អវស្សំ មយា មរិតព្ពមេវ, មរណបរិយោសានំ មេ ជីវិតំ, ជីវិតមេវ អនិយតំ, មរណំ និយតន្តិ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេថ. យេសញ្ហិ មរណស្សតិ អភាវិតា, តេ បច្ឆិមេ កាលេ អាសីវិសំ ទិស្វា ភីតអទណ្ឌបុរិសោ វិយ សន្តាសប្បត្តា ភេរវរវំ រវន្តា កាលំ ករោន្តិ. យេសំ បន មរណស្សតិ ភាវិតា, តេ ទូរតោវ អាសីវិសំ ទិស្វា ទណ្ឌកេន គហេត្វា ឆឌ្ឌេត្វា ឋិតបុរិសោ វិយ បច្ឆិមេ កាលេ ន សន្តសន្តិ, តស្មា មរណស្សតិ ភាវេតព្ពា’’តិ អាហ. តំ ធម្មទេសនំ សុត្វា អវសេសជនា សកិច្ចប្បសុតាវ អហេសុំ. ឯកា បន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា បេសការធីតា ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ កថា នាម អច្ឆរិយា, មយា បន មរណស្សតិំ ភាវេតុំ វដ្ដតី’’តិ រត្តិន្ទិវំ មរណស្សតិមេវ ភាវេសិ. សត្ថាបិ តតោ និក្ខមិត្វា ជេតវនំ អគមាសិ. សាបិ កុមារិកា តីណិ វស្សានិ មរណស្សតិំ ភាវេសិយេវ.

អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តំ កុមារិកំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោបវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមាយ កុមារិកាយ មម ធម្មទេសនាយ សុតទិវសតោ បដ្ឋាយ តីណិ វស្សានិ មរណស្សតិ ភាវិតា, ឥទានាហំ តត្ថ គន្ត្វា ឥមំ កុមារិកំ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា តាយ វិស្សជ្ជេន្តិយា ចតូសុ ឋានេសុ សាធុការំ ទត្វា ឥមំ គាថំ ភាសិស្សាមិ. សា គាថាវសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតិ, តំ និស្សាយ មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ ជេតវនា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន អគ្គាឡវវិហារំ អគមាសិ. អាឡវិវាសិនោ ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា តំ វិហារំ គន្ត្វា និមន្តយិំសុ. តទា សាបិ កុមារិកា សត្ថុ អាគមនំ សុត្វា ‘‘អាគតោ កិរ មយ្ហំ បិតា, សាមិ, អាចរិយោ បុណ្ណចន្ទមុខោ មហាគោតមពុទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសា ‘‘ឥតោ មេ តិណ្ណំ សំវច្ឆរានំ មត្ថកេ សុវណ្ណវណ្ណោ សត្ថា ទិដ្ឋបុព្ពោ, ឥទានិស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ទដ្ឋុំ មធុរោជញ្ច វរធម្មំ សោតុំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. បិតា បនស្សា សាលំ គច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘អម្ម, បរសន្តកោ មេ សាដកោ អារោបិតោ, តស្ស វិទត្ថិមត្តំ អនិដ្ឋិតំ, តំ អជ្ជ និដ្ឋាបេស្សាមិ, សីឃំ មេ តសរំ វដ្ដេត្វា អាហរេយ្យាសី’’តិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សត្ថុ ធម្មំ សោតុកាមា, បិតា ច មំ ឯវំ អាហ. កិំ នុ ខោ សត្ថុ ធម្មំ សុណាមិ, ឧទាហុ បិតុ តសរំ វដ្ដេត្វា ហរាមី’’តិ? អថស្សា ឯតទហោសិ ‘‘បិតា មំ តសរេ អនាហរិយមានេ បោថេយ្យបិ បហរេយ្យបិ, តស្មា តសរំ វដ្ដេត្វា តស្ស ទត្វា បច្ឆា ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ បីឋកេ និសីទិត្វា តសរំ វដ្ដេសិ.

អាឡវិវាសិនោបិ សត្ថារំ បរិវិសិត្វា បត្តំ គហេត្វា អនុមោទនត្ថាយ អដ្ឋំសុ. សត្ថា ‘‘យមហំ កុលធីតរំ និស្សាយ តិំសយោជនមគ្គំ អាគតោ, សា អជ្ជាបិ ឱកាសំ ន លភតិ. តាយ ឱកាសេ លទ្ធេ អនុមោទនំ ករិស្សាមី’’តិ តុណ្ហីភូតោ អហោសិ. ឯវំ តុណ្ហីភូតម្បិ សត្ថារំ សទេវកេ លោកេ កោចិ កិញ្ចិ វត្តុំ ន វិសហតិ. សាបិ ខោ កុមារិកា តសរំ វដ្ដេត្វា បច្ឆិយំ ឋបេត្វា បិតុ សន្តិកំ គច្ឆមានា បរិសបរិយន្តេ ឋត្វា សត្ថារំ ឱលោកយមានាវ អដ្ឋាសិ. សត្ថាបិ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា តំ ឱលោកេសិ. សា ឱលោកិតាការេនេវ អញ្ញាសិ – ‘‘សត្ថា ឯវរូបាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសីទិត្វាវ មំ ឱលោកេន្តោ មមាគមនំ បច្ចាសីសតិ, អត្តនោ សន្តិកំ អាគមនមេវ បច្ចាសីសតី’’តិ. សា តសរបច្ឆិំ ឋបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. កស្មា បន នំ សត្ថា ឱលោកេសីតិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឯសា ឯត្តោវ គច្ឆមានា បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ កត្វា អនិយតគតិកា ភវិស្សតិ, មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា គច្ឆមានា សោតាបត្តិផលំ បត្វា និយតគតិកា ហុត្វា តុសិតវិមានេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ. តស្សា កិរ តំ ទិវសំ មរណតោ មុត្តិ នាម នត្ថិ. សា ឱលោកិតសញ្ញាណេនេវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឆព្ពណ្ណរំសីនំ អន្តរំ បវិសិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តថារូបាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសីទិត្វា តុណ្ហីភូតំ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឋិតក្ខណេយេវ តំ អាហ – ‘‘កុមារិកេ, កុតោ អាគច្ឆសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កត្ថ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ឥតិ នំ សត្ថា ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ. មហាជនោ ឧជ្ឈាយិ – ‘‘អម្ភោ, បស្សថ, អយំ បេសការធីតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ កថេសិ, ននុ នាម ឥមាយ ‘កុតោ អាគច្ឆសី’តិ វុត្តេ ‘បេសការគេហតោ’តិ វត្តព្ពំ. ‘កហំ គច្ឆសី’តិ វុត្តេ ‘បេសការសាល’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា’’តិ.

សត្ថា មហាជនំ និស្សទ្ទំ កត្វា, ‘‘កុមារិកេ, ត្វំ កុតោ អាគច្ឆសី’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ន ជានាមីតិ វទេសី’’តិ បុច្ឆិ. ភន្តេ, តុម្ហេ មម បេសការគេហតោ អាគតភាវំ ជានាថ, ‘‘កុតោ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆន្តា បន ‘‘កុតោ អាគន្ត្វា ឥធ និព្ពត្តាសី’’តិ បុច្ឆថ. អហំ បន ន ជានាមិ ‘‘កុតោ ច អាគន្ត្វា ឥធ និព្ពត្តាម្ហី’’តិ. អថស្សា សត្ថា ‘‘សាធុ សាធុ, កុមារិកេ, មយា បុច្ឆិតបញ្ហោវ តយា វិស្សជ្ជិតោ’’តិ បឋមំ សាធុការំ ទត្វា ឧត្តរិម្បិ បុច្ឆិ – ‘‘កត្ថ គមិស្សសីតិ បុន បុដ្ឋា កស្មា ‘ន ជានាមី’តិ វទេសី’’តិ? ភន្តេ, តុម្ហេ មំ តសរបច្ឆិំ គហេត្វា បេសការសាលំ គច្ឆន្តិំ ជានាថ, ‘‘ឥតោ គន្ត្វា កត្ថ និព្ពត្តិស្សសី’’តិ បុច្ឆថ. អហញ្ច ឥតោ ចុតា ន ជានាមិ ‘‘កត្ថ គន្ត្វា និព្ពត្តិស្សាមី’’តិ. អថស្សា សត្ថា ‘‘មយា បុច្ឆិតបញ្ហោយេវ តយា វិស្សជ្ជិតោ’’តិ ទុតិយំ សាធុការំ ទត្វា ឧត្តរិម្បិ បុច្ឆិ – ‘‘អថ កស្មា ‘ន ជានាសី’តិ បុដ្ឋា ‘ជានាមី’តិ វទេសី’’តិ? ‘‘មរណភាវំ ជានាមិ, ភន្តេ, តស្មា ឯវំ វទេមី’’តិ. អថស្សា សត្ថា ‘‘មយា បុច្ឆិតបញ្ហោយេវ តយា វិស្សជ្ជិតោ’’តិ តតិយំ សាធុការំ ទត្វា ឧត្តរិម្បិ បុច្ឆិ – ‘‘អថ កស្មា ‘ជានាសី’តិ បុដ្ឋា ‘ន ជានាមី’តិ វទេសី’’តិ. មម មរណភាវមេវ អហំ ជានាមិ, ភន្តេ, ‘‘រត្តិន្ទិវបុព្ពណ្ហាទីសុ បន អសុកកាលេ នាម មរិស្សាមី’’តិ ន ជានាមិ, តស្មា ឯវំ វទេមីតិ. អថស្សា សត្ថា ‘‘មយា បុច្ឆិតបញ្ហោយេវ តយា វិស្សជ្ជិតោ’’តិ ចតុត្ថំ សាធុការំ ទត្វា បរិសំ អាមន្តេត្វា ‘‘ឯត្តកំ នាម តុម្ហេ ឥមាយ កថិតំ ន ជានាថ, កេវលំ ឧជ្ឈាយថេវ. យេសញ្ហិ បញ្ញាចក្ខុ នត្ថិ, តេ អន្ធា ឯវ. យេសំ បញ្ញាចក្ខុ អត្ថិ, តេ ឯវ ចក្ខុមន្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៤. ‘‘អន្ធភូតោ អយំ លោកោ, តនុកេត្ថ វិបស្សតិ;

សកុណោ ជាលមុត្តោវ, អប្បោ សគ្គាយ គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ អន្ធភូតោ អយំ លោកោតិ អយំ លោកិយមហាជនោ បញ្ញាចក្ខុនោ អភាវេន អន្ធភូតោ. តនុកេត្ថាតិ តនុកោ ឯត្ថ, ន ពហុ ជនោ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សតិ. ជាលមុត្តោវាតិ យថា ឆេកេន សាកុណិកេន ជាលេន ឱត្ថរិត្វា គយ្ហមានេសុ វដ្ដកេសុ កោចិទេវ ជាលតោ មុច្ចតិ. សេសា អន្តោជាលមេវ បវិសន្តិ. តថា មរណជាលេន ឱត្ថដេសុ សត្តេសុ ពហូ អបាយគាមិនោ ហោន្តិ, អប្បោ កោចិទេវ សត្តោ សគ្គាយ គច្ឆតិ, សុគតិំ វា និព្ពានំ វា បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ កុមារិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

សាបិ តសរបច្ឆិំ គហេត្វា បិតុ សន្តិកំ អគមាសិ, សោបិ និសិន្នកោវ និទ្ទាយិ. តស្សា អសល្លក្ខេត្វាវ តសរបច្ឆិំ ឧបនាមេន្តិយា តសរបច្ឆិ វេមកោដិយំ បដិហញ្ញិត្វា សទ្ទំ កុរុមានា បតិ. សោ បពុជ្ឈិត្វា គហិតនិមិត្តេនេវ វេមកោដិំ អាកឌ្ឍិ. វេមកោដិ គន្ត្វា តំ កុមារិកំ ឧរេ បហរិ, សា តត្ថេវ កាលំ កត្វា តុសិតភវនេ និព្ពត្តិ. អថស្សា បិតា តំ ឱលោកេន្តោ សកលសរីរេន លោហិតមក្ខិតេន បតិត្វា មតំ អទ្ទស. អថស្ស មហាសោកោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ន មម សោកំ អញ្ញោ និព្ពាបេតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ រោទន្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘ភន្តេ, សោកំ មេ និព្ពាបេថា’’តិ អាហ. សត្ថា តំ សមស្សាសេត្វា ‘‘មា សោចិ, ឧបាសក. អនមតគ្គស្មិញ្ហិ សំសារេ តវ ឯវមេវ ធីតុ មរណកាលេ បគ្ឃរិតអស្សុ ចតុន្នំ មហាសមុទ្ទានំ ឧទកតោ អតិរេកតរ’’ន្តិ វត្វា អនមតគ្គកថំ កថេសិ. សោ តនុភូតសោកោ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ.

បេសការធីតាវត្ថុ សត្តមំ.

៨. តិំសភិក្ខុវត្ថុ

ហំសាទិច្ចបថេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តិំស ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ តិំសមត្តា ទិសាវាសិកា ភិក្ខូ សត្ថារំ ឧបសង្កមិំសុ. អានន្ទត្ថេរោ សត្ថុ វត្តករណវេលាយ អាគន្ត្វា តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘សត្ថារា ឥមេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារេ កតេ វត្តំ ករិស្សាមី’’តិ ទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. សត្ថាបិ តេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា តេសំ សារណីយធម្មំ កថេសិ. តំ សុត្វា តេ សព្ពេបិ អរហត្តំ បត្វា ឧប្បតិត្វា អាកាសេន អគមិំសុ. អានន្ទត្ថេរោ តេសុ ចិរាយន្តេសុ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទានេវ តិំសមត្តា ភិក្ខូ អាគតា, តេ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘គតា, អានន្ទា’’តិ. ‘‘កតរេន មគ្គេន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាកាសេនានន្ទា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ, ភន្តេ, ខីណាសវា’’តិ? ‘‘អាមានន្ទ, មម សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អរហត្តំ បត្តា’’តិ. តស្មិំ បន ខណេ អាកាសេន ហំសា អាគមិំសុ. សត្ថា ‘‘យស្ស ខោ បនានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា សុភាវិតា, សោ ហំសា វិយ អាកាសេន គច្ឆតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៥. ‘‘ហំសាទិច្ចបថេ យន្តិ, អាកាសេ យន្តិ ឥទ្ធិយា;

នីយន្តិ ធីរា លោកម្ហា, ជេត្វា មារំ សវាហិនិ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ឥមេ ហំសា អាទិច្ចបថេ អាកាសេ គច្ឆន្តិ. យេសំ ឥទ្ធិបាទា សុភាវិតា, តេបិ អាកាសេ យន្តិ ឥទ្ធិយា. ធីរា បណ្ឌិតា សវាហិនិំ មារំ ជេត្វា ឥមម្ហា វដ្ដលោកា នីយន្តិ, និព្ពានំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

តិំសភិក្ខុវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ចិញ្ចមាណវិកាវត្ថុ

ឯកំ ធម្មន្តិ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចិញ្ចមាណវិកំ អារព្ភ កថេសិ.

បឋមពោធិយញ្ហិ ទសពលស្ស បុថុភូតេសុ សាវកេសុ អប្បមាណេសុ ទេវមនុស្សេសុ អរិយភូមិំ ឱក្កន្តេសុ បត្ថដេ គុណសមុទយេ មហាលាភសក្ការោ ឧទបាទិ. តិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកសទិសា អហេសុំ ហតលាភសក្ការា. តេ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា ‘‘កិំ សមណោ គោតមោវ ពុទ្ធោ, មយម្បិ ពុទ្ធា, កិំ តស្សេវ ទិន្នំ មហប្ផលំ, អម្ហាកម្បិ ទិន្នំ មហប្ផលមេវ, អម្ហាកម្បិ ទេថ សក្ករោថា’’តិ ឯវំ មនុស្សេ វិញ្ញាបេន្តាបិ លាភសក្ការំ អលភិត្វា រហោ សន្និបតិត្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន សមណស្ស គោតមស្ស មនុស្សានំ អន្តរេ អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេយ្យាមា’’តិ ចិន្តយិំសុ.

តទា សាវត្ថិយំ ចិញ្ចមាណវិកា នាមេកា បរិព្ពាជិកា ឧត្តមរូបធរា សោភគ្គប្បត្តា ទេវច្ឆរា វិយ. អស្សា សរីរតោ រស្មិយោ និច្ឆរន្តិ. អថេកោ ខរមន្តី ឯវមាហ – ‘‘ចិញ្ចមាណវិកំ បដិច្ច សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេស្សាមា’’តិ. តេ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ សា តិត្ថិយារាមំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ, តិត្ថិយា តាយ សទ្ធិំ ន កថេសុំ. សា ‘‘កោ នុ ខោ មេ ទោសោ’’តិ យាវតតិយំ ‘‘វន្ទាមិ, អយ្យា’’តិ វត្វា, ‘‘អយ្យា, កោ នុ ខោ មេ ទោសោ, កិំ មយា សទ្ធិំ ន កថេថា’’តិ អាហ. ‘‘ភគិនិ, សមណំ គោតមំ អម្ហេ វិហេឋយន្តំ ហតលាភសក្ការេ កត្វា វិចរន្តំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, អយ្យា, កិំ បនេត្ថ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ. ‘‘សចេ ត្វំ, ភគិនិ, អម្ហាកំ សុខមិច្ឆសិ, អត្តានំ បដិច្ច សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេហី’’តិ.

សា ‘‘សាធុ, អយ្យា, មយ្ហំវេសោ ភារោ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ វត្វា បក្កមិត្វា ឥត្ថិមាយាសុ កុសលតាយ តតោ បដ្ឋាយ សាវត្ថិវាសីនំ ធម្មកថំ សុត្វា ជេតវនា និក្ខមនសមយេ ឥន្ទគោបកវណ្ណំ បដំ បារុបិត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ. ‘‘ឥមាយ វេលាយ កុហិំ គច្ឆសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម គមនដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា ជេតវនសមីបេ តិត្ថិយារាមេ វសិត្វា បាតោវ ‘‘អគ្គវន្ទនំ វន្ទិស្សាមា’’តិ នគរា និក្ខមន្តេ ឧបាសកជនេ ជេតវនស្ស អន្តោវុដ្ឋា វិយ ហុត្វា នគរំ បវិសតិ. ‘‘កុហិំ វុដ្ឋាសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម វុដ្ឋដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា មាសទ្ធមាសច្ចយេន បុច្ឆិយមានា ជេតវនេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយា វុដ្ឋាម្ហីតិ. បុថុជ្ជនានំ ‘‘សច្ចំ នុ ខោ ឯតំ, នោ’’តិ កង្ខំ ឧប្បាទេត្វា តេមាសចតុមាសច្ចយេន បិលោតិកាហិ ឧទរំ វេឋេត្វា គព្ភិនិវណ្ណំ ទស្សេត្វា ឧបរិ រត្តបដំ បារុបិត្វា ‘‘សមណំ គោតមំ បដិច្ច គព្ភោ ឧប្បន្នោ’’តិ អន្ធពាលេ សទ្ទហាបេត្វា អដ្ឋនវមាសច្ចយេន ឧទរេ ទារុមណ្ឌលិកំ ពន្ធិត្វា ឧបរិ បដំ បារុបិត្វា ហត្ថបាទបិដ្ឋិយោ គោហនុកេន កោដ្ដាបេត្វា ឧស្សទេ ទស្សេត្វា កិលន្តិន្ទ្រិយា ហុត្វា សាយន្ហសមយេ តថាគតេ អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តេ ធម្មសភំ គន្ត្វា តថាគតស្ស បុរតោ ឋត្វា, ‘‘មហាសមណ, មហាជនស្ស តាវ ធម្មំ ទេសេសិ, មធុរោ តេ សទ្ទោ, សម្ផុសិតំ ទន្តាវរណំ. អហំ បន តំ បដិច្ច គព្ភំ លភិត្វា បរិបុណ្ណគព្ភា ជាតា, នេវ មេ សូតិឃរំ ជានាសិ, សប្បិតេលាទីនិ សយំ អករោន្តោ ឧបដ្ឋាកានម្បិ អញ្ញតរំ កោសលរាជានំ វា អនាថបិណ្ឌិកំ វា វិសាខំ ឧបាសិកំ វា ‘ឥមិស្សា ចិញ្ចមាណវិកាយ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោហី’តិ ន វទេសិ, អភិរមិតុំយេវ ជានាសិ, គព្ភបរិហារំ ន ជានាសី’’តិ គូថបិណ្ឌំ គហេត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ ទូសេតុំ វាយមន្តី វិយ បរិសមជ្ឈេ តថាគតំ អក្កោសិ. តថាគតោ ធម្មកថំ ឋបេត្វា សីហោ វិយ អភិនទន្តោ, ‘‘ភគិនិ, តយា កថិតស្ស តថភាវំ វា វិតថភាវំ វា អហមេវ ច ត្វញ្ច ជានាមា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, មហាសមណ, តយា ច មយា ច ញាតភាវេនេតំ ជាត’’ន្តិ.

តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ អាវជ្ជមានោ ‘‘ចិញ្ចមាណវិកា តថាគតំ អភូតេន អក្កោសតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឥទំ វត្ថុំ សោធេស្សាមី’’តិ ចតូហិ ទេវបុត្តេហិ សទ្ធិំ អាគមិ. ទេវបុត្តា មូសិកបោតកា ហុត្វា ទារុមណ្ឌលិកស្ស ពន្ធនរជ្ជុកេ ឯកប្បហារេនេវ ឆិន្ទិំសុ, បារុតបដំ វាតោ ឧក្ខិបិ, ទារុមណ្ឌលិកំ បតមានំ តស្សា បាទបិដ្ឋិយំ បតិ, ឧភោ អគ្គបាទា ឆិជ្ជិំសុ. មនុស្សា ‘‘ធី កាឡកណ្ណិ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ អក្កោសី’’តិ សីសេ ខេឡំ បាតេត្វា លេឌ្ឌុទណ្ឌាទិហត្តា ជេតវនា នីហរិំសុ. អថស្សា តថាគតស្ស ចក្ខុបថំ អតិក្កន្តកាលេ មហាបថវី ភិជ្ជិត្វា វិវរមទាសិ, អវីចិតោ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិ. សា កុលទត្តិយំ កម្ពលំ បារុបមានា វិយ គន្ត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ. អញ្ញតិត្ថិយានំ លាភសក្ការោ បរិហាយិ, ទសពលស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ វឌ្ឍិ. បុនទិវសេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, ចិញ្ចមាណវិកា ឯវំ ឧឡារគុណំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភូតេន អក្កោសិត្វា មហាវិនាសំ បត្តា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឯសា មំ អភូតេន អក្កោសិត្វា វិនាសំ បត្តាយេវា’’តិ វត្វា –

‘‘នាទដ្ឋា បរតោ ទោសំ, អណុំ ថូលានិ សព្ពសោ;

ឥស្សរោ បណយេ ទណ្ឌំ, សាមំ អប្បដិវេក្ខិយា’’តិ. –

ឥមំ ទ្វាទសនិបាតេ មហាបទុមជាតកំ (ជា. ១.១២.១០៦) វិត្ថារេត្វា កថេសិ –

តទា កិរេសា មហាបទុមកុមារស្ស ពោធិសត្តស្ស មាតុ សបត្តី រញ្ញោ អគ្គមហេសី ហុត្វា មហាសត្តំ អសទ្ធម្មេន និមន្តេត្វា តស្ស មនំ អលភិត្វា អត្តនាវ អត្តនិ វិប្បការំ កត្វា គិលានាលយំ ទស្សេត្វា ‘‘តវ បុត្តោ មំ អនិច្ឆន្តិំ ឥមំ វិប្បការំ បាបេសី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា កុទ្ធោ មហាសត្តំ ចោរបបាតេ ខិបិ. អថ នំ បព្ពតកុច្ឆិយំ អធិវត្ថា ទេវតា បដិគ្គហេត្វា នាគរាជស្ស ផណគព្ភេ បតិដ្ឋបេសិ. នាគរាជា តំ នាគភវនំ នេត្វា ឧបឌ្ឍរជ្ជេន សម្មានេសិ. សោ តត្ថ សំវច្ឆរំ វសិត្វា បព្ពជិតុកាមោ ហិមវន្តប្បទេសំ បត្វា បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. អថ នំ ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា កតបដិសន្ថារោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ ញត្វា មហាសត្តំ រជ្ជេន និមន្តេត្វា តេន ‘‘មយ្ហំ រជ្ជេន កិច្ចំ នត្ថិ, ត្វំ បន ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា អគតិគមនំ បហាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេហី’’តិ ឱវទិតោ ឧដ្ឋាយាសនា រោទិត្វា នគរំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អមច្ចេ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ កំ និស្សាយ ឯវំ អាចារសម្បន្នេន បុត្តេន វិយោគំ បត្តោ’’តិ? ‘‘អគ្គមហេសិំ និស្សាយ, ទេវា’’តិ. រាជា តំ ឧទ្ធំបាទំ គហេត្វា ចោរបបាតេ ខិបាបេត្វា នគរំ បវិសិត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តទា មហាបទុមកុមារោ សត្ថា អហោសិ, មាតុ សបត្តី ចិញ្ចមាណវិកាតិ.

សត្ថា ឥមមត្ថំ បកាសេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯកំ ធម្មញ្ហិ សច្ចវចនំ បហាយ មុសាវាទេ បតិដ្ឋិតានំ វិស្សដ្ឋបរលោកានំ អកត្តព្ពបាបកម្មំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៦. ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្ស, មុសាវាទិស្ស ជន្តុនោ;

វិតិណ្ណបរលោកស្ស, នត្ថិ បាបំ អការិយ’’ន្តិ.

តត្ថ ឯកំ ធម្មន្តិ សច្ចំ. មុសាវាទិស្សាតិ យស្ស ទសសុ វចនេសុ ឯកម្បិ សច្ចំ នត្ថិ, ឯវរូបស្ស មុសាវាទិនោ. វិតិណ្ណបរលោកស្សាតិ វិស្សដ្ឋបរលោកស្ស. ឯវរូបោ ហិ មនុស្សសម្បត្តិំ ទេវសម្បត្តិំ អវសានេ និព្ពានសម្បត្តិន្តិ ឥមា តិស្សោបិ សម្បត្តិយោ ន បស្សតិ. នត្ថិ បាបន្តិ តស្ស ឯវរូបស្ស ឥទំ នាម បាបំ អកត្តព្ពន្តិ នត្ថិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ចិញ្ចមាណវិកាវត្ថុ នវមំ.

១០. អសទិសទានវត្ថុ

ន វេ កទរិយាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អសទិសទានំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា ចារិកំ ចរិត្វា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ ជេតវនំ បាវិសិ. រាជា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ អាគន្តុកទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘ទានំ មេ បស្សន្តូ’’តិ នាគរេ បក្កោសិ. នាគរា អាគន្ត្វា រញ្ញោ ទានំ ទិស្វា បុនទិវសេ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ ទានំ, ទេវោ, បស្សតូ’’តិ រញ្ញោ បហិណិំសុ. រាជា តេសំ ទានំ ទិស្វា ‘‘ឥមេហិ មម ទានតោ ឧត្តរិតរំ កតំ, បុន ទានំ ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេបិ ទានំ សជ្ជេសិ. នាគរាបិ តំ ទិស្វា បុនទិវសេ សជ្ជយិំសុ. ឯវំ នេវ រាជា នាគរេ បរាជេតុំ សក្កោតិ, ន នាគរា រាជានំ. អថ ឆដ្ឋេ វារេ នាគរា សតគុណំ សហស្សគុណំ វឌ្ឍេត្វា យថា ន សក្កា ហោតិ ‘‘ឥទំ នាម ឥមេសំ ទានេ នត្ថី’’តិ វត្តុំ, ឯវំ ទានំ សជ្ជយិំសុ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមេសំ ទានតោ ឧត្តរិតរំ កាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, កិំ មេ ជីវិតេនា’’តិ ឧបាយំ ចិន្តេន្តោ និបជ្ជិ. អថ នំ មល្លិកា ទេវី ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘កស្មា, មហារាជ, ឯវំ និបន្នោសិ, កេន តេ ឥន្ទ្រិយានិ កិលន្តានិ វិយា’’តិ បុច្ឆិ. រាជា អាហ – ‘‘ន ទានិ ត្វំ, ទេវិ, ជានាសី’’តិ. ‘‘ន ជានាមិ, ទេវា’’តិ. សោ តស្សា តមត្ថំ អារោចេសិ.

អថ នំ មល្លិកា អាហ – ‘‘ទេវ, មា ចិន្តយិ, កហំ តយា បថវិស្សរោ រាជា នាគរេហិ បរាជិយមានោ ទិដ្ឋបុព្ពោ វា សុតបុព្ពោ វា, អហំ តេ ទានំ សំវិទហិស្សាមី’’តិ. ឥតិស្ស អសទិសទានំ សំវិទហិតុកាមតាយ ឯវំ វត្វា, មហារាជ, សាលកល្យាណិបទរេហិ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អន្តោ អាវដ្ដេ និសីទនមណ្ឌបំ ការេហិ, សេសា ពហិអាវដ្ដេ និសីទិស្សន្តិ. បញ្ច សេតច្ឆត្តសតានិ ការេហិ, តានិ គហេត្វា បញ្ចសតា ហត្ថី បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ មត្ថកេ ធារយមានា ឋស្សន្តិ. អដ្ឋ វា ទស វា រត្តសុវណ្ណនាវាយោ ការេហិ, តា មណ្ឌបមជ្ឈេ ភវិស្សន្តិ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឯកេកា ខត្តិយធីតា និសីទិត្វា គន្ធេ បិសិស្សតិ, ឯកេកា ខត្តិយធីតា ពីជនំ អាទាយ ទ្វេ ទ្វេ ភិក្ខូ ពីជមានា ឋស្សតិ, សេសា ខត្តិយធីតរោ បិសេ បិសេ គន្ធេ ហរិត្វា សុវណ្ណនាវាសុ បក្ខិបិស្សន្តិ, តាសុ ឯកច្ចា ខត្តិយធីតរោ នីលុប្បលកលាបេ គហេត្វា សុវណ្ណនាវាសុ បក្ខិត្តគន្ធេ អាលោឡេត្វា វាសំ គាហាបេស្សន្តិ. នាគរានញ្ហិនេវ ខត្តិយធីតរោ អត្ថិ, ន សេតច្ឆត្តានិ, ន ហត្ថិនោ ច. ឥមេហិ ការណេហិ នាគរា បរាជិស្សន្តិ, ឯវំ ករោហិ, មហារាជាតិ. រាជា ‘‘សាធុ, ទេវិ, កល្យាណំ តេ កថិត’’ន្តិ តាយ កថិតនិយាមេន សព្ពំ ការេសិ. ឯកស្ស បន ភិក្ខុនោ ឯកោ ហត្ថិ នប្បហោសិ. អថ រាជា មល្លិកំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកោ ហត្ថិ នប្បហោតិ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ, ទេវ, បញ្ច ហត្ថិសតានិ នត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ទេវិ, អវសេសា ទុដ្ឋហត្ថិនោ, តេ ភិក្ខូ ទិស្វាវ វេរម្ភវាតា វិយ ចណ្ឌា ហោន្តី’’តិ. ‘‘ទេវ, អហំ ឯកស្ស ទុដ្ឋហត្ថិបោតកស្ស ឆត្តំ គហេត្វា តិដ្ឋនដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ. ‘‘កត្ថ នំ ឋបេស្សាមា’’តិ? ‘‘អយ្យស្ស អង្គុលិមាលស្ស សន្តិកេ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. ហត្ថិបោតកោ វាលធិំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា ឧភោ កណ្ណេ បាតេត្វា អក្ខីនិ និមិលេត្វា អដ្ឋាសិ. មហាជនោ ‘‘ឯវរូបស្ស នាម ចណ្ឌហត្ថិនោ អយមាការោ’’តិ ហត្ថិមេវ ឱលោកេសិ.

រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យំ ឥមស្មិំ ទានគ្គេ កប្បិយភណ្ឌំ វា អកប្បិយភណ្ឌំ វា, សព្ពំ តំ តុម្ហាកមេវ ទម្មី’’តិ អាហ. តស្មិំ បន ទានេ ឯកទិវសេនេវ បរិច្ចត្តំ ចុទ្ទសកោដិធនំ ហោតិ. សត្ថុ បន សេតច្ឆត្តំ និសីទនបល្លង្កោ អាធារកោ បាទបីឋិកាតិ ចត្តារិ អនគ្ឃានេវ. បុន ឯវរូបំ កត្វា ពុទ្ធានំ ទានំ នាម ទាតុំ សមត្ថោ នាហោសិ, តេនេវ តំ ‘‘អសទិសទាន’’ន្តិ បញ្ញាយិ. តំ កិរ សព្ពពុទ្ធានំ ឯកវារំ ហោតិយេវ, សព្ពេសំ បន ឥត្ថីយេវ សំវិទហតិ. រញ្ញោ បន កាឡោ ច ជុណ្ហោ ចាតិ ទ្វេ អមច្ចា អហេសុំ. តេសុ កាឡោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ រាជកុលស្ស បរិហានិ, ឯកទិវសេនេវ ចុទ្ទសកោដិធនំ ខយំ គច្ឆតិ, ឥមេ ឥមំ ទានំ ភុញ្ជិត្វា គន្ត្វា និបន្នា និទ្ទាយិស្សន្តិ, អហោ នដ្ឋំ រាជកុល’’ន្តិ. ជុណ្ហោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ រញ្ញោ ទានំ សុទិន្នំ. ន ហិ សក្កា រាជភាវេ អដ្ឋិតេន ឯវរូបំ ទានំ ទាតុំ, សព្ពសត្តានំ បត្តិំ អទេន្តោ នាម នត្ថិ, អហំ បនិទំ ទានំ អនុមោទាមី’’តិ.

សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា អនុមោទនត្ថាយ បត្តំ គណ្ហិ. សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘រញ្ញា មហោឃំ បវត្តេន្តេន វិយ មហាទានំ ទិន្នំ, អសក្ខិ នុ ខោ មហាជនោ ចិត្តំ បសាទេតុំ, ឧទាហុ នោ’’តិ. សោ តេសំ អមច្ចានំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ‘‘សចេ រញ្ញោ ទានានុច្ឆវិកំ អនុមោទនំ ករិស្សាមិ, កាឡស្ស មុទ្ធា សត្តធា ផលិស្សតិ, ជុណ្ហោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ ញត្វា កាឡេ អនុកម្បំ បដិច្ច ឯវរូបំ ទានំ ទត្វា ឋិតស្ស រញ្ញោ ចតុប្បទិកំ គាថមេវ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គតោ. ភិក្ខូ អង្គុលិមាលំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ន កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុដ្ឋហត្ថិំ ឆត្តំ ធារេត្វា ឋិតំ ទិស្វា ភាយី’’តិ? ‘‘ន ភាយិំ, អាវុសោ’’តិ. តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘អង្គុលិមាលោ, ភន្តេ, អញ្ញំ ព្យាករោសី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អង្គុលិមាលោ ភាយតិ. ខីណាសវឧសភានញ្ហិ អន្តរេ ជេដ្ឋកឧសភា មម បុត្តសទិសា ភិក្ខូ ន ភាយន្តី’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណវគ្គេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឧសភំ បវរំ វីរំ, មហេសិំ វិជិតាវិនំ;

អនេជំ ន្ហាតកំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤២២; សុ. និ. ៦៥១);

រាជាបិ ទោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ឯវរូបាយ នាម បរិសាយ ទានំ ទត្វា ឋិតស្ស មយ្ហំ អនុច្ឆវិកំ អនុមោទនំ អកត្វា គាថមេវ វត្វា សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា គតោ. មយា សត្ថុ អនុច្ឆវិកំ ទានំ អកត្វា អននុច្ឆវិកំ កតំ ភវិស្សតិ, កប្បិយភណ្ឌំ អទត្វា អកប្បិយភណ្ឌំ វា ទិន្នំ ភវិស្សតិ, សត្ថារា មេ កុបិតេន ភវិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ អសទិសទានំ នាម, ទានានុរូបំ អនុមោទនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ មេ, ភន្តេ, ទាតព្ពយុត្តកំ ទានំ ន ទិន្នំ, ឧទាហុ ទានានុរូបំ កប្បិយភណ្ឌំ អទត្វា អកប្បិយភណ្ឌមេវ ទិន្ន’’ន្តិ. ‘‘កិមេតំ, មហារាជា’’តិ? ‘‘ន មេ តុម្ហេហិ ទានានុច្ឆវិកា អនុមោទនា កតា’’តិ? ‘‘មហារាជ, អនុច្ឆវិកមេវ តេ ទានំ ទិន្នំ. ឯតញ្ហិ អសទិសទានំ នាម, ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឯកវារមេវ សក្កា ទាតុំ, បុន ឯវរូបំ នាម ទានំ ទុទ្ទទ’’ន្តិ. ‘‘អថ កស្មា, ភន្តេ, មេ ទានានុរូបំ អនុមោទនំ ន ករិត្ថា’’តិ? ‘‘បរិសាយ អសុទ្ធត្តា, មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, បរិសាយ ទោសោ’’តិ? អថស្ស សត្ថា ទ្វិន្នម្បិ អមច្ចានំ ចិត្តាចារំ អារោចេត្វា កាឡេ អនុកម្បំ បដិច្ច អនុមោទនាយ អកតភាវំ អាចិក្ខិ. រាជា ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, កាឡ, ឯវំ ចិន្តិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តវ សន្តកំ អគ្គហេត្វា មម បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ មយិ អត្តនោ សន្តកំ ទេន្តេ តុយ្ហំ កា បីឡា. គច្ឆ, ភោ, យំ តេ មយា ទិន្នំ, តំ ទិន្នមេវ ហោតុ, រដ្ឋតោ បន មេ និក្ខមា’’តិ តំ រដ្ឋា នីហរិត្វា ជុណ្ហំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តេ ឯវំ ចិន្តិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘សាធុ, មាតុល, បសន្នោស្មិ, ត្វំ មម បរិជនំ គហេត្វា មយា ទិន្ននិយាមេនេវ សត្ត ទិវសានិ ទានំ ទេហី’’តិ សត្តាហំ រជ្ជំ និយ្យាទេត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘បស្សថ, ភន្តេ, ពាលស្ស ករណំ, មយា ឯវំ ទិន្នទានេ បហារមទាសី’’តិ. សត្ថា ‘‘អាម, មហារាជ, ពាលា នាម បរស្ស ទានំ អនភិនន្ទិត្វា ទុគ្គតិបរាយណា ហោន្តិ, ធីរា បន បរេសម្បិ ទានំ អនុមោទិត្វា សគ្គបរាយណា ឯវ ហោន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៧. ‘‘ន វេ កទរិយា ទេវលោកំ វជន្តិ, ពាលា ហវេ នប្បសំសន្តិ ទានំ;

ធីរោ ច ទានំ អនុមោទមានោ, តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ.

តត្ថ កទរិយាតិ ថទ្ធមច្ឆរិនោ. ពាលាតិ ឥធលោកបរលោកំ អជាននកា. ធីរោតិ បណ្ឌិតោ. សុខី បរត្ថាតិ តេនេវ សោ ទានានុមោទនបុញ្ញេន បរលោកេ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានោ សុខី ហោតីតិ.

ទេសនាវសានេ ជុណ្ហោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសិ, ជុណ្ហោបិ សោតាបន្នោ ហុត្វា សត្តាហំ រញ្ញា ទិន្ននិយាមេនេវ ទានំ អទាសីតិ.

អសទិសទានវត្ថុ ទសមំ.

១១. អនាថបិណ្ឌកបុត្តកាលវត្ថុ

បថព្យា ឯករជ្ជេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាលំ នាម អនាថបិណ្ឌិកស្ស បុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ តថាវិធស្ស សទ្ធាសម្បន្នស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា នេវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ, ន គេហំ អាគតកាលេ ទដ្ឋុំ, ន ធម្មំ សោតុំ, ន សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចំ កាតុំ ឥច្ឆតិ. បិតរា ‘‘មា ឯវំ, តាត, ករី’’តិ វុត្តោបិ តស្ស វចនំ ន សុណាតិ. អថស្ស បិតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឯវរូបំ ទិដ្ឋិំ គហេត្វា វិចរន្តោ អវីចិបរាយណោ ភវិស្សតិ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, យំ មយិ បស្សន្តេ មម បុត្តោ និរយំ គច្ឆេយ្យ. ឥមស្មិំ ខោ បន លោកេ ធនទានេន អភិជ្ជនកសត្តោ នាម នត្ថិ, ធនេន នំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘តាត, ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ឯហិ, កហាបណសតំ តេ ទស្សាមី’’តិ. ទស្សថ, តាតាតិ. ទស្សាមិ, បុត្តាតិ. សោ យាវតតិយំ បដិញ្ញំ គហេត្វា ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារំ អគមាសិ. ធម្មស្សវនេន បនស្ស កិច្ចំ នត្ថិ, យថាផាសុកដ្ឋានេ សយិត្វា បាតោវ គេហំ អគមាសិ. អថស្ស បិតា ‘‘បុត្តោ មេ ឧបោសថិកោ អហោសិ, សីឃមស្ស យាគុអាទីនិ អាហរថា’’តិ វត្វា ទាបេសិ. សោ ‘‘កហាបណេ អគ្គហេត្វា ន ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ អាហដាហដំ បដិក្ខិបិ. អថស្ស បិតា បីឡំ អសហន្តោ កហាបណភណ្ឌំ ទាបេសិ. សោ តំ ហត្ថេន គហេត្វាវ អាហារំ បរិភុញ្ជិ.

អថ នំ បុនទិវសេ សេដ្ឋិ, ‘‘តាត, កហាបណសហស្សំ តេ ទស្សាមិ, សត្ថុ បុរតោ ឋត្វា ឯកំ ធម្មបទំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ បេសេសិ. សោបិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ បុរតោ ឋត្វាវ ឯកមេវ បទំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បលាយិតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស សត្ថា អសល្លក្ខណាការំ អកាសិ. សោ តំ បទំ អសល្លក្ខេត្វា ឧបរិបទំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមីតិ ឋត្វា អស្សោសិយេវ. ឧគ្គណ្ហិស្សាមីតិ សុណន្តោវ កិរ សក្កច្ចំ សុណាតិ នាម. ឯវញ្ច កិរ សុណន្តានំ ធម្មោ សោតាបត្តិមគ្គាទយោ ទេតិ. សោបិ ឧគ្គណ្ហិស្សាមីតិ សុណាតិ, សត្ថាបិស្ស អសល្លក្ខណាការំ ករោតិ. សោ ‘‘ឧបរិបទំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឋត្វា សុណន្តោវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

សោ បុនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខេន ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំយេវ សាវត្ថិំ បាវិសិ. មហាសេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មម បុត្តស្ស អាការោ រុច្ចតី’’តិ ចិន្តេសិ. តស្សបិ ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ វត មេ បិតា អជ្ជ សត្ថុ សន្តិកេ កហាបណេ ន ទទេយ្យ, កហាបណការណា មយ្ហំ ឧបោសថិកភាវំ បដិច្ឆាទេយ្យា’’តិ. សត្ថា បនស្ស ហិយ្យោវ កហាបណស្ស ការណា ឧបោសថិកភាវំ អញ្ញាសិ. មហាសេដ្ឋិ, ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស យាគុំ ទាបេត្វា បុត្តស្សបិ ទាបេសិ. សោ និសីទិត្វា តុណ្ហីភូតោវ យាគុំ បិវិ, ខាទនីយំ ខាទិ, ភត្តំ ភុញ្ជិ. មហាសេដ្ឋិ សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ បុត្តស្ស បុរតោ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបាបេត្វា, ‘‘តាត, មយា តេ ‘សហស្សំ ទស្សាមី’តិ វត្វា ឧបោសថំ សមាទាបេត្វា វិហារំ បហិតោ. ឥទំ តេ សហស្ស’’ន្តិ អាហ. សោ សត្ថុ បុរតោ កហាបណេ ទិយ្យមានេ ទិស្វា លជ្ជន្តោ ‘‘អលំ មេ កហាបណេហី’’តិ វត្វា, ‘‘គណ្ហ, តាតា’’តិ វុច្ចមានោបិ ន គណ្ហិ. អថស្ស បិតា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ មេ បុត្តស្ស អាការោ រុច្ចតី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ, មហាសេដ្ឋី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយា ឯស បុរិមទិវសេ ‘កហាបណសតំ តេ ទស្សាមី’តិ វត្វា វិហារំ បេសិតោ. បុនទិវសេ កហាបណេ អគ្គហេត្វា ភុញ្ជិតុំ ន ឥច្ឆិ, អជ្ជ បន ទិយ្យមានេបិ កហាបណេ ន ឥច្ឆតី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អាម, មហាសេដ្ឋិ, អជ្ជ តវ បុត្តស្ស ចក្កវត្តិសម្បត្តិតោបិ ទេវលោកព្រហ្មលោកសម្បត្តីហិបិ សោតាបត្តិផលមេវ វរ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៨. ‘‘បថព្យា ឯករជ្ជេន, សគ្គស្ស គមនេន វា;

សព្ពលោកាធិបច្ចេន, សោតាបត្តិផលំ វរ’’ន្តិ.

តត្ថ បថព្យា ឯករជ្ជេនាតិ ចក្កវត្តិរជ្ជេន. សគ្គស្ស គមនេន វាតិ ឆព្ពីសតិវិធស្ស សគ្គស្ស អធិគមនេន. សព្ពលោកាធិបច្ចេនាតិ ន ឯកស្មិំ ឯត្តកេ លោកេ នាគសុបណ្ណវេមានិកបេតេហិ សទ្ធិំ, សព្ពស្មិំ លោកេ អាធិបច្ចេន. សោតាបត្តិផលំ វរន្តិ យស្មា ឯត្តកេ ឋានេ រជ្ជំ ការេត្វាបិ និរយាទីហិ អមុត្តោវ ហោតិ, សោតាបន្នោ បន បិហិតាបាយទ្វារោ ហុត្វា សព្ពទុព្ពលោបិ អដ្ឋមេ ភវេ ន និព្ពត្តតិ, តស្មា សោតាបត្តិផលមេវ វរំ ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អនាថបិណ្ឌកបុត្តកាលវត្ថុ ឯកាទសមំ.

លោកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តេរសមោ វគ្គោ.