១២. អត្តវគ្គោ

១. ពោធិរាជកុមារវត្ថុ

អត្តានញ្ចេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ភេសកឡាវនេ វិហរន្តោ ពោធិរាជកុមារំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ បថវីតលេ អញ្ញេហិ បាសាទេហិ អសទិសរូបំ អាកាសេ ឧប្បតមានំ វិយ កោកនុទំ នាម បាសាទំ ការេត្វា វឌ្ឍកិំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ តយា អញ្ញត្ថាបិ ឯវរូបោ បាសាទោ កតបុព្ពោ, ឧទាហុ បឋមសិប្បមេវ តេ ឥទ’’ន្តិ. ‘‘បឋមសិប្បមេវ, ទេវា’’តិ ច វុត្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អយំ អញ្ញស្សបិ ឯវរូបំ បាសាទំ ករិស្សតិ, អយំ បាសាទោ អនច្ឆរិយោ ភវិស្សតិ. ឥមំ មយា មារេតុំ វា ហត្ថបាទេ វាស្ស ឆិន្ទិតុំ អក្ខីនិ វា ឧប្បាដេតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អញ្ញស្ស បាសាទំ ន ករិស្សតី’’តិ. សោ តមត្ថំ អត្តនោ បិយសហាយកស្ស សញ្ជីវកបុត្តស្ស នាម មាណវកស្ស កថេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘និស្សំសយំ ឯស វឌ្ឍកិំ នាសេស្សតិ, អនគ្ឃោ សិប្បី, សោ មយិ បស្សន្តេ មា នស្សតុ, សញ្ញមស្ស ទស្សាមី’’តិ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បាសាទេ តេ កម្មំ និដ្ឋិតំ, នោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘រាជកុមារោ តំ នាសេតុកាមោ អត្តានំ រក្ខេយ្យាសី’’តិ អាហ. វឌ្ឍកីបិ ‘‘ភទ្ទកំ តេ, សាមិ, កតំ មម អារោចេន្តេន, អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ, សម្ម, អម្ហាកំ បាសាទេ កម្មំ និដ្ឋិត’’ន្តិ រាជកុមារេន បុដ្ឋោ ‘‘ន តាវ, ទេវ, និដ្ឋិតំ, ពហុ អវសិដ្ឋ’’ន្តិ អាហ. កិំ កម្មំ នាម អវសិដ្ឋន្តិ? បច្ឆា, ទេវ, អាចិក្ខិស្សាមិ, ទារូនិ តាវ អាហរាបេថាតិ. កិំ ទារូនិ នាមាតិ? និស្សារានិ សុក្ខទារូនិ, ទេវាតិ. សោ អាហរាបេត្វា អទាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ទេវ, តេ ឥតោ បដ្ឋាយ មម សន្តិកំ នាគន្តព្ពំ. កិំ ការណា? សុខុមកម្មំ ករោន្តស្ស ហិ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តស្ស មេ កម្មវិក្ខេបោ ហោតិ, អាហារវេលាយំ បន មេ ភរិយាវ អាហារំ អាហរិស្សតី’’តិ. រាជកុមារោបិ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិ. សោបិ ឯកស្មិំ គព្ភេ និសីទិត្វា តានិ ទារូនិ តច្ឆេត្វា អត្តនោ បុត្តទារស្ស អន្តោ និសីទនយោគ្គំ គរុឡសកុណំ កត្វា អាហារវេលាយ បន ភរិយំ អាហ – ‘‘គេហេ វិជ្ជមានកំ សព្ពំ វិក្កិណិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ គណ្ហាហី’’តិ. រាជកុមារោបិ វឌ្ឍកិស្ស អនិក្ខមនត្ថាយ គេហំ បរិក្ខិបិត្វា អារក្ខំ ឋបេសិ. វឌ្ឍកីបិ សកុណស្ស និដ្ឋិតកាលេ ‘‘អជ្ជ សព្ពេបិ ទារកេ គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ភរិយំ វត្វា ភុត្តបាតរាសោ បុត្តទារំ សកុណស្ស កុច្ឆិយំ និសីទាបេត្វា វាតបានេន និក្ខមិត្វា បលាយិ. សោ តេសំ, ‘‘ទេវ, វឌ្ឍកី បលាយតី’’តិ កន្ទន្តានំយេវ គន្ត្វា ហិមវន្តេ ឱតរិត្វា ឯកំ នគរំ មាបេត្វា កដ្ឋវាហនរាជា នាម ជាតោ.

រាជកុមារោបិ ‘‘បាសាទមហំ ករិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា បាសាទេ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ បរិភណ្ឌិកំ កត្វា បឋមឧម្មារតោ បដ្ឋាយ ចេលបដិកំ បត្ថរិ. សោ កិរ អបុត្តកោ, តស្មា ‘‘សចាហំ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លច្ឆាមិ, សត្ថា ឥមំ អក្កមិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា បត្ថរិ. សោ សត្ថរិ អាគតេ សត្ថារំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. សត្ថា ន បាវិសិ, សោ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ យាចិ. សត្ថា អបវិសិត្វាវ អានន្ទត្ថេរំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកិតសញ្ញាយេវ វត្ថានំ អនក្កមនភាវំ ញត្វា តំ ‘‘សំហរតុ, រាជកុមារ, ទុស្សានិ, ន ភគវា ចេលបដិកំ អក្កមិស្សតិ, បច្ឆិមជនតំ តថាគតោ ឱលោកេតី’’តិ ទុស្សានិ សំហរាបេសិ. សោ ទុស្សានិ សំហរិត្វា សត្ថារំ អន្តោនិវេសនំ បវេសត្វា យាគុខជ្ជកេន សម្មានេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, អហំ តុម្ហាកំ ឧបការកោ តិក្ខត្តុំ សរណំ គតោ, កុច្ឆិគតោ ច កិរម្ហិ ឯកវារំ សរណំ គតោ, ទុតិយំ តរុណទារកកាលេ, តតិយំ វិញ្ញុភាវំ បត្តកាលេ. តស្ស មេ កស្មា ចេលបដិកំ ន អក្កមិត្ថា’’តិ? ‘‘កិំ បន ត្វំ, កុមារ, ចិន្តេត្វា ចេលានិ អត្ថរី’’តិ? ‘‘សចេ បុត្តំ វា ធីតរំ វា លច្ឆាមិ, សត្ថា មេ ចេលបដិកំ អក្កមិស្សតី’’តិ ឥទំ ចិន្តេត្វា, ភន្តេតិ. តេនេវាហំ តំ ន អក្កមិន្តិ. ‘‘កិំ បនាហំ, ភន្តេ, បុត្តំ វា ធីតរំ វា នេវ លច្ឆាមី’’តិ? ‘‘អាម, កុមារា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘បុរិមកអត្តភាវេ ជាយាយ សទ្ធិំ បមាទំ អាបន្នត្តា’’តិ. ‘‘កស្មិំ កាលេ, ភន្តេ’’តិ? អថស្ស សត្ថា អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ –

អតីតេ កិរ អនេកសតា មនុស្សា មហតិយា នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិំសុ. នាវា សមុទ្ទមជ្ឈេ ភិជ្ជិ. ទ្វេ ជយម្បតិកា ឯកំ ផលកំ គហេត្វា អន្តរទីបកំ បវិសិំសុ, សេសា សព្ពេ តត្ថេវ មរិំសុ. តស្មិំ ខោ បន ទីបកេ មហាសកុណសង្ឃោ វសតិ. តេ អញ្ញំ ខាទិតព្ពកំ អទិស្វា ឆាតជ្ឈត្តា សកុណអណ្ឌានិ អង្គារេសុ បចិត្វា ខាទិំសុ, តេសុ អប្បហោន្តេសុ សកុណច្ឆាបេ គហេត្វា ខាទិំសុ. ឯវំ បឋមវយេបិ មជ្ឈិមវយេបិ បច្ឆិមវយេបិ ខាទិំសុយេវ. ឯកស្មិម្បិ វយេ អប្បមាទំ នាបជ្ជិំសុ, ឯកោបិ ច នេសំ អប្បមាទំ នាបជ្ជិ.

សត្ថា ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេត្វា ‘‘សចេ ហិ ត្វំ, កុមារ, តទា ឯកស្មិម្បិ វយេ ភរិយាយ សទ្ធិំ អប្បមាទំ អាបជ្ជិស្ស, ឯកស្មិម្បិ វយេ បុត្តោ វា ធីតា វា ឧប្បជ្ជេយ្យ. សចេ បន វោ ឯកោបិ អប្បមត្តោ អភវិស្ស, តំ បដិច្ច បុត្តោ វា ធីតា វា ឧប្បជ្ជិស្ស. កុមារ, អត្តានញ្ហិ បិយំ មញ្ញមានេន តីសុបិ វយេសុ អប្បមត្តេន អត្តា រក្ខិតព្ពោ, ឯវំ អសក្កោន្តេន ឯកវយេបិ រក្ខិតព្ពោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥៧. ‘‘អត្តានញ្ចេ បិយំ ជញ្ញា, រក្ខេយ្យ នំ សុរក្ខិតំ;

តិណ្ណំ អញ្ញតរំ យាមំ, បដិជគ្គេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ យាមន្តិ សត្ថា អត្តនោ ធម្មិស្សរតាយ ទេសនាកុសលតាយ ច ឥធ តិណ្ណំ វយានំ អញ្ញតរំ វយំ យាមន្តិ កត្វា ទេសេសិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សចេ អត្តានំ បិយំ ជានេយ្យ, រក្ខេយ្យ នំ សុរក្ខិតន្តិ យថា សោ សុរក្ខិតោ ហោតិ, ឯវំ នំ រក្ខេយ្យ. តត្ថ សចេ គីហី សមានោ ‘‘អត្តានំ រក្ខិស្សាមី’’តិ ឧបរិបាសាទតលេ សុសំវុតំ គព្ភំ បវិសិត្វា សម្បន្នារក្ខោ ហុត្វា វសន្តោបិ, បព្ពជិតោ ហុត្វា សុសំវុតេ បិហិតទ្វារវាតបានេ លេណេ វិហរន្តោបិ អត្តានំ ន រក្ខតិយេវ. គិហី បន សមានោ យថាពលំ ទានសីលាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ, បព្ពជិតោ វា បន វត្តបដិវត្តបរិយត្តិមនសិការេសុ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ នាម. ឯវំ តីសុ វយេសុ អសក្កោន្តោ អញ្ញតរស្មិម្បិ វយេ បណ្ឌិតបុរិសោ អត្តានំ បដិជគ្គតិយេវ. សចេ ហិ គិហិភូតោ បឋមវយេ ខិឌ្ឌាបសុតតាយ កុសលំ កាតុំ ន សក្កោតិ, មជ្ឈិមវយេ អប្បមត្តេន ហុត្វា កុសលំ កាតព្ពំ. សចេ មជ្ឈិមវយេ បុត្តទារំ បោសេន្តោ កុសលំ កាតុំ ន សក្កោតិ, បច្ឆិមវយេ កាតព្ពមេវ. ឯវម្បិ ករោន្តេន អត្តា បដិជគ្គិតោវ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តស្ស បន អត្តា បិយោ នាម ន ហោតិ, អបាយបរាយណមេវ នំ ករោតិ. សចេ បន បព្ពជិតោ បឋមវយេ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ ធារេន្តោ វាចេន្តោ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ បមាទំ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈិមវយេ អប្បមត្តេន សមណធម្មោ កាតព្ពោ. សចេ បឋមវយេ ឧគ្គហិតបរិយត្តិយា អដ្ឋកថំ វិនិច្ឆយំ ការណាការណញ្ច បុច្ឆន្តោ មជ្ឈិមវយេ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បច្ឆិមវយេ អប្បមត្តេន សមណធម្មោ កាតព្ពោយេវ. ឯវម្បិ ករោន្តេន អត្តា បដិជគ្គិតោវ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តស្ស បន អត្តា បិយោ នាម ន ហោតិ, បច្ឆានុតាបេនេវ នំ តាបេតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពោធិរាជកុមារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ពោធិរាជកុមារវត្ថុ បឋមំ.

២. ឧបនន្ទសក្យបុត្តត្ថេរវត្ថុ

អត្តានមេវ បឋមន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ថេរោ ធម្មកថំ កថេតុំ ឆេកោ. តស្ស អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ សុត្វា ពហូ ភិក្ខុ តំ តិចីវរេហិ បូជេត្វា ធុតង្គានិ សមាទិយិំសុ. តេហិ វិស្សដ្ឋបរិក្ខារេ សោយេវ គណ្ហិ. សោ ឯកស្មិំ អន្តោវស្សេ ឧបកដ្ឋេ ជនបទំ អគមាសិ. អថ នំ ឯកស្មិំ វិហារេ ទហរសាមណេរា ធម្មកថិកបេមេន, ‘‘ភន្តេ, ឥធ វស្សំ ឧបេថា’’តិ វទិំសុ. ‘‘ឥធ កិត្តកំ វស្សាវាសិកំ លព្ភតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘ឯកេកោ សាដកោ’’តិ វុត្តេ តត្ថ ឧបាហនា ឋបេត្វា អញ្ញំ វិហារំ អគមាសិ. ទុតិយំ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥធ កិំ លព្ភតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទ្វេ សាដកា’’តិ វុត្តេ កត្តរយដ្ឋិំ ឋបេសិ. តតិយំ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥធ កិំ លព្ភតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តយោ សាដកា’’តិ វុត្តេ តត្ថ ឧទកតុម្ពំ ឋបេសិ. ចតុត្ថំ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥធ កិំ លព្ភតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចត្តារោ សាដកា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ ឥធ វសិស្សាមី’’តិ តត្ថ វស្សំ ឧបគន្ត្វា គហដ្ឋានញ្ចេវ ភិក្ខូនញ្ច ធម្មកថំ កថេសិ. តេ នំ ពហូហិ វត្ថេហិ ចេវ ចីវរេហិ ច បូជេសុំ. សោ វុដ្ឋវស្សោ ឥតរេសុបិ វិហារេសុ សាសនំ បេសេត្វា ‘‘មយា បរិក្ខារស្ស ឋបិតត្តា វស្សាវាសិកំ លទ្ធព្ពំ, តំ មេ បហិណន្តូ’’តិ សព្ពំ អាហរាបេត្វា យានកំ បូរេត្វា បាយាសិ.

អថេកស្មិំ វិហារេ ទ្វេ ទហរភិក្ខូ ទ្វេ សាដកេ ឯកញ្ច កម្ពលំ លភិត្វា ‘‘តុយ្ហំ សាដកា ហោន្តុ, មយ្ហំ កម្ពលោ’’តិ ភាជេតុំ អសក្កោន្តា មគ្គសមីបេ និសីទិត្វា វិវទន្តិ. តេ តំ ថេរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ នោ ភាជេត្វា ទេថា’’តិ វទិំសុ. តុម្ហេយេវ ភាជេថាតិ. ន សក្កោម, ភន្តេ, តុម្ហេយេវ នោ ភាជេត្វា ទេថាតិ. តេន ហិ មម វចនេ ឋស្សថាតិ. អាម, ឋស្សាមាតិ. ‘‘តេន ហិ សាធូ’’តិ តេសំ ទ្វេ សាដកេ ទត្វា ‘‘អយំ ធម្មកថំ កថេន្តានំ អម្ហាកំ បារុបនារហោ’’តិ មហគ្ឃំ កម្ពលំ អាទាយ បក្កាមិ. ទហរភិក្ខូ វិប្បដិសារិនោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តុម្ហាកំ សន្តកំ គហេត្វា តុម្ហេ វិប្បដិសារិនោ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតស្មិំ អនុតីរចារី ច គម្ភីរចារី ចាតិ ទ្វេ ឧទ្ទា មហន្តំ រោហិតមច្ឆំ លភិត្វា ‘‘មយ្ហំ សីសំ ហោតុ, តវ នង្គុដ្ឋ’’ន្តិ វិវាទាបន្នា ភាជេតុំ អសក្កោន្តា ឯកំ សិង្គាលំ ទិស្វា អាហំសុ – ‘‘មាតុល, ឥមំ នោ ភាជេត្វា ទេហី’’តិ. អហំ រញ្ញា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឋបិតោ, តត្ថ ចិរំ និសីទិត្វា ជង្ឃវិហារត្ថាយ អាគតោម្ហិ, ឥទានិ មេ ឱកាសោ នត្ថីតិ. មាតុល, មា ឯវំ ករោថ, ភាជេត្វា ឯវ នោ ទេថាតិ. មម វចនេ ឋស្សថាតិ. ឋស្សាម, មាតុលាតិ. ‘‘តេន ហិ សាធូ’’តិ សោ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ឯកមន្តេ អកាសិ, នង្គុដ្ឋំ ឯកមន្តេ. កត្វា ច បន, ‘‘តាតា, យេន វោ អនុតីរេ ចរិតំ, សោ នង្គុដ្ឋំ គណ្ហាតុ. យេន គម្ភីរេ ចរិតំ, តស្ស សីសំ ហោតុ. អយំ បន មជ្ឈិមោ ខណ្ឌោ មម វិនិច្ឆយធម្មេ ឋិតស្ស ភវិស្សតី’’តិ តេ សញ្ញាបេន្តោ –

‘‘អនុតីរចារិ នង្គុដ្ឋំ, សីសំ គម្ភីរចារិនោ;

អច្ចាយំ មជ្ឈិមោ ខណ្ឌោ, ធម្មដ្ឋស្ស ភវិស្សតី’’តិ. (ជា. ១.៧.៣៣) –

ឥមំ គាថំ វត្វា មជ្ឈិមខណ្ឌំ អាទាយ បក្កាមិ. តេបិ វិប្បដិសារិនោ តំ ឱលោកេត្វា អដ្ឋំសុ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯវមេស អតីតេបិ តុម្ហេ វិប្បដិសារិនោ អកាសិយេវា’’តិ តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេត្វា ឧបនន្ទំ គរហន្តោ, ‘‘ភិក្ខវេ, បរំ ឱវទន្តេន នាម បឋមមេវ អត្តា បតិរូបេ បតិដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥៨. ‘‘អត្តានមេវ បឋមំ, បតិរូបេ និវេសយេ;

អថញ្ញមនុសាសេយ្យ, ន កិលិស្សេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ បតិរូបេ និវេសយេតិ អនុច្ឆវិកេ គុណេ បតិដ្ឋាបេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ អប្បិច្ឆតាទិគុណេហិ វា អរិយវំសបដិបទាទីហិ វា បរំ អនុសាសិតុកាមោ, សោ អត្តានមេវ បឋមំ តស្មិំ គុណេ បតិដ្ឋាបេយ្យ. ឯវំ បតិដ្ឋាបេត្វា អថញ្ញំ តេហិ គុណេហិ អនុសាសេយ្យ. អត្តានញ្ហិ តត្ថ អនិវេសេត្វា កេវលំ បរមេវ អនុសាសមានោ បរតោ និន្ទំ លភិត្វា កិលិស្សតិ នាម, តត្ថ អត្តានំ និវេសេត្វា អនុសាសមានោ បរតោ បសំសំ លភតិ, តស្មា ន កិលិស្សតិ នាម. ឯវំ ករោន្តោ បណ្ឌិតោ ន កិលិស្សេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, មហាជនស្សាបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ឧបនន្ទសក្យបុត្តត្ថេរវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. បធានិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ

អត្តានញ្ចេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បធានិកតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អាទាយ អរញ្ញេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា, ‘‘អាវុសោ, ធរមានកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ វោ កម្មដ្ឋានំ គហិតំ, អប្បមត្តាវ សមណធម្មំ ករោថា’’តិ ឱវទិត្វា សយំ គន្ត្វា និបជ្ជិត្វា សុបតិ. តេ ភិក្ខូ បឋមយាមេ ចង្កមិត្វា មជ្ឈិមយាមេ វិហារំ បវិសន្តិ. សោ និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធកាលេ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ តុម្ហេ ‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយិស្សាមា’តិ អាគតា, សីឃំ និក្ខមិត្វា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ វត្វា សយំ គន្ត្វា តថេវ សុបតិ. ឥតរេ មជ្ឈិមយាមេ ពហិ ចង្កមិត្វា បច្ឆិមយាមេ វិហារំ បវិសន្តិ. សោ បុនបិ បពុជ្ឈិត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា តេ វិហារា នីហរិត្វា សយំ បុន គន្ត្វា តថេវ សុបតិ. តស្មិំ និច្ចកាលំ ឯវំ ករោន្តេ តេ ភិក្ខូ សជ្ឈាយំ វា កម្មដ្ឋានំ វា មនសិកាតុំ នាសក្ខិំសុ, ចិត្តំ អញ្ញថត្តំ អគមាសិ. តេ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អតិវិយ អារទ្ធវីរិយោ, បរិគ្គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តា តស្ស កិរិយំ ទិស្វា ‘‘នដ្ឋម្ហា, អាវុសោ, អាចរិយោ នោ តុច្ឆរវំ រវតី’’តិ វទិំសុ. តេសំ អតិវិយ និទ្ទាយ កិលមន្តានំ ឯកភិក្ខុបិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. តេ វុដ្ឋវស្សា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តា ហុត្វា សមណធម្មំ ករិត្ថា’’តិ បុច្ឆិតា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស តុម្ហាកំ អន្តរាយមកាសិយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ –

‘‘អមាតាបិតរសំវឌ្ឍោ, អនាចេរកុលេ វសំ;

នាយំ កាលំ អកាលំ វា, អភិជានាតិ កុក្កុដោ’’តិ. (ជា. ១.១.១១៩) –

ឥមំ អកាលរាវិកុក្កុដជាតកំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ. ‘‘តទា ហិ សោ កុក្កុដោ អយំ បធានិកតិស្សត្ថេរោ អហោសិ, ឥមេ បញ្ច សតា ភិក្ខូ តេ មាណវា អហេសុំ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហមេវា’’តិ សត្ថា ឥមំ ជាតកំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, បរំ ឱវទន្តេន នាម អត្តា សុទន្តោ កាតព្ពោ. ឯវំ ឱវទន្តោ ហិ សុទន្តោ ហុត្វា ទមេតិ នាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥៩. ‘‘អត្តានញ្ចេ តថា កយិរា, យថាញ្ញមនុសាសតិ;

សុទន្តោ វត ទមេថ, អត្តា ហិ កិរ ទុទ្ទមោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ ហិ ភិក្ខុ ‘‘បឋមយាមាទីសុ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ វត្វា បរំ ឱវទតិ, សយំ ចង្កមនាទីនិ អធិដ្ឋហន្តោ អត្តានញ្ចេ តថា កយិរា, យថាញ្ញមនុសាសតិ, ឯវំ សន្តេ សុទន្តោ វត ទមេថាតិ យេន គុណេន បរំ អនុសាសតិ, តេន អត្តនា សុទន្តោ ហុត្វា ទមេយ្យ. អត្តា ហិ កិរ ទុទ្ទមោតិ អយញ្ហិ អត្តា នាម ទុទ្ទមោ. តស្មា យថា សោ សុទន្តោ ហោតិ, តថា ទមេតព្ពោតិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ច សតាបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

បធានិកតិស្សត្ថេរវត្ថុ តតិយំ.

៤. កុមារកស្សបមាតុថេរីវត្ថុ

អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស មាតរំ អារព្ភ កថេសិ.

សា កិរ រាជគហនគរេ សេដ្ឋិធីតា វិញ្ញុតំ បត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ សា បុនប្បុនំ យាចមានាបិ មាតាបិតូនំ សន្តិកា បព្ពជ្ជំ អលភិត្វា វយប្បត្តា បតិកុលំ គន្ត្វា បតិទេវតា ហុត្វា អគារំ អជ្ឈាវសិ. អថស្សា ន ចិរស្សេវ កុច្ឆិស្មិំ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ អជានិត្វាវ សាមិកំ អារាធេត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ សោ មហន្តេន សក្ការេន ភិក្ខុនុបស្សយំ នេត្វា អជានន្តោ ទេវទត្តបក្ខិកានំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពាជេសិ. អបរេន សមយេន ភិក្ខុនិយោ តស្សា គព្ភិនិភាវំ ញត្វា តាហិ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ វុត្តា នាហំ, អយ្យេ, ជានាមិ ‘‘កិមេតំ’’, សីលំ វត មេ អរោគមេវាតិ. ភិក្ខុនិយោ តំ ទេវទត្តស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុនី សទ្ធាបព្ពជិតា, ឥមិស្សា មយំ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ជានាម, កាលំ ន ជានាម, កិំ ទានិ ករោមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ទេវទត្តោ ‘‘មា មយ្ហំ ឱវាទការិកានំ ភិក្ខុនីនំ អយសោ ឧប្បជ្ជតូ’’តិ ឯត្តកមេវ ចិន្តេត្វា ‘‘ឧប្បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា សា ទហរា មា មំ, អយ្យេ, នាសេថ, នាហំ ទេវទត្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតា, ឯថ, មំ សត្ថុ សន្តិកំ ជេតវនំ នេថាតិ. តា តំ អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តស្សា គិហិកាលេ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ជានន្តោបិ បរវាទមោចនត្ថំ រាជានំ បសេនទិកោសលំ មហាអនាថបិណ្ឌិកំ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកំ វិសាខាឧបាសិកំ អញ្ញានិ ច មហាកុលានិ បក្កោសាបេត្វា ឧបាលិត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ឥមិស្សា ទហរាយ ភិក្ខុនិយា ចតុបរិសមជ្ឈេ កម្មំ បរិសោធេហី’’តិ. ថេរោ រញ្ញោ បុរតោ វិសាខំ បក្កោសាបេត្វា តំ អធិករណំ បដិច្ឆាបេសិ. សា សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា អន្តោសាណិយំ តស្សា ហត្ថបាទនាភិឧទរបរិយោសានានិ ឱលោកេត្វា មាសទិវសេ សមានេត្វា ‘‘គិហិភាវេ ឥមាយ គព្ភោ លទ្ធោ’’តិ ញត្វា ថេរស្ស តមត្ថំ អារោចេសិ. អថស្សា ថេរោ បរិសមជ្ឈេ បរិសុទ្ធភាវំ បតិដ្ឋាបេសិ. សា អបរេន សមយេន បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស បាទមូលេ បត្ថិតបត្ថនំ មហានុភាវំ បុត្តំ វិជាយិ.

អថេកទិវសំ រាជា ភិក្ខុនុបស្សយសមីបេន គច្ឆន្តោ ទារកសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ទេវ, ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា បុត្តោ ជាតោ, តស្សេស សទ្ទោ’’តិ វុត្តេ តំ កុមារំ អត្តនោ ឃរំ នេត្វា ធាតីនំ អទាសិ. នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស កស្សបោតិ នាមំ កត្វា កុមារបរិហារេន វឌ្ឍិតត្តា កុមារកស្សបោតិ សញ្ជានិំសុ. សោ កីឡាមណ្ឌលេ ទារកេ បហរិត្វា ‘‘និម្មាតាបិតិកេនម្ហា បហដា’’តិ វុត្តេ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ទេវ, មំ ‘និម្មាតាបិតិកោ’តិ វទន្តិ, មាតរំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ បុច្ឆិត្វា រញ្ញា ធាតិយោ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមា តេ មាតរោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ឯត្តិកា មេ មាតរោ, ឯកាយ មេ មាតរា ភវិតព្ពំ, តំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ន សក្កា ឥមំ វញ្ចេតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, តាត, តវ មាតា ភិក្ខុនី, ត្វំ មយា ភិក្ខុនុបស្សយា អានីតោតិ. សោ តាវតកេនេវ សមុប្បន្នសំវេគោ ហុត្វា, ‘‘តាត, បព្ពាជេថ ម’’ន្តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តំ មហន្តេន សក្ការេន សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពាជេសិ. សោ លទ្ធូបសម្បទោ កុមារកស្សបត្ថេរោតិ បញ្ញាយិ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វាយមិត្វា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘បុន កម្មដ្ឋានំ វិសេសេត្វា គហេស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អន្ធវនេ វិហាសិ.

អថ នំ កស្សបពុទ្ធកាលេ ឯកតោ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តភិក្ខុ ព្រហ្មលោកតោ អាគន្ត្វា បន្នរស បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមេ បញ្ហេ ឋបេត្វា សត្ថារំ អញ្ញោ ព្យាកាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, គច្ឆ, សត្ថុ សន្តិកេ ឥមេសំ អត្ថំ ឧគ្គណ្ហា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោ តថា កត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនាវសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្ស បន និក្ខន្តទិវសតោ បដ្ឋាយ ទ្វាទស វស្សានិ មាតុភិក្ខុនិយា អក្ខីហិ អស្សូនិ បវត្តិំសុ. សា បុត្តវិយោគទុក្ខិតា អស្សុតិន្តេនេវ មុខេន ភិក្ខាយ ចរមានា អន្តរវីថិយំ ថេរំ ទិស្វាវ, ‘‘បុត្ត, បុត្តា’’តិ វិរវន្តី តំ គណ្ហិតុំ ឧបធាវមានា បរិវត្តិត្វា បតិ. សា ថនេហិ ខីរំ មុញ្ចន្តេហិ ឧដ្ឋហិត្វា អល្លចីវរា គន្ត្វា ថេរំ គណ្ហិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាយំ មម សន្តិកា មធុរវចនំ លភិស្សតិ, វិនស្សិស្សតិ. ថទ្ធមេវ កត្វា ឥមាយ សទ្ធិំ សល្លបិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘កិំ ករោន្តី វិចរសិ, សិនេហមត្តម្បិ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោសី’’តិ. សា ‘‘អហោ កក្ខឡា ថេរស្ស កថា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ វទេសិ, តាតា’’តិ វត្វា បុនបិ តេន តថេវ វុត្តា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥមស្ស ការណា ទ្វាទស វស្សានិ អស្សូនិ សន្ធារេតុំ ន សក្កោមិ, អយំ បនេវំ ថទ្ធហទយោ, កិំ មេ ឥមិនា’’តិ បុត្តសិនេហំ ឆិន្ទិត្វា តំទិវសមេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

អបរេន សមយេន ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តេន ឯវំ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ កុមារកស្សបោ ច ថេរី ច នាសិតា, សត្ថា បន តេសំ បតិដ្ឋា ជាតោ, អហោ ពុទ្ធា នាម លោកានុកម្បកា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ អហំ ឥមេសំ បច្ចយោ បតិដ្ឋា ជាតោ, បុព្ពេបិ នេសំ អហំ បតិដ្ឋា អហោសិំយេវា’’តិ វត្វា –

‘‘និគ្រោធមេវ សេវេយ្យ, ន សាខមុបសំវសេ;

និគ្រោធស្មិំ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ សាខស្មិ ជីវិត’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១២; ១.១០.៨១) –

ឥមំ និគ្រោធជាតកំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘តទា សាខមិគោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បរិសាបិស្ស ទេវទត្តបរិសា, វារប្បត្តា មិគធេនុ ថេរី អហោសិ, បុត្តោ កុមារកស្សបោ, គព្ភិនីមិគិយា ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា គតោ និគ្រោធមិគរាជា បន អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា បុត្តសិនេហំ ឆិន្ទិត្វា ថេរិយា អត្តនាវ អត្តនោ បតិដ្ឋានកតភាវំ បកាសេន្តោ, ‘‘ភិក្ខវេ, យស្មា បរស្ស អត្តនិ ឋិតេន សគ្គបរាយណេន វា មគ្គបរាយណេន វា ភវិតុំ ន សក្កា, តស្មា អត្តាវ អត្តនោ នាថោ, បរោ កិំ ករិស្សតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦០. ‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ, កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា;

អត្តនា ហិ សុទន្តេន, នាថំ លភតិ ទុល្លភ’’ន្តិ.

តត្ថ នាថោតិ បតិដ្ឋា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា អត្តនិ ឋិតេន អត្តសម្បន្នេន កុសលំ កត្វា សគ្គំ វា បាបុណិតុំ, មគ្គំ វា ភាវេតុំ, ផលំ វា សច្ឆិកាតុំ សក្កា. តស្មា ហិ អត្តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋា ហោតិ, បរោ កោ នាម កស្ស បតិដ្ឋា សិយា. អត្តនា ឯវ ហិ សុទន្តេន និព្ពិសេវនេន អរហត្តផលសង្ខាតំ ទុល្លភំ នាថំ លភតិ. អរហត្តញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘នាថំ លភតិ ទុល្លភ’’ន្តិ វុត្តំ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

កុមារកស្សបមាតុថេរីវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. មហាកាលឧបាសកវត្ថុ

អត្តនា ហិ កតំ បាបន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មហាកាលំ នាម សោតាបន្នឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ មាសស្ស អដ្ឋទិវសេសុ ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារេ សព្ពរត្តិំ ធម្មកថំ សុណាតិ. អថ រត្តិំ ចោរា ឯកស្មិំ គេហេ សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា ភណ្ឌកំ គហេត្វា លោហភាជនសទ្ទេន បពុទ្ធេហិ សាមិកេហិ អនុពទ្ធា គហិតភណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. សាមិកាបិ តេ អនុពន្ធិំសុយេវ, តេ ទិសា បក្ខន្ទិំសុ. ឯកោ បន វិហារមគ្គំ គហេត្វា មហាកាលស្ស រត្តិំ ធម្មកថំ សុត្វា បាតោវ បោក្ខរណិតីរេ មុខំ ធោវន្តស្ស បុរតោ ភណ្ឌិកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិ. ចោរេ អនុពន្ធិត្វា អាគតមនុស្សា ភណ្ឌិកំ ទិស្វា ‘‘ត្វំ នោ គេហសន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា ភណ្ឌិកំ ហរិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ វិយ វិចរសី’’តិ តំ គហេត្វា បោថេត្វា មារេត្វា ឆឌ្ឌេត្វា អគមិំសុ. អថ នំ បាតោវ បានីយឃដំ អាទាយ គតា ទហរសាមណេរា ទិស្វា ‘‘វិហារេ ធម្មកថំ សុត្វា សយិតឧបាសកោ អយុត្តំ មរណំ លភតី’’តិ វត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ កាលេន អប្បតិរូបំ មរណំ លទ្ធំ, បុព្ពេ កតកម្មស្ស បន តេន យុត្តមេវ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ តស្ស បុព្ពកម្មំ កថេសិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិរញ្ញោ វិជិតេ ឯកស្ស បច្ចន្តគាមស្ស អដវិមុខេ ចោរា បហរន្តិ. រាជា អដវិមុខេ ឯកំ រាជភដំ ឋបេសិ, សោ ភតិំ គហេត្វា មនុស្សេ ឱរតោ បារំ នេតិ, បារតោ ឱរំ អានេតិ. អថេកោ មនុស្សោ អភិរូបំ អត្តនោ ភរិយំ ចូឡយានកំ អារោបេត្វា តំ ឋានំ អគមាសិ. រាជភដោ តំ ឥត្ថិំ ទិស្វាវ សញ្ជាតសិនេហោ តេន ‘‘អដវិំ នោ, សាមិ, អតិក្កាមេហី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘ឥទានិ វិកាលោ, បាតោវ អតិក្កាមេស្សាមី’’តិ អាហ. សោ សកាលោ, សាមិ, ឥទានេវ នោ នេហីតិ. និវត្ត, ភោ, អម្ហាកំយេវ គេហេ អាហារោ ច និវាសោ ច ភវិស្សតីតិ. សោ នេវ និវត្តិតុំ ឥច្ឆិ. ឥតរោ បុរិសានំ សញ្ញំ ទត្វា យានកំ និវត្តាបេត្វា អនិច្ឆន្តស្សេវ ទ្វារកោដ្ឋកេ និវាសំ ទត្វា អាហារំ បដិយាទាបេសិ. តស្ស បន គេហេ ឯកំ មណិរតនំ អត្ថិ. សោ តំ តស្ស យានកន្តរេ បក្ខិបាបេត្វា បច្ចូសកាលេ ចោរានំ បវិដ្ឋសទ្ទំ ការេសិ. អថស្ស បុរិសា ‘‘មណិរតនំ, សាមិ, ចោរេហិ ហដ’’ន្តិ អារោចេសុំ. សោ គាមទ្វារេសុ អារក្ខំ ឋបេត្វា ‘‘អន្តោគាមតោ និក្ខមន្តេ វិចិនថា’’តិ អាហ. ឥតរោបិ បាតោវ យានកំ យោជេត្វា បាយាសិ. អថស្ស យានកំ សោធេន្តា អត្តនា ឋបិតំ មណិរតនំ ទិស្វា សន្តជ្ជេត្វា ‘‘ត្វំ មណិំ គហេត្វា បលាយសី’’តិ បោថេត្វា ‘‘គហិតោ នោ, សាមិ, ចោរោ’’តិ គាមភោជកស្ស ទស្សេសុំ. សោ ‘‘ភតកស្ស វត មេ គេហេ និវាសំ ទត្វា ភត្តំ ទិន្នំ, មណិំ គហេត្វា គតោ, គណ្ហថ នំ បាបបុរិស’’ន្តិ បោថាបេត្វា មារេត្វា ឆឌ្ឌាបេសិ. ឥទំ តស្ស បុព្ពកម្មំ. សោ តតោ ចុតោ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ ទីឃរត្តំ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន អត្តភាវសតេ តថេវ បោថិតោ មរណំ បាបុណិ.

ឯវំ សត្ថា មហាកាលស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ឯវំ ឥមេ សត្តេ អត្តនា កតបាបកម្មមេវ ចតូសុ អបាយេសុ អភិមត្ថតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦១. ‘‘អត្តនា ហិ កតំ បាបំ, អត្តជំ អត្តសម្ភវំ;

អភិមត្ថតិ ទុម្មេធំ, វជិរំវស្មមយំ មណិ’’ន្តិ.

តត្ថ វជិរំវស្មមយំ មណិន្តិ វជិរំវ អស្មមយំ មណិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា បាសាណមយំ បាសាណសម្ភវំ វជិរំ តមេវ អស្មមយំ មណិំ អត្តនោ ឧដ្ឋានដ្ឋានសង្ខាតំ បាសាណមណិំ ខាទិត្វា ឆិទ្ទំ ឆិទ្ទំ ខណ្ឌំ ខណ្ឌំ កត្វា អបរិភោគំ ករោតិ, ឯវមេវ អត្តនា កតំ អត្តនិ ជាតំ អត្តសម្ភវំ បាបំ ទុម្មេធំ និប្បញ្ញំ បុគ្គលំ ចតូសុ អបាយេសុ អភិមត្ថតិ កន្តតិ វិទ្ធំសេតីតិ.

ទេសនាវសានេ សម្បត្តភិក្ខូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

មហាកាលឧបាសកវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. ទេវទត្តវត្ថុ

យស្ស អច្ចន្តទុស្សីល្យន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ ទុស្សីល្យការណេន វឌ្ឍិតាយ តណ្ហាយ អជាតសត្តុំ សង្គណ្ហិត្វា មហន្តំ លាភសក្ការំ និព្ពត្តេត្វា អជាតសត្តុំ បិតុវធេ សមាទបេត្វា តេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា នានប្បការេន តថាគតស្ស វធាយ បរិសក្កតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ នានប្បការេន មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតី’’តិ វត្វា កុរុង្គមិគជាតកាទីនិ (ជា. ១.២.១១១-២) កថេត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, អច្ចន្តទុស្សីលបុគ្គលំ នាម ទុស្សីល្យការណា ឧប្បន្នា តណ្ហា មាលុវា វិយ សាលំ បរិយោនន្ធិត្វា សម្ភញ្ជមានា និរយាទីសុ បក្ខិបតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថាមាហ –

១៦២. ‘‘យស្ស អច្ចន្តទុស្សីល្យំ, មាលុវា សាលមិវោត្ថតំ;

ករោតិ សោ តថត្តានំ, យថា នំ ឥច្ឆតី ទិសោ’’តិ.

តត្ថ អច្ចន្តទុស្សីល្យន្តិ ឯកន្តទុស្សីលភាវោ. គិហី វា ជាតិតោ បដ្ឋាយ ទស អកុសលកម្មបថេ ករោន្តោ, បព្ពជិតោ វា ឧបសម្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ គរុកាបត្តិំ អាបជ្ជមានោ អច្ចន្តទុស្សីលោ នាម. ឥធ បន យោ ទ្វីសុ តីសុ អត្តភាវេសុ ទុស្សីលោ, ឯតស្ស គតិយា អាគតំ ទុស្សីលភាវំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុស្សីលភាវោតិ ចេត្ថ ទុស្សីលស្ស ឆ ទ្វារានិ និស្សាយ ឧប្បន្នា តណ្ហា វេទិតព្ពា. មាលុវា សាលមិវោត្ថតន្តិ យស្ស បុគ្គលស្ស តំ តណ្ហាសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ យថា នាម មាលុវា សាលំ ឱត្ថរន្តី ទេវេ វស្សន្តេ បត្តេហិ ឧទកំ សម្បដិច្ឆិត្វា សម្ភញ្ជនវសេន សព្ពត្ថកមេវ បរិយោនន្ធតិ, ឯវំ អត្តភាវំ ឱត្ថតំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ. សោ មាលុវាយ សម្ភញ្ជិត្វា ភូមិយំ បាតិយមានោ រុក្ខោ វិយ តាយ ទុស្សីល្យសង្ខាតាយ តណ្ហាយ សម្ភញ្ជិត្វា អបាយេសុ បាតិយមានោ, យថា នំ អនត្ថកាមោ ទិសោ ឥច្ឆតិ, តថា អត្តានំ ករោតិ នាមាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ទេវទត្តវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. សង្ឃភេទបរិសក្កនវត្ថុ

សុករានីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សង្ឃភេទបរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ ទេវទត្តោ សង្ឃភេទាយ បរិសក្កន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសា ខោ មំ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ. ទិស្វា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘អជ្ជតគ្គេ ទានាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា អញ្ញត្រ ភិក្ខុសង្ឃេន ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មញ្ចា’តិ. អជ្ជ ភគវា ទេវទត្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិស្សតិ, ឧបោសថញ្ច ករិស្សតិ សង្ឃកម្មានិ ចា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ សត្ថា –

‘‘សុករំ សាធុនា សាធុ, សាធុ បាបេន ទុក្ករំ;

បាបំ បាបេន សុករំ, បាបមរិយេហិ ទុក្ករ’’ន្តិ. (ឧទា. ៤៨) –

ឥមំ ឧទានំ ឧទានេត្វា, ‘‘អានន្ទ, អត្តនោ អហិតកម្មំ នាម សុករំ, ហិតកម្មមេវ ទុក្ករ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៣. ‘‘សុករានិ អសាធូនិ, អត្តនោ អហិតានិ ច;

យំ វេ ហិតញ្ច សាធុញ្ច, តំ វេ បរមទុក្ករ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យានិ កម្មានិ អសាធូនិ សាវជ្ជានិ អបាយសំវត្តនិកត្តាយេវ អត្តនោ អហិតានិ ច ហោន្តិ, តានិ សុករានិ. យំ បន សុគតិសំវត្តនិកត្តា អត្តនោ ហិតញ្ច អនវជ្ជត្ថេន សាធុញ្ច សុគតិសំវត្តនិកញ្ចេវ និព្ពានសំវត្តនិកញ្ច កម្មំ, តំ បាចីននិន្នាយ គង្គាយ ឧព្ពត្តេត្វា បច្ឆាមុខករណំ វិយ អតិទុក្ករន្តិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

សង្ឃភេទបរិសក្កនវត្ថុ សត្តមំ.

៨. កាលត្ថេរវត្ថុ

យោ សាសនន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាលត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកា ឥត្ថី មាតុដ្ឋានេ ឋត្វា តំ ថេរំ ឧបដ្ឋហិ. តស្សា បដិវិស្សកគេហេ មនុស្សា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អាគន្ត្វា ‘‘អហោ ពុទ្ធា នាម អច្ឆរិយា, អហោ ធម្មទេសនា មធុរា’’តិ បសំសន្តិ. សា ឥត្ថី តេសំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហម្បិ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សោតុកាមា’’តិ តស្ស អារោចេសិ. សោ ‘‘តត្ថ មា គមី’’តិ តំ និវារេសិ. សា បុនទិវសេ បុនទិវសេបីតិ យាវតតិយំ តេន និវារិយមានាបិ សោតុកាមាវ អហោសិ. កស្មា សោ បនេតំ និវារេសីតិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា មយិ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ. សា ឯកទិវសំ បាតោវ ភុត្តបាតរាសា ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា, ‘‘អម្ម, សាធុកំ អយ្យំ បរិវិសេយ្យាសី’’តិ ធីតរំ អាណាបេត្វា វិហារំ អគមាសិ. ធីតាបិស្សា តំ ភិក្ខុំ អាគតកាលេ បរិវិសិត្វា ‘‘កុហិំ មហាឧបាសិកា’’តិ វុត្តា ‘‘ធម្មស្សវនាយ វិហារំ គតា’’តិ អាហ. សោ តំ សុត្វាវ កុច្ឆិយំ ឧដ្ឋិតេន ឌាហេន សន្តប្បមានោ ‘‘ឥទានិ សា មយិ ភិន្នា’’តិ វេគេន គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណមានំ ទិស្វា សត្ថារំ អាហ, ‘‘ភន្តេ, អយំ ឥត្ថី ទន្ធា សុខុមំ ធម្មកថំ ន ជានាតិ, ឥមិស្សា ខន្ធាទិបដិសំយុត្តំ សុខុមំ ធម្មកថំ អកថេត្វា ទានកថំ វា សីលកថំ វា កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សត្ថា តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘ត្វំ ទុប្បញ្ញោ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ពុទ្ធានំ សាសនំ បដិក្កោសសិ. អត្តឃាតាយេវ វាយមសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៤. ‘‘យោ សាសនំ អរហតំ, អរិយានំ ធម្មជីវិនំ;

បដិក្កោសតិ ទុម្មេធោ, ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បាបិកំ;

ផលានិ កដ្ឋកស្សេវ, អត្តឃាតាយ ផល្លតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ ទុម្មេធោ បុគ្គលោ អត្តនោ សក្ការហានិភយេន បាបិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ‘‘ធម្មំ វា សោស្សាម, ទានំ វា ទស្សាមា’’តិ វទន្តេ បដិក្កោសន្តោ អរហតំ អរិយានំ ធម្មជីវិនំ ពុទ្ធានំ សាសនំ បដិក្កោសតិ, តស្ស តំ បដិក្កោសនំ សា ច បាបិកា ទិដ្ឋិ វេឡុសង្ខាតស្ស កដ្ឋកស្ស ផលានិ វិយ ហោតិ. តស្មា យថា កដ្ឋកោ ផលានិ គណ្ហន្តោ អត្តឃាតាយ ផល្លតិ, អត្តនោ ឃាតត្ថមេវ ផលតិ, ឯវំ សោបិ អត្តឃាតាយ ផល្លតីតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;

សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ. (ចូឡវ. ៣៣៥; អ. និ. ៤.៦៨);

ទេសនាវសានេ ឧបាសិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

កាលត្ថេរវត្ថុ អដ្ឋមំ.

៩. ចូឡកាលឧបាសកវត្ថុ

អត្តនា ហិ កតន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចូឡកាលំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកទិវសញ្ហិ មហាកាលវត្ថុស្មិំ វុត្តនយេនេវ ឧមង្គចោរា សាមិកេហិ អនុពទ្ធា រត្តិំ វិហារេ ធម្មកថំ សុត្វា បាតោវ វិហារា និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តស្ស តស្ស ឧបាសកស្ស បុរតោ ភណ្ឌិកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ រត្តិំ ចោរកម្មំ កត្វា ធម្មំ សុណន្តោ វិយ ចរតិ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ តំ បោថយិំសុ. កុម្ភទាសិយោ ឧទកតិត្ថំ គច្ឆមានា តំ ទិស្វា ‘‘អបេថ, សាមិ, នាយំ ឯវរូបំ ករោតី’’តិ តំ មោចេសុំ. សោ វិហារំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហម្ហិ មនុស្សេហិ នាសិតោ, កុម្ភទាសិយោ មេ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡកាលឧបាសកោ កុម្ភទាសិយោ ចេវ និស្សាយ, អត្តនោ ច អករណភាវេន ជីវិតំ លភិ. ឥមេ ហិ នាម សត្តា អត្តនា បាបកម្មំ កត្វា និរយាទីសុ អត្តនាវ កិលិស្សន្តិ, កុសលំ កត្វា បន សុគតិញ្ចេវ និព្ពានញ្ច គច្ឆន្តា អត្តនាវ វិសុជ្ឈន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៥. ‘‘អត្តនា ហិ កតំ បាបំ, អត្តនា សំកិលិស្សតិ;

អត្តនា អកតំ បាបំ, អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ;

សុទ្ធី អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ, នាញ្ញោ អញ្ញំ វិសោធយេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យេន អត្តនា អកុសលកម្មំ កតំ ហោតិ, សោ ចតូសុ អបាយេសុ ទុក្ខំ អនុភវន្តោ អត្តនាវ សំកិលិស្សតិ. យេន បន អត្តនា អកតំ បាបំ, សោ សុគតិញ្ចេវ និព្ពានញ្ច គច្ឆន្តោ អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ. កុសលកម្មសង្ខាតា សុទ្ធិ អកុសលកម្មសង្ខាតា ច អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ ការកសត្តានំ អត្តនិយេវ វិបច្ចតិ. អញ្ញោ បុគ្គលោ អញ្ញំ បុគ្គលំ ន វិសោធយេ នេវ វិសោធេតិ, ន កិលេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទេសនាវសានេ ចូឡកាលោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

ចូឡកាលឧបាសកវត្ថុ នវមំ.

១០. អត្តទត្ថត្ថេរវត្ថុ

អត្តទត្ថន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អត្តទត្ថត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សត្ថារា ហិ បរិនិព្ពានកាលេ, ‘‘ភិក្ខវេ, អហំ ឥតោ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ឧប្បន្នសំវេគា សត្តសតា បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ អវិជហិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ករិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយមានា វិចរន្តិ. អត្តទត្ថត្ថេរោ បន ចិន្តេសិ – ‘‘សត្ថា កិរ ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អហញ្ចម្ហិ អវីតរាគោ, សត្ថរិ ធរមានេយេវ អរហត្តត្ថាយ វាយមិស្សាមី’’តិ. សោ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ ន គច្ឆតិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘កស្មា, អាវុសោ, ត្វំ នេវ អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆសិ, ន កិញ្ចិ មន្តេសី’’តិ វត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ, ឯវំ នាម ករោតី’’តិ អារោចយិំសុ. សោ សត្ថារាបិ ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហេ កិរ, ភន្តេ, ចតុមាសច្ចយេន បរិនិព្ពាយិស្សថ, អហំ តុម្ហេសុ ធរន្តេសុយេវ អរហត្តប្បត្តិយា វាយមិស្សាមី’’តិ. សត្ថា តស្ស សាធុការំ ទត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, យស្ស មយិ សិនេហោ អត្ថិ, តេន អត្តទត្ថេន វិយ ភវិតុំ វដ្ដតិ. ន ហិ គន្ធាទីហិ បូជេន្តា មំ បូជេន្តិ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា បន មំ បូជេន្តិ. តស្មា អញ្ញេនបិ អត្តទត្ថសទិសេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៦. ‘‘អត្តទត្ថំ បរត្ថេន, ពហុនាបិ ន ហាបយេ;

អត្តទត្ថមភិញ្ញាយ, សទត្ថបសុតោ សិយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – គិហិភូតា តាវ កាកណិកមត្តម្បិ អត្តនោ អត្ថំ សហស្សមត្តេនាបិ បរស្ស អត្ថេន ន ហាបយេ. កាកណិកមត្តេនាបិ ហិស្ស អត្តទត្ថោវ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា និប្ផាទេយ្យ, ន បរត្ថោ. ឥទំ បន ឯវំ អកថេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន កថិតំ, តស្មា ‘‘អត្តទត្ថំ ន ហាបេមី’’តិ ភិក្ខុនា នាម សង្ឃស្ស ឧប្បន្នំ ចេតិយបដិសង្ខរណាទិកិច្ចំ វា ឧបជ្ឈាយាទិវត្តំ វា ន ហាបេតព្ពំ. អាភិសមាចារិកវត្តញ្ហិ បូរេន្តោយេវ អរិយផលាទីនិ សច្ឆិករោតិ, តស្មា អយម្បិ អត្តទត្ថោវ. យោ បន អច្ចារទ្ធវិបស្សកោ ‘‘អជ្ជ វា សុវេ វា’’តិ បដិវេធំ បត្ថយមានោ វិចរតិ, តេន ឧបជ្ឈាយវត្តាទីនិបិ ហាបេត្វា អត្តនោ កិច្ចមេវ កាតព្ពំ. ឯវរូបញ្ហិ អត្តទត្ថមភិញ្ញាយ ‘‘អយំ មេ អត្តនោ អត្ថោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា, សទត្ថបសុតោ សិយាតិ តស្មិំ សកេ អត្ថេ ឧយ្យុត្តបយុត្តោ ភវេយ្យាតិ.

ទេសនាវសានេ សោ ថេរោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តភិក្ខូនម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ.

អត្តទត្ថត្ថេរវត្ថុ ទសមំ.

អត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វាទសមោ វគ្គោ.