១០. អសទិសទានវត្ថុ

ន វេ កទរិយាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អសទិសទានំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា ចារិកំ ចរិត្វា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ ជេតវនំ បាវិសិ. រាជា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ អាគន្តុកទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘ទានំ មេ បស្សន្តូ’’តិ នាគរេ បក្កោសិ. នាគរា អាគន្ត្វា រញ្ញោ ទានំ ទិស្វា បុនទិវសេ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ ទានំ, ទេវោ, បស្សតូ’’តិ រញ្ញោ បហិណិំសុ. រាជា តេសំ ទានំ ទិស្វា ‘‘ឥមេហិ មម ទានតោ ឧត្តរិតរំ កតំ, បុន ទានំ ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេបិ ទានំ សជ្ជេសិ. នាគរាបិ តំ ទិស្វា បុនទិវសេ សជ្ជយិំសុ. ឯវំ នេវ រាជា នាគរេ បរាជេតុំ សក្កោតិ, ន នាគរា រាជានំ. អថ ឆដ្ឋេ វារេ នាគរា សតគុណំ សហស្សគុណំ វឌ្ឍេត្វា យថា ន សក្កា ហោតិ ‘‘ឥទំ នាម ឥមេសំ ទានេ នត្ថី’’តិ វត្តុំ, ឯវំ ទានំ សជ្ជយិំសុ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមេសំ ទានតោ ឧត្តរិតរំ កាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, កិំ មេ ជីវិតេនា’’តិ ឧបាយំ ចិន្តេន្តោ និបជ្ជិ. អថ នំ មល្លិកា ទេវី ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘កស្មា, មហារាជ, ឯវំ និបន្នោសិ, កេន តេ ឥន្ទ្រិយានិ កិលន្តានិ វិយា’’តិ បុច្ឆិ. រាជា អាហ – ‘‘ន ទានិ ត្វំ, ទេវិ, ជានាសី’’តិ. ‘‘ន ជានាមិ, ទេវា’’តិ. សោ តស្សា តមត្ថំ អារោចេសិ.

អថ នំ មល្លិកា អាហ – ‘‘ទេវ, មា ចិន្តយិ, កហំ តយា បថវិស្សរោ រាជា នាគរេហិ បរាជិយមានោ ទិដ្ឋបុព្ពោ វា សុតបុព្ពោ វា, អហំ តេ ទានំ សំវិទហិស្សាមី’’តិ. ឥតិស្ស អសទិសទានំ សំវិទហិតុកាមតាយ ឯវំ វត្វា, មហារាជ, សាលកល្យាណិបទរេហិ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អន្តោ អាវដ្ដេ និសីទនមណ្ឌបំ ការេហិ, សេសា ពហិអាវដ្ដេ និសីទិស្សន្តិ. បញ្ច សេតច្ឆត្តសតានិ ការេហិ, តានិ គហេត្វា បញ្ចសតា ហត្ថី បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ មត្ថកេ ធារយមានា ឋស្សន្តិ. អដ្ឋ វា ទស វា រត្តសុវណ្ណនាវាយោ ការេហិ, តា មណ្ឌបមជ្ឈេ ភវិស្សន្តិ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឯកេកា ខត្តិយធីតា និសីទិត្វា គន្ធេ បិសិស្សតិ, ឯកេកា ខត្តិយធីតា ពីជនំ អាទាយ ទ្វេ ទ្វេ ភិក្ខូ ពីជមានា ឋស្សតិ, សេសា ខត្តិយធីតរោ បិសេ បិសេ គន្ធេ ហរិត្វា សុវណ្ណនាវាសុ បក្ខិបិស្សន្តិ, តាសុ ឯកច្ចា ខត្តិយធីតរោ នីលុប្បលកលាបេ គហេត្វា សុវណ្ណនាវាសុ បក្ខិត្តគន្ធេ អាលោឡេត្វា វាសំ គាហាបេស្សន្តិ. នាគរានញ្ហិនេវ ខត្តិយធីតរោ អត្ថិ, ន សេតច្ឆត្តានិ, ន ហត្ថិនោ ច. ឥមេហិ ការណេហិ នាគរា បរាជិស្សន្តិ, ឯវំ ករោហិ, មហារាជាតិ. រាជា ‘‘សាធុ, ទេវិ, កល្យាណំ តេ កថិត’’ន្តិ តាយ កថិតនិយាមេន សព្ពំ ការេសិ. ឯកស្ស បន ភិក្ខុនោ ឯកោ ហត្ថិ នប្បហោសិ. អថ រាជា មល្លិកំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកោ ហត្ថិ នប្បហោតិ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ, ទេវ, បញ្ច ហត្ថិសតានិ នត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ទេវិ, អវសេសា ទុដ្ឋហត្ថិនោ, តេ ភិក្ខូ ទិស្វាវ វេរម្ភវាតា វិយ ចណ្ឌា ហោន្តី’’តិ. ‘‘ទេវ, អហំ ឯកស្ស ទុដ្ឋហត្ថិបោតកស្ស ឆត្តំ គហេត្វា តិដ្ឋនដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ. ‘‘កត្ថ នំ ឋបេស្សាមា’’តិ? ‘‘អយ្យស្ស អង្គុលិមាលស្ស សន្តិកេ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. ហត្ថិបោតកោ វាលធិំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា ឧភោ កណ្ណេ បាតេត្វា អក្ខីនិ និមិលេត្វា អដ្ឋាសិ. មហាជនោ ‘‘ឯវរូបស្ស នាម ចណ្ឌហត្ថិនោ អយមាការោ’’តិ ហត្ថិមេវ ឱលោកេសិ.

រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យំ ឥមស្មិំ ទានគ្គេ កប្បិយភណ្ឌំ វា អកប្បិយភណ្ឌំ វា, សព្ពំ តំ តុម្ហាកមេវ ទម្មី’’តិ អាហ. តស្មិំ បន ទានេ ឯកទិវសេនេវ បរិច្ចត្តំ ចុទ្ទសកោដិធនំ ហោតិ. សត្ថុ បន សេតច្ឆត្តំ និសីទនបល្លង្កោ អាធារកោ បាទបីឋិកាតិ ចត្តារិ អនគ្ឃានេវ. បុន ឯវរូបំ កត្វា ពុទ្ធានំ ទានំ នាម ទាតុំ សមត្ថោ នាហោសិ, តេនេវ តំ ‘‘អសទិសទាន’’ន្តិ បញ្ញាយិ. តំ កិរ សព្ពពុទ្ធានំ ឯកវារំ ហោតិយេវ, សព្ពេសំ បន ឥត្ថីយេវ សំវិទហតិ. រញ្ញោ បន កាឡោ ច ជុណ្ហោ ចាតិ ទ្វេ អមច្ចា អហេសុំ. តេសុ កាឡោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ រាជកុលស្ស បរិហានិ, ឯកទិវសេនេវ ចុទ្ទសកោដិធនំ ខយំ គច្ឆតិ, ឥមេ ឥមំ ទានំ ភុញ្ជិត្វា គន្ត្វា និបន្នា និទ្ទាយិស្សន្តិ, អហោ នដ្ឋំ រាជកុល’’ន្តិ. ជុណ្ហោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ រញ្ញោ ទានំ សុទិន្នំ. ន ហិ សក្កា រាជភាវេ អដ្ឋិតេន ឯវរូបំ ទានំ ទាតុំ, សព្ពសត្តានំ បត្តិំ អទេន្តោ នាម នត្ថិ, អហំ បនិទំ ទានំ អនុមោទាមី’’តិ.

សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា អនុមោទនត្ថាយ បត្តំ គណ្ហិ. សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘រញ្ញា មហោឃំ បវត្តេន្តេន វិយ មហាទានំ ទិន្នំ, អសក្ខិ នុ ខោ មហាជនោ ចិត្តំ បសាទេតុំ, ឧទាហុ នោ’’តិ. សោ តេសំ អមច្ចានំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ‘‘សចេ រញ្ញោ ទានានុច្ឆវិកំ អនុមោទនំ ករិស្សាមិ, កាឡស្ស មុទ្ធា សត្តធា ផលិស្សតិ, ជុណ្ហោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ ញត្វា កាឡេ អនុកម្បំ បដិច្ច ឯវរូបំ ទានំ ទត្វា ឋិតស្ស រញ្ញោ ចតុប្បទិកំ គាថមេវ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គតោ. ភិក្ខូ អង្គុលិមាលំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ន កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុដ្ឋហត្ថិំ ឆត្តំ ធារេត្វា ឋិតំ ទិស្វា ភាយី’’តិ? ‘‘ន ភាយិំ, អាវុសោ’’តិ. តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘អង្គុលិមាលោ, ភន្តេ, អញ្ញំ ព្យាករោសី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អង្គុលិមាលោ ភាយតិ. ខីណាសវឧសភានញ្ហិ អន្តរេ ជេដ្ឋកឧសភា មម បុត្តសទិសា ភិក្ខូ ន ភាយន្តី’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណវគ្គេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឧសភំ បវរំ វីរំ, មហេសិំ វិជិតាវិនំ;

អនេជំ ន្ហាតកំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤២២; សុ. និ. ៦៥១);

រាជាបិ ទោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ឯវរូបាយ នាម បរិសាយ ទានំ ទត្វា ឋិតស្ស មយ្ហំ អនុច្ឆវិកំ អនុមោទនំ អកត្វា គាថមេវ វត្វា សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា គតោ. មយា សត្ថុ អនុច្ឆវិកំ ទានំ អកត្វា អននុច្ឆវិកំ កតំ ភវិស្សតិ, កប្បិយភណ្ឌំ អទត្វា អកប្បិយភណ្ឌំ វា ទិន្នំ ភវិស្សតិ, សត្ថារា មេ កុបិតេន ភវិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ អសទិសទានំ នាម, ទានានុរូបំ អនុមោទនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ មេ, ភន្តេ, ទាតព្ពយុត្តកំ ទានំ ន ទិន្នំ, ឧទាហុ ទានានុរូបំ កប្បិយភណ្ឌំ អទត្វា អកប្បិយភណ្ឌមេវ ទិន្ន’’ន្តិ. ‘‘កិមេតំ, មហារាជា’’តិ? ‘‘ន មេ តុម្ហេហិ ទានានុច្ឆវិកា អនុមោទនា កតា’’តិ? ‘‘មហារាជ, អនុច្ឆវិកមេវ តេ ទានំ ទិន្នំ. ឯតញ្ហិ អសទិសទានំ នាម, ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឯកវារមេវ សក្កា ទាតុំ, បុន ឯវរូបំ នាម ទានំ ទុទ្ទទ’’ន្តិ. ‘‘អថ កស្មា, ភន្តេ, មេ ទានានុរូបំ អនុមោទនំ ន ករិត្ថា’’តិ? ‘‘បរិសាយ អសុទ្ធត្តា, មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, បរិសាយ ទោសោ’’តិ? អថស្ស សត្ថា ទ្វិន្នម្បិ អមច្ចានំ ចិត្តាចារំ អារោចេត្វា កាឡេ អនុកម្បំ បដិច្ច អនុមោទនាយ អកតភាវំ អាចិក្ខិ. រាជា ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, កាឡ, ឯវំ ចិន្តិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តវ សន្តកំ អគ្គហេត្វា មម បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ មយិ អត្តនោ សន្តកំ ទេន្តេ តុយ្ហំ កា បីឡា. គច្ឆ, ភោ, យំ តេ មយា ទិន្នំ, តំ ទិន្នមេវ ហោតុ, រដ្ឋតោ បន មេ និក្ខមា’’តិ តំ រដ្ឋា នីហរិត្វា ជុណ្ហំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តេ ឯវំ ចិន្តិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ, ‘‘សាធុ, មាតុល, បសន្នោស្មិ, ត្វំ មម បរិជនំ គហេត្វា មយា ទិន្ននិយាមេនេវ សត្ត ទិវសានិ ទានំ ទេហី’’តិ សត្តាហំ រជ្ជំ និយ្យាទេត្វា សត្ថារំ អាហ – ‘‘បស្សថ, ភន្តេ, ពាលស្ស ករណំ, មយា ឯវំ ទិន្នទានេ បហារមទាសី’’តិ. សត្ថា ‘‘អាម, មហារាជ, ពាលា នាម បរស្ស ទានំ អនភិនន្ទិត្វា ទុគ្គតិបរាយណា ហោន្តិ, ធីរា បន បរេសម្បិ ទានំ អនុមោទិត្វា សគ្គបរាយណា ឯវ ហោន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៧៧. ‘‘ន វេ កទរិយា ទេវលោកំ វជន្តិ, ពាលា ហវេ នប្បសំសន្តិ ទានំ;

ធីរោ ច ទានំ អនុមោទមានោ, តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ.

តត្ថ កទរិយាតិ ថទ្ធមច្ឆរិនោ. ពាលាតិ ឥធលោកបរលោកំ អជាននកា. ធីរោតិ បណ្ឌិតោ. សុខី បរត្ថាតិ តេនេវ សោ ទានានុមោទនបុញ្ញេន បរលោកេ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានោ សុខី ហោតីតិ.

ទេសនាវសានេ ជុណ្ហោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសិ, ជុណ្ហោបិ សោតាបន្នោ ហុត្វា សត្តាហំ រញ្ញា ទិន្ននិយាមេនេវ ទានំ អទាសីតិ.

អសទិសទានវត្ថុ ទសមំ.