៧. លាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ

អប្បស្សុតាយន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាឡុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ មង្គលំ ករោន្តានំ គេហំ គន្ត្វា ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៧.១; បេ. វ. ១៤) នយេន អវមង្គលំ កថេតិ, អវមង្គលំ ករោន្តានំ គេហំ គន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ កថេតព្ពេសុ ‘‘ទានញ្ច ធម្មចរិយា ចា’’តិអាទិនា (ខុ. បា. ៥.៧; សុ. និ. ២៦៦) នយេន មង្គលគាថា វា ‘‘យំ កិញ្ចិ វិត្តំ ឥធ វា ហុរំ វា’’តិ រតនសុត្តំ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) វា កថេតិ. ឯវំ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ‘‘អញ្ញំ កថេស្សាមី’’តិ អញ្ញំ កថេន្តោបិ ‘‘អញ្ញំ កថេមី’’តិ ន ជានាតិ. ភិក្ខូ តស្ស កថំ សុត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, លាឡុទាយិស្ស មង្គលាមង្គលដ្ឋានេសុ គមនេន, អញ្ញស្មិំ កថេតព្ពេ អញ្ញមេវ កថេតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស ឯវំ កថេតិ, បុព្ពេបិ អញ្ញស្មិំ កថេតព្ពេ អញ្ញមេវ កថេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ –

អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ អគ្គិទត្តស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ សោមទត្តកុមារោ នាម រាជានំ ឧបដ្ឋហិ. សោ រញ្ញា បិយោ អហោសិ មនាបោ. ព្រាហ្មណោ បន កសិកម្មំ និស្សាយ ជីវតិ. តស្ស ទ្វេយេវ គោណា អហេសុំ. តេសុ ឯកោ មតោ. ព្រាហ្មណោ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, សោមទត្ត, រាជានំ មេ យាចិត្វា ឯកំ គោណំ អាហរា’’តិ. សោមទត្តោ ‘‘សចាហំ រាជានំ យាចិស្សាមិ, លហុភាវោ មេ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តុម្ហេយេវ, តាត, រាជានំ យាចថា’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិ, តាត, មំ គហេត្វា យាហី’’តិ វុត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ទន្ធបញ្ញោ អភិក្កមាទិវចនមត្តម្បិ ន ជានាតិ, អញ្ញស្មិំ វត្តព្ពេ អញ្ញមេវ វទតិ, សិក្ខាបេត្វា បន នំ នេស្សាមី’’តិ. សោ តំ អាទាយ ពីរណត្ថម្ភកំ នាម សុសានំ គន្ត្វា តិណកលាបេ ពន្ធិត្វា ‘‘អយំ រាជា, អយំ ឧបរាជា, អយំ សេនាបតី’’តិ នាមានិ កត្វា បដិបាដិយា បិតុ ទស្សេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ រាជកុលំ គន្ត្វា ឯវំ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ បដិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ នាម រាជា វត្តព្ពោ, ឯវំ នាម ឧបរាជា, រាជានំ បន ឧបសង្កមិត្វា ‘ជយតុ ភវំ, មហារាជា’តិ វត្វា ឯវំ ឋត្វា ឥមំ គាថំ វត្វា គោណំ យាចេយ្យាថា’’តិ គាថំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ ទេហិ ខត្តិយា’’តិ.

សោ ហិ សំវច្ឆរមត្តេន តំ គាថំ បគុណំ កត្វា បគុណភាវំ បុត្តស្ស អារោចេត្វា ‘‘តេន ហិ, តាត, កញ្ចិទេវ បណ្ណាការំ អាទាយ អាគច្ឆថ, អហំ បុរិមតរំ គន្ត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ ឋស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ បណ្ណាការំ គហេត្វា សោមទត្តស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ ឋិតកាលេ ឧស្សាហប្បត្តោ រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា តុដ្ឋចិត្តេន កតបដិសម្មោទនោ, ‘‘តាត, ចិរស្សំ វត អាគតត្ថ, ឥទមាសនំ និសីទិត្វា វទថ, យេនត្ថោ’’តិ វុត្តេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ គណ្ហ ខត្តិយា’’តិ.

រញ្ញា ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, បុន វទេហី’’តិ វុត្តេបិ តមេវ គាថំ អាហ. រាជា តេន វិរជ្ឈិត្វា កថិតភាវំ ញត្វា សិតំ កត្វា, ‘‘សោមទត្ត, តុម្ហាកំ គេហេ ពហូ មញ្ញេ គោណា’’តិ វត្វា ‘‘តុម្ហេហិ ទិន្នា ពហូ ភវិស្សន្តិ, ទេវា’’តិ វុត្តេ ពោធិសត្តស្ស តុស្សិត្វា ព្រាហ្មណស្ស សោឡស គោណេ អលង្ការភណ្ឌកំ និវាសគាមញ្ចស្ស ព្រហ្មទេយ្យំ ទត្វា មហន្តេន យសេន ព្រាហ្មណំ ឧយ្យោជេសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ព្រាហ្មណោ លាឡុទាយី, សោមទត្តោ បន អហមេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស អត្តនោ អប្បស្សុតតាយ អញ្ញស្មិំ វត្តព្ពេ អញ្ញមេវ វទតិ. អប្បស្សុតបុរិសោ ហិ ពលិពទ្ទសទិសោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥២. ‘‘អប្បស្សុតាយំ បុរិសោ, ពលិពទ្ទោវ ជីរតិ;

មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តិ, បញ្ញា តស្ស ន វឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ អប្បស្សុតាយន្តិ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា បណ្ណាសកានំ. អថ វា បន វគ្គានំ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា សុត្តន្តានំ វាបិ អភាវេន អប្បស្សុតោ អយំ. កម្មដ្ឋានំ បន ឧគ្គហេត្វា អនុយុញ្ជន្តោ ពហុស្សុតោវ. ពលិពទ្ទោវ ជីរតីតិ យថា ហិ ពលិពទ្ទោ ជីរមានោ វឌ្ឍមានោ នេវ មាតុ, ន បិតុ, ន សេសញាតកានំ អត្ថាយ វឌ្ឍតិ, អថ ខោ និរត្ថកមេវ ជីរតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ ន ឧបជ្ឈាយវត្តំ ករោតិ, ន អាចរិយវត្តំ, ន អាគន្តុកវត្តាទីនិ, ន ភាវនារាមតំ អនុយុញ្ជតិ, និរត្ថកមេវ ជីរតិ, មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តីតិ យថា ពលិពទ្ទស្ស ‘‘យុគនង្គលាទីនិ វហិតុំ អសមត្ថោ ឯសោ’’តិ អរញ្ញេ វិស្សដ្ឋស្ស តត្ថេវ វិចរន្តស្ស ខាទន្តស្ស បិវន្តស្ស មំសានិ វឌ្ឍន្តិ, ឯវមេវ ឥមស្សាបិ ឧបជ្ឈាយាទីហិ វិស្សដ្ឋស្ស សង្ឃំ និស្សាយ ចត្តារោ បច្ចយេ លភិត្វា ឧទ្ធវិរេចនាទីនិ កត្វា កាយំ បោសេន្តស្ស មំសានិ វឌ្ឍន្តិ, ថូលសរីរោ ហុត្វា វិចរតិ. បញ្ញា តស្សាតិ លោកិយលោកុត្តរា បនស្ស បញ្ញា ឯកង្គុលមត្តាបិ ន វឌ្ឍតិ, អរញ្ញេ បន គច្ឆលតាទីនិ វិយ ឆ ទ្វារានិ និស្សាយ តណ្ហា ចេវ នវវិធមានោ ច វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ មហាជនោ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណីតិ.

លាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ សត្តមំ.