១. ពោធិរាជកុមារវត្ថុ

អត្តានញ្ចេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ភេសកឡាវនេ វិហរន្តោ ពោធិរាជកុមារំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ បថវីតលេ អញ្ញេហិ បាសាទេហិ អសទិសរូបំ អាកាសេ ឧប្បតមានំ វិយ កោកនុទំ នាម បាសាទំ ការេត្វា វឌ្ឍកិំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ តយា អញ្ញត្ថាបិ ឯវរូបោ បាសាទោ កតបុព្ពោ, ឧទាហុ បឋមសិប្បមេវ តេ ឥទ’’ន្តិ. ‘‘បឋមសិប្បមេវ, ទេវា’’តិ ច វុត្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អយំ អញ្ញស្សបិ ឯវរូបំ បាសាទំ ករិស្សតិ, អយំ បាសាទោ អនច្ឆរិយោ ភវិស្សតិ. ឥមំ មយា មារេតុំ វា ហត្ថបាទេ វាស្ស ឆិន្ទិតុំ អក្ខីនិ វា ឧប្បាដេតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អញ្ញស្ស បាសាទំ ន ករិស្សតី’’តិ. សោ តមត្ថំ អត្តនោ បិយសហាយកស្ស សញ្ជីវកបុត្តស្ស នាម មាណវកស្ស កថេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘និស្សំសយំ ឯស វឌ្ឍកិំ នាសេស្សតិ, អនគ្ឃោ សិប្បី, សោ មយិ បស្សន្តេ មា នស្សតុ, សញ្ញមស្ស ទស្សាមី’’តិ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បាសាទេ តេ កម្មំ និដ្ឋិតំ, នោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘រាជកុមារោ តំ នាសេតុកាមោ អត្តានំ រក្ខេយ្យាសី’’តិ អាហ. វឌ្ឍកីបិ ‘‘ភទ្ទកំ តេ, សាមិ, កតំ មម អារោចេន្តេន, អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ, សម្ម, អម្ហាកំ បាសាទេ កម្មំ និដ្ឋិត’’ន្តិ រាជកុមារេន បុដ្ឋោ ‘‘ន តាវ, ទេវ, និដ្ឋិតំ, ពហុ អវសិដ្ឋ’’ន្តិ អាហ. កិំ កម្មំ នាម អវសិដ្ឋន្តិ? បច្ឆា, ទេវ, អាចិក្ខិស្សាមិ, ទារូនិ តាវ អាហរាបេថាតិ. កិំ ទារូនិ នាមាតិ? និស្សារានិ សុក្ខទារូនិ, ទេវាតិ. សោ អាហរាបេត្វា អទាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ទេវ, តេ ឥតោ បដ្ឋាយ មម សន្តិកំ នាគន្តព្ពំ. កិំ ការណា? សុខុមកម្មំ ករោន្តស្ស ហិ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តស្ស មេ កម្មវិក្ខេបោ ហោតិ, អាហារវេលាយំ បន មេ ភរិយាវ អាហារំ អាហរិស្សតី’’តិ. រាជកុមារោបិ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិ. សោបិ ឯកស្មិំ គព្ភេ និសីទិត្វា តានិ ទារូនិ តច្ឆេត្វា អត្តនោ បុត្តទារស្ស អន្តោ និសីទនយោគ្គំ គរុឡសកុណំ កត្វា អាហារវេលាយ បន ភរិយំ អាហ – ‘‘គេហេ វិជ្ជមានកំ សព្ពំ វិក្កិណិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ គណ្ហាហី’’តិ. រាជកុមារោបិ វឌ្ឍកិស្ស អនិក្ខមនត្ថាយ គេហំ បរិក្ខិបិត្វា អារក្ខំ ឋបេសិ. វឌ្ឍកីបិ សកុណស្ស និដ្ឋិតកាលេ ‘‘អជ្ជ សព្ពេបិ ទារកេ គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ភរិយំ វត្វា ភុត្តបាតរាសោ បុត្តទារំ សកុណស្ស កុច្ឆិយំ និសីទាបេត្វា វាតបានេន និក្ខមិត្វា បលាយិ. សោ តេសំ, ‘‘ទេវ, វឌ្ឍកី បលាយតី’’តិ កន្ទន្តានំយេវ គន្ត្វា ហិមវន្តេ ឱតរិត្វា ឯកំ នគរំ មាបេត្វា កដ្ឋវាហនរាជា នាម ជាតោ.

រាជកុមារោបិ ‘‘បាសាទមហំ ករិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា បាសាទេ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ បរិភណ្ឌិកំ កត្វា បឋមឧម្មារតោ បដ្ឋាយ ចេលបដិកំ បត្ថរិ. សោ កិរ អបុត្តកោ, តស្មា ‘‘សចាហំ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លច្ឆាមិ, សត្ថា ឥមំ អក្កមិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា បត្ថរិ. សោ សត្ថរិ អាគតេ សត្ថារំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. សត្ថា ន បាវិសិ, សោ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ យាចិ. សត្ថា អបវិសិត្វាវ អានន្ទត្ថេរំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកិតសញ្ញាយេវ វត្ថានំ អនក្កមនភាវំ ញត្វា តំ ‘‘សំហរតុ, រាជកុមារ, ទុស្សានិ, ន ភគវា ចេលបដិកំ អក្កមិស្សតិ, បច្ឆិមជនតំ តថាគតោ ឱលោកេតី’’តិ ទុស្សានិ សំហរាបេសិ. សោ ទុស្សានិ សំហរិត្វា សត្ថារំ អន្តោនិវេសនំ បវេសត្វា យាគុខជ្ជកេន សម្មានេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, អហំ តុម្ហាកំ ឧបការកោ តិក្ខត្តុំ សរណំ គតោ, កុច្ឆិគតោ ច កិរម្ហិ ឯកវារំ សរណំ គតោ, ទុតិយំ តរុណទារកកាលេ, តតិយំ វិញ្ញុភាវំ បត្តកាលេ. តស្ស មេ កស្មា ចេលបដិកំ ន អក្កមិត្ថា’’តិ? ‘‘កិំ បន ត្វំ, កុមារ, ចិន្តេត្វា ចេលានិ អត្ថរី’’តិ? ‘‘សចេ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លច្ឆាមិ, សត្ថា មេ ចេលបដិកំ អក្កមិស្សតី’’តិ ឥទំ ចិន្តេត្វា, ភន្តេតិ. តេនេវាហំ តំ ន អក្កមិន្តិ. ‘‘កិំ បនាហំ, ភន្តេ, បុត្តំ វា ធីតរំ វា នេវ លច្ឆាមី’’តិ? ‘‘អាម, កុមារា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘បុរិមកអត្តភាវេ ជាយាយ សទ្ធិំ បមាទំ អាបន្នត្តា’’តិ. ‘‘កស្មិំ កាលេ, ភន្តេ’’តិ? អថស្ស សត្ថា អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ –

អតីតេ កិរ អនេកសតា មនុស្សា មហតិយា នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិំសុ. នាវា សមុទ្ទមជ្ឈេ ភិជ្ជិ. ទ្វេ ជយម្បតិកា ឯកំ ផលកំ គហេត្វា អន្តរទីបកំ បវិសិំសុ, សេសា សព្ពេ តត្ថេវ មរិំសុ. តស្មិំ ខោ បន ទីបកេ មហាសកុណសង្ឃោ វសតិ. តេ អញ្ញំ ខាទិតព្ពកំ អទិស្វា ឆាតជ្ឈត្តា សកុណអណ្ឌានិ អង្គារេសុ បចិត្វា ខាទិំសុ, តេសុ អប្បហោន្តេសុ សកុណច្ឆាបេ គហេត្វា ខាទិំសុ. ឯវំ បឋមវយេបិ មជ្ឈិមវយេបិ បច្ឆិមវយេបិ ខាទិំសុយេវ. ឯកស្មិម្បិ វយេ អប្បមាទំ នាបជ្ជិំសុ, ឯកោបិ ច នេសំ អប្បមាទំ នាបជ្ជិ.

សត្ថា ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេត្វា ‘‘សចេ ហិ ត្វំ, កុមារ, តទា ឯកស្មិម្បិ វយេ ភរិយាយ សទ្ធិំ អប្បមាទំ អាបជ្ជិស្ស, ឯកស្មិម្បិ វយេ បុត្តោ វា ធីតា វា ឧប្បជ្ជេយ្យ. សចេ បន វោ ឯកោបិ អប្បមត្តោ អភវិស្ស, តំ បដិច្ច បុត្តោ វា ធីតា វា ឧប្បជ្ជិស្ស. កុមារ, អត្តានញ្ហិ បិយំ មញ្ញមានេន តីសុបិ វយេសុ អប្បមត្តេន អត្តា រក្ខិតព្ពោ, ឯវំ អសក្កោន្តេន ឯកវយេបិ រក្ខិតព្ពោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥៧. ‘‘អត្តានញ្ចេ បិយំ ជញ្ញា, រក្ខេយ្យ នំ សុរក្ខិតំ;

តិណ្ណំ អញ្ញតរំ យាមំ, បដិជគ្គេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ យាមន្តិ សត្ថា អត្តនោ ធម្មិស្សរតាយ ទេសនាកុសលតាយ ច ឥធ តិណ្ណំ វយានំ អញ្ញតរំ វយំ យាមន្តិ កត្វា ទេសេសិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សចេ អត្តានំ បិយំ ជានេយ្យ, រក្ខេយ្យ នំ សុរក្ខិតន្តិ យថា សោ សុរក្ខិតោ ហោតិ, ឯវំ នំ រក្ខេយ្យ. តត្ថ សចេ គីហី សមានោ ‘‘អត្តានំ រក្ខិស្សាមី’’តិ ឧបរិបាសាទតលេ សុសំវុតំ គព្ភំ បវិសិត្វា សម្បន្នារក្ខោ ហុត្វា វសន្តោបិ, បព្ពជិតោ ហុត្វា សុសំវុតេ បិហិតទ្វារវាតបានេ លេណេ វិហរន្តោបិ អត្តានំ ន រក្ខតិយេវ. គិហី បន សមានោ យថាពលំ ទានសីលាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ, បព្ពជិតោ វា បន វត្តបដិវត្តបរិយត្តិមនសិការេសុ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ នាម. ឯវំ តីសុ វយេសុ អសក្កោន្តោ អញ្ញតរស្មិម្បិ វយេ បណ្ឌិតបុរិសោ អត្តានំ បដិជគ្គតិយេវ. សចេ ហិ គិហិភូតោ បឋមវយេ ខិឌ្ឌាបសុតតាយ កុសលំ កាតុំ ន សក្កោតិ, មជ្ឈិមវយេ អប្បមត្តេន ហុត្វា កុសលំ កាតព្ពំ. សចេ មជ្ឈិមវយេ បុត្តទារំ បោសេន្តោ កុសលំ កាតុំ ន សក្កោតិ, បច្ឆិមវយេ កាតព្ពមេវ. ឯវម្បិ ករោន្តេន អត្តា បដិជគ្គិតោវ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តស្ស បន អត្តា បិយោ នាម ន ហោតិ, អបាយបរាយណមេវ នំ ករោតិ. សចេ បន បព្ពជិតោ បឋមវយេ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ ធារេន្តោ វាចេន្តោ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ បមាទំ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈិមវយេ អប្បមត្តេន សមណធម្មោ កាតព្ពោ. សចេ បឋមវយេ ឧគ្គហិតបរិយត្តិយា អដ្ឋកថំ វិនិច្ឆយំ ការណាការណញ្ច បុច្ឆន្តោ មជ្ឈិមវយេ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បច្ឆិមវយេ អប្បមត្តេន សមណធម្មោ កាតព្ពោយេវ. ឯវម្បិ ករោន្តេន អត្តា បដិជគ្គិតោវ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តស្ស បន អត្តា បិយោ នាម ន ហោតិ, បច្ឆានុតាបេនេវ នំ តាបេតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពោធិរាជកុមារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ពោធិរាជកុមារវត្ថុ បឋមំ.